Frugivoriya — hayvonlarning meva iste’mol qilishiga asoslangan oziqlanish o‘zaro ta’siridir; xiropteroxoriya (chiropterochory) esa urug‘larning ko‘rshapalaklar orqali tashilishi va tarqalishi jarayonini anglatadi. Ushbu kuzatuvga asoslangan dala tadqiqoti Braziliyaning Maranhão shtatidagi Cerrado hududlarida yashovchi ko‘rshapalaklar qaysi o‘simliklar bilan oziqlanish aloqalarini o‘rnatishini najas namunalaridagi urug‘larni tekshirish orqali o‘rgangan. Tadqiqotchilar 2014–2015-yillarda olti munitsipalitetdagi 48 nuqtada 96 namuna olishni amalga oshirib, jami 929 ko‘rshapalakni tutgan va ularni 25 tur, 18 turkum hamda 5 kenja oilaga ajratgan. Tahlil qilish mumkin bo‘lgan 674 najas namunasining 243 tasida urug‘ topilgan va bu musbat namunalar 13 ko‘rshapalak turi bilan bog‘langan. Eng ko‘p uchragan ko‘rshapalak turi Carollia perspicillata bo‘lgan; ayni tur 42 ko‘rshapalak–o‘simlik o‘zaro ta’siri bilan tadqiqotdagi eng keng oziqlanish aloqasini ham ko‘rsatgan. Tadqiqot mevaxo‘r ko‘rshapalaklar Maranhão Cerrado-sida urug‘ tashilishiga muhim hissa qo‘shishi mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi; biroq najasda urug‘ topilishi o‘z-o‘zidan urug‘ muvaffaqiyatli unganini yoki yangi o‘simlik hosil qilganini isbotlamaydi.

O‘simlik manbalari nuqtayi nazaridan Solanaceae, Urticaceae va Moraceae eng ko‘p tur qayd etilgan oilalar qatoriga kirgan. Ficus sakkiz xil ko‘rshapalak turida, Vismia va Cecropia olti tadan turda, Solanum esa besh turda aniqlangan. Manba tadqiqot Braziliya Cerrado-si uchun 16 ta yangi ko‘rshapalak–o‘simlik aloqasi qaydini bildiradi; biroq Results bo‘limidagi “new records” ro‘yxatida 21 ta nomlangan o‘simlik qaydi borligi sababli bu son manbaning o‘zida to‘liq muvofiqlashtirilmagan.

Cerrado-da ko‘rshapalak–o‘simlik aloqalari nega muhim?

Phyllostomidae oilasidagi ko‘plab Neotropik ko‘rshapalaklar meva iste’mol qiladi va bu jarayonda urug‘larni tashishi mumkin. Manba tadqiqot kirish qismida Artibeus lituratus, Carollia perspicillata va Sturnira lilium kabi ko‘rshapalaklarning Cecropia, Piper, Solanum va Ficus kabi kashshof o‘simlik guruhlarining urug‘ tarqalishi bilan bