Ushbu eksperimental tadqiqot marganes(II) ionlarining digidrokversetin (DHQ) bilan suvli muhitda kompleks hosil qilishini hamda mahsulot unumini belgilovchi pH, harorat, reaksiya davomiyligi, boshlang‘ich mol nisbatlari va reagent konsentratsiyasi sharoitlarini o‘rgangan. Eng yuqori mahsulot unumi %95 bo‘lib; pH 7,7, 70 °C, 15 daqiqalik reaksiya davomiyligi, DHQ:Mn²⁺ boshlang‘ich mol nisbati 1:1,5, 0,020 mol/L DHQ va 0,030 mol/L Mn²⁺ boshlang‘ich konsentratsiyasi hamda Mn(CH₃COO)₂·4H₂O ishlatilganda olingan. Element tahlili va XRF/TXRF natijalari mahsulotning metall:ligand stokiyometriyasi 1:1 ekanini qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa, FT-IR, TG/DSC, XRF/TXRF va EPR baholashlari asosida kompleks uchun eng ehtimoliy tarkib [MnL(OH)(H₂O)₂] deb taklif qilingan. Biroq tadqiqot biologik faollik, toksiklik, farmakologik samaradorlik yoki klinik ta’sir sinovlarini o‘tkazmagan; natijalar sintez, kimyoviy tavsiflash va reaksiya sharoitlarini optimallashtirish bilan cheklangan.

Tajribalar pH 6,9–7,9, 60–90 °C va 5–45 daqiqa oralig‘ida olib borilgan; boshlang‘ich DHQ:Mn²⁺ nisbati 1:1 dan 1:3 gacha, DHQ boshlang‘ich konsentratsiyasi esa 0,015–0,030 mol/L oralig‘ida o‘zgartirilgan. pH oshgani sari mahsulot unumi umuman ortgan va uchala marganes tuzida ham pH 7,7 atrofida yuqori qiymatlarga yetgan. Haroratni 60 °C dan 70 °C gacha oshirish unumdorlikni ko‘paytirgan; 80–90 °C ga chiqilganda qo‘shimcha yutuq kuzatilmagan. Reaksiyaning katta qismi dastlabki daqiqalarda sodir bo‘lgan, 10–15 daqiqa atrofida mahsulot unumi plato zonasiga yaqinlashgan.

Turkiya nuqtayi nazaridan tadqiqot flavonoid–metall komplekslarini suvli muhitda sintez qilish, jarayon parametrlarini optimallashtirish va koordinatsion birikmalarni analitik tavsiflash bo‘yicha laboratoriya miqyosida ko‘chirilishi mumkin bo‘lgan eksperimental yondashuvni taqdim etadi. Biroq Turkiyadagi farmatsevtika, oziq-ovqat, biotexnologiya yoki boshqa sanoat qo‘llanmasida foydalanish imkoniyati ushbu tadqiqotda sinovdan o‘tkazilmagan. Mahalliy xomashyo tozaligi, jarayon miqyosi, sifat standartlari, toksiklik va foydalanish maqsadiga xos tasdiqlash ishlari alohida bajarilmasdan laboratoriya natijasidan tijoriy yoki sog‘liq bilan bog‘liq xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqot marganes(II) ionlari bilan flavonoid digidrokversetinning suvli muhitda qaysi sharoitlarda kompleks hosil qilishini va reaksiya sharoitlari mahsulot unumini qanday o‘zgartirishini aniqlashga qaratilgan. O‘rganilgan asosiy o‘zgaruvchilar eritmaning pH qiymati, harorat, reaksiya davomiyligi, DHQ:Mn²⁺ boshlang‘ich mol nisbati va boshlang‘ich konsentratsiyalardir.

Dihidrokversetin ligand, Mn²⁺ esa metall markaz sifatida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotchilar suvda eruvchan uch xil marganes tuzidan foydalangan: Mn(CH₃COO)₂·4H₂O, MnCl₂·4H₂O va MnSO₄·5H₂O. Shu tariqa nafaqat pH va harorat, balki Mn²⁺ manbai sifatida ishlatilgan qarshi ion mavjud bo‘lgan tajriba seriyalaridagi mahsulot unumlari ham taqqoslangan.

Kompleks qanday sintez qilindi?

DHQ va marganes tuzlarining suvli eritmalari pH nazorati ostida uzluksiz aralashtirib qizdirilgan. Kerakli pH qiymati NH₃ eritmasi qo‘shish orqali sozlangan. O‘rganilgan pH oralig‘i 6,9–7,9; harorat oralig‘i 60–90 °C; reaksiya davomiyligi 5–45 daqiqa; DHQ:Mn²⁺ boshlang‘ich mol nisbati 1:1–1:3 va DHQ boshlang‘ich konsentratsiyasi 0,015–0,030 mol/L.

Reaksiya oxirida hosil bo‘lgan cho‘kma vakuum ostida filtrlangan; ortiqcha tuzlarni yo‘qotish uchun suv bilan, reaksiyaga kirishmagan DHQ qoldiqlarini yo‘qotish uchun esa keyin etanol bilan yuvilgan. Mahsulot avval 50 °C da namlik miqdori %7 dan pastga tushguncha, so‘ng 105 °C da doimiy massaga yetguncha quritilgan. Tadqiqotchilar olingan mahsulotni kulrang-jigarrang kukun sifatida tavsiflagan; suv va etanolda erimasligini, DMSO da esa juda past eruvchanlik ko‘rsatishini bildirgan.

pH mahsulot unumini qanday o‘zgartirdi?

pH tajribalari 70 °C da, 15 daqiqa davomida va DHQ:Mn²⁺=1:1,5 boshlang‘ich nisbatida o‘tkazilgan. pH 6,9 dan 7,7 gacha oshganda mahsulot unumi uchala marganes tuzida ham sezilarli ravishda ortgan. Marganes asetatda unum %39,0 dan %95,0 gacha, marganes xloridda %35,3 dan %90,3 gacha va marganes sulfatda %27,3 dan %82,0 gacha oshgan.

Manba jadvalida MnSO₄·5H₂O uchun pH 7,9 qatori berilmagan. Shu sababli yetishmayotgan qiymat to‘ldirilmagan yoki taxmin qilinmagan.

Mualliflar eng yaqqol o‘zgarish pH 7,1–7,2 o‘tishida kuzatilganini; ushbu oraliqda mahsulot unumi asetat, xlorid va sulfat uchun mos ravishda taxminan 1,6, 1,7 va 2,1 baravar oshganini bildiradi. Ular bu xatti-harakatni DHQ uchun manbada 7,3±0,1 deb berilgan minimal pKa qiymati va pH oshgani sari flavonoidning protonlanish darajasi kamayishi bilan izohlaydi. Biroq ushbu pKa va yuqori pH mexanizmi uchun iqtibos qilingan [20]–[27] raqamli manbalar e’lon qilingan bibliografiyada mavjud emasligi sababli, bu mexanistik tushuntirish tadqiqotning eksperimental mahsulot ma’lumotlaridan alohida ravishda mualliflar talqini sifatida baholanishi kerak.

Harorat uchun eng maqbul soha qayerda topildi?

Harorat seriyasida Mn²⁺ manbai sifatida MnCl₂·4H₂O ishlatilgan va pH 7,7 da 60–90 °C oralig‘i o‘rganilgan. Mahsulot unumi 60 °C da %74,2 bo‘lgan bo‘lsa, 70 °C da %90,3 gacha oshgan. Yuqori haroratlarda o‘sish davom etmagan; 80 °C da %88,8 va 90 °C da %89,5 unum o‘lchangan.

Ushbu seriya 70 °C o‘rganilgan sharoitlar ichida unum nuqtayi nazaridan maqbul harorat ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqot 70 °C dan yuqori haroratlarda sezilarli qo‘shimcha unum oshishini bildirmaydi. Xuddi shu harorat seriyasida mahsulotdagi Mn²⁺ miqdori %14,7–15,9 oralig‘ida qolgan va tadqiqotchilar harorat o‘zgarishi metall miqdorida sezilarli o‘zgarish hosil qilmaganini ta’kidlaydi.

Reaksiya davomiyligi nimani ko‘rsatdi?

Manbaning 1-rasmida mahsulot unumi reaksiya davomiyligiga qarshi chizilgan. Matnda mahsulotning katta qismi dastlabki 5 daqiqa ichida hosil bo‘lgani aytiladi. Davomiylik 10–15 daqiqagacha uzaytirilganda unum %76,5 darajasidan %88,0–90,3 oralig‘iga ko‘tarilgani, 45 daqiqagacha uzaytirilganda esa qo‘shimcha oshish kuzatilmagani bildiriladi.

Rasmdagi barcha nuqtalar uchun jadval ko‘rinishida aniq sonli qiymatlar berilmagani sababli grafikdan yangi aniq qiymatlar chiqarilmagan. Eksperimental optimallashtirish natijasida tanlangan reaksiya davomiyligi 15 daqiqadir.

Boshlang‘ich mol nisbati bilan mahsulot stokiyometriyasi nega bir xil narsa emas?

Tadqiqotda boshlang‘ich DHQ:Mn²⁺ mol nisbati 1:1 dan 1:3 gacha o‘zgartirilgan. Matnga ko‘ra Mn²⁺ ulushini 1:1 dan 1:1,5 gacha oshirish ishlatilgan uchala tuz uchun ham mahsulot unumini oshirgan. Mn²⁺ ulushini 1:2 gacha oshirish faqat marganes sulfat seriyasida qo‘shimcha oshishni bergan; Mn²⁺ miqdorini bundan ham ko‘proq oshirish esa qo‘shimcha unum yutug‘ini bermagan.

Eng yuqori unum %95 bo‘lib, DHQ:Mn²⁺=1:1,5 boshlang‘ich nisbatida qayd etilgan. Biroq element tahlili, XRF va TXRF natijalari hosil bo‘lgan qattiq mahsulotning metall:ligand nisbati 1:1 ekanini ko‘rsatadi. Demak, 1:1,5 qiymati sintez eritmasiga dastlab berilgan reagentlarning nisbatini, 1:1 qiymati esa ajratib olingan kompleksning stokiyometriyasini anglatadi.

Manba matni ushbu tajriba seriyasi uchun “3-jadval”ga ishora qiladi; biroq e’lon qilingan faylda 3-jadval mavjud emas. Shu sababli jadvalda bo‘lishi kutilgan, ammo ko‘rinadigan manbada mavjud bo‘lmagan sonli natijalar qayta yaratilmagan.

Kompleks tarkibi qanday o‘rganildi?

Kompleksdagi marganes miqdori to‘lqin uzunligi dispersiyali rentgen-fluoresans tahlili (XRF) bilan o‘lchangan. XRF namunalari 0,3 g modda ishlatilib bor kislotasi tagligi ustida tabletka holiga keltirilgan va Bruker S4 Pioneer spektrometrida tahlil qilingan.

XRF natijalari to‘liq qaytishli rentgen-fluoresans tahlili (TXRF) bilan tekshirilgan. TXRF tayyorlashda 20 mg namuna va 2,0 mL ikki marta distillangan suvdan suspenziya tayyorlangan, undan 10 μL kvarts taglikka qo‘llangan va 50 °C da quritilgan. O‘lchovlar Bruker S2 PICOFOX qurilmasida bajarilgan va rubidiy yagona element standarti ichki standart sifatida ishlatilgan.

Ikki usul natijalari Student t-testi bilan taqqoslangan. Manbada hisoblangan qiymat:

\[ t_{\mathrm{hesap}}=0{,}52 \]

va taqqoslash qiymati:

\[ t_{(0{,}05;24)}=2{,}06 \]

sifatida berilgan. \(0,52<2,06\) bo‘lgani sababli tadqiqotchilar XRF va TXRF natijalari orasida sistematik farq yo‘q degan xulosaga kelgan.

FT-IR qaysi polosalarni ko‘rsatdi?

FT-IR spektrlari Varian 3100 FT-IR qurilmasida, 2,5 mg namuna / 300 mg KBr nisbatida tayyorlangan KBr tabletkalari bilan qayd etilgan. Manbada bildirilgan xarakterli polosalar quyidagicha:

Ayniqsa 606 cm⁻¹ polosasi manbada metall–kislorod (Met–O) tebranishi sifatida biriktirilgan. Biroq tadqiqot batafsil spektral polosa siljishlari yoki muqobil koordinatsion geometriyalar o‘rtasida miqdoriy taqqoslash taqdim etmaydi.

Element tahlili qaysi tarkibni qo‘llab-quvvatladi?

Manba empirik formulani C₁₅H₁₆O₁₀Mn va molyar massani M=411 sifatida beradi. Tadqiqotchilar TG/DSC, element tahlili, XRF/TXRF va EPR natijalarini birgalikda baholab, kompleks uchun eng ehtimoliy tarkibni:

[MnL(OH)(H₂O)₂]

deb taklif qilgan. Bu ifoda aniq kristall tuzilma yechimi sifatida emas, balki tadqiqotning analitik natijalaridan taklif qilingan ehtimoliy kompleks tarkibi sifatida taqdim etiladi.

TG, DSC va EPR qaysi sharoitlarda qo‘llandi?

Termogravimetrik tahlil va differensial skanerlovchi kalorimetriya o‘lchovlari Netzsch STA 449 F3 Jupiter qurilmasida dinamik rejimda bajarilgan. Namuna 10 °C/daqiqa tezlikda qizdirilgan va 30 mL/daqiqa azot oqimidan foydalanilgan.

EPR spektrlari Bruker ELEXSYS E-580 qurilmasida X-diapazonda, 9,7 GHz chastotada va diametri 3 mm bo‘lgan kvarts ampulalarda xona haroratida qayd etilgan. Manbada modulyatsiya amplitudasi 10,0 Gs, modulyatsiya chastotasi 100 kHz, skanerlash o‘rtachasi 1, maydon oralig‘i 5000 Gs, markaziy maydon 3480 Gs, vaqt doimiysi 0,04 s, konversiya vaqti 0,12 s va mikroto‘lqin quvvati 0,6325 mW deb bildirilgan. Spin konsentratsiyasini baholashda CuCl₂ standart sifatida ishlatilgan.

Tadqiqot nimani qo‘llab-quvvatlaydi?

Tajribalar o‘rganilgan laboratoriya sharoitida Mn²⁺ bilan DHQ suvli muhitda metall:ligand stokiyometriyasi 1:1 bo‘lgan kompleks mahsulot hosil qilishini; mahsulot unumi ayniqsa pH, harorat, davomiylik va boshlang‘ich reagent nisbatiga bog‘liqligini qo‘llab-quvvatlaydi. Tadqiqotdagi eng yuqori ajratib olingan mahsulot unumi %95 bo‘lib, bu qiymat Mn(CH₃COO)₂·4H₂O bilan pH 7,7, 70 °C, 15 daqiqa, DHQ:Mn²⁺=1:1,5 va 0,020/0,030 mol/L boshlang‘ich konsentratsiyalarida olingan.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

Ushbu tadqiqot sintez qilingan Mn(II)–DHQ kompleksining odamlarda yoki hayvonlarda terapevtik ta’siri, saratonga qarshi faolligi, antibakterial kuchi, antioksidant salohiyati, biokirishuvchanligi, xavfsiz dozasi yoki toksikligini o‘lchamagan. Kirish bo‘limida ushbu sohalar bo‘yicha berilgan ma’lumotlar boshqa marganes–flavonoid tizimlarini ko‘rib chiqqan avvalgi adabiyotlarga tegishli. Shu sababli ushbu tadqiqotdagi %95 mahsulot unumi %95 biologik faollik yoki klinik muvaffaqiyat degani emas.

Tadqiqot shuningdek sanoat miqyosini oshirish, uzoq muddatli mahsulot barqarorligi, kristall tuzilma yechimi, ishlab chiqarish xarajati yoki tijoriy jarayon tasdig‘ini taqdim etmaydi. [MnL(OH)(H₂O)₂] formulasi tadqiqotchilar analitik usullarni birgalikda baholab taklif qilgan eng ehtimoliy tarkibdir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Eksperimental dizaynning texnik qisqacha mazmuni

Optimal sintez sharoitlari

Bu yerdagi optimum tadqiqot o‘lchagan mahsulot unumiga ko‘ra optimal sharoitdir. U energiya sarfi, tozalik xarajati, jarayon iqtisodiyoti, biologik faollik yoki sanoat ishlab chiqarishi nuqtayi nazaridan global optimum degani emas.

Analitik usullar

XRF–TXRF tasdig‘i

Ikki analitik usul natijalari Student t-testi bilan taqqoslangan va hisoblangan t qiymati 0,52 deb topilgan. Manbada %5 ahamiyatlilik darajasi va 24 erkinlik darajasi uchun jadval qiymati 2,06 sifatida berilgan. Hisoblangan qiymat jadval qiymatidan kichik bo‘lgani sababli tadqiqotchilar ikki usul natijalari orasida sistematik farq aniqlamagan.

Asosiy eksperimental natijalar

• pH 6,9–7,7 oralig‘ida mahsulot unumi umuman oshgan.
• pH 7,7 da mahsulot unumi asetat, xlorid va sulfat manbalarida mos ravishda %95,0, %90,3 va %82,0 bo‘lgan.
• MnCl₂ seriyasida harorat 60 °C dan 70 °C gacha oshirilganda unum %74,2 dan %90,3 gacha ko‘tarilgan.
• 80 va 90 °C da 70 °C ga nisbatan qo‘shimcha unum oshishi kuzatilmagan.
• Reaksiyaning katta qismi dastlabki daqiqalarda sodir bo‘lgan va 15 daqiqa optimal reaksiya davomiyligi sifatida tanlangan.
• Boshlang‘ich eritmada DHQ:Mn²⁺=1:1,5 nisbati eng yuqori unum bergan bo‘lsa, ajratib olingan kompleks metall:ligand=1:1 stokiyometriyasini ko‘rsatgan.
• Kompleks uchun eng ehtimoliy tarkib [MnL(OH)(H₂O)₂] sifatida taklif qilingan.

Ushbu natijalar laboratoriya miqyosidagi komplekslanish va tavsiflash tajribalariga tegishli. Manba sintezlangan mahsulotning biologik yoki klinik samaradorligini baholamaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqotning to‘liq nomi: MANQAN (II) İONLARININ DİHİDROKVERSETİN İLƏ SULU MÜHİTDƏ KOMPLEKSƏMƏLƏGƏLMƏ REAKSİYASININ TƏDQİQİ VƏ OPTİMALLAŞDIRILMASI

Inglizcha tadqiqot nomi: INVESTIGATION AND OPTIMIZATION OF THE COMPLEXATION REACTION OF MANGANESE (II) IONS WITH DIHYDROQUERCETIN IN AN AQUEOUS MEDIUM

Mualliflar: Gulnarə ABDULLAYEVA; Nurlan MƏHƏRRƏMLİ; Teyfə ŞƏRİFOVA. Manbaning inglizcha bo‘limida ismlar mos ravishda Gulnara ABDULLAYEVA, Nurlan MAHARRAMLI va Teyfa SHARIFOVA shaklida berilgan.

Mualliflar tartibi: Gulnarə ABDULLAYEVA → Nurlan MƏHƏRRƏMLİ → Teyfə ŞƏRİFOVA. Teng birinchi muallif yoki teng hissa bayonoti berilmagan. Alohida mas’ul muallif belgisi mavjud emas.

Muassasa: Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti / Azerbaijan State Oil and Industry University, “Kimya və qeyri-üzvi maddələrin texnologiyası” kafedrası / Department of Chemistry and Technology of Inorganic Substances.

Mualliflar maqomi: Gulnarə ABDULLAYEVA manbada “Dos.”, inglizcha bo‘limda “Assoc. Prof.”; Nurlan MƏHƏRRƏMLİ magistrant / Master's Student; Teyfə ŞƏRİFOVA laborant / Laboratory Assistant sifatida ko‘rsatilgan.

DOI:10.32010/IWBR3478

Jurnal:Azərbaycan Ali Texniki Məktəblərinin Xəbərləri / Proceedings of Azerbaijan High Technical Educational Institutions.

Jild / son: 28(2), 2026.

ISSN: 1028-7515.

Nashriyot: Azerbaijan State Oil and Industry University Press.

Manba turi va taqriz holati: Taqrizdan o‘tgan jurnalda chop etilgan eksperimental kimyo / komplekslanish va optimallashtirish tadqiqot maqolasidir.

Maqola jarayoni: Manbada qabul qilingan sana 18 Mayıs 2026, tahrir sanasi 3 Haziran 2026 va tasdiqlangan sana 25 Haziran 2026 sifatida berilgan.

Rasmiy nashr havolasi:Rasmiy maqola sahifasi

Litsenziya / qayta foydalanish: Rasmiy nashr sahifasida ochiq Creative Commons litsenziyasi ko‘rsatilmagan va nashriyot “All rights reserved” bayonotidan foydalanadi. Shu sababli asl nashr grafiki yoki sahifa dizayni maqolaga ko‘chirilmagan. Verianla Live komponentlari manbada aniq berilgan sonli ma’lumotlarning o‘zbekchalashtirilgan qayta taqdimoti sifatida yaratilgan.

Moliyalashtirish: Ko‘rib chiqilgan manbada alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Ma’lumotlar mavjudligi: Alohida ma’lumotlar mavjudligi bayonoti yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Ko‘rib chiqilgan manbada alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti yo‘q.

CRediT / mualliflar hissasi: Manbada CRediT yoki alohida muallif hissasi bayonoti berilmagan.

Manba ichidagi bibliografik nomuvofiqlik: Matnda [15]–[27] raqamli iqtiboslar ishlatilgan bo‘lsa-da, e’lon qilingan bibliografiya 14-raqamda tugaydi. Ayniqsa DHQ ning pKa qiymati va yuqori pH dagi deprotonlanish haqidagi tushuntirishlarda ishlatilgan [20]–[27] manbalari e’lon qilingan faylda yo‘q, shuning uchun ushbu iqtiboslarni mustaqil ravishda kuzatib bo‘lmaydi.

Manba ichidagi jadval nomuvofiqligi: Matn boshlang‘ich DHQ:Mn²⁺ mol nisbatining ta’sirini tushuntirganda “3-jadval”ga ishora qiladi; biroq rasmiy e’lon qilingan faylda 3-jadval mavjud emas. Shu sababli ko‘rinmaydigan jadvaldan sonlar yaratilmagan.

Sahifa ma’lumoti nomuvofiqligi: Rasmiy maqola sahifasi sahifa oralig‘ini 5–12 deb ko‘rsatadi, rasmiy yuklab olinadigan fayl esa 7 sahifadan iborat va bosma sahifa raqamlari 5–11.

E-pochta nomuvofiqligi: Nurlan MƏHƏRRƏMLİ uchun dastlabki ozarbayjoncha identifikatsiya bo‘limida domen “gamil.com”, inglizcha va ruscha identifikatsiya bo‘limlarida esa “gmail.com” ko‘rinishida. Ushbu farq manbada mavjud bo‘lgani uchun yashirincha bitta variantga aylantirilmagan.

Ilmiy chegara: Tadqiqot Mn(II)–DHQ kompleksining sintezi, mahsulot unumi va analitik tavsifini o‘rganadi. Sintezlangan kompleks ustida antibakterial, saratonga qarshi, antioksidant, farmakologik, toksikologik, hayvon yoki inson tajribasi o‘tkazilmagan. Kirishda keltirilgan biologik ta’sirlar boshqa metall–flavonoid tadqiqotlariga oid adabiyot ma’lumotlari bo‘lib, ushbu tadqiqot mahsuloti uchun dalil emas.

Manbadan foydalanish: Ushbu Verianla maqolasidagi eksperimental natijalar, sonli qiymatlar va kimyoviy talqinlar ko‘rib chiqilgan tadqiqotga asoslanadi. Tashqi manbalar faqat sarlavha, mualliflar tartibi, DOI, jurnal identifikatsiyasi, taqriz jarayoni, nashriyot va rasmiy havola kabi bibliografik maydonlarni tasdiqlashda ishlatilgan; asosiy ilmiy mazmunga tashqaridan yangi tajriba yoki natija qo‘shilmagan.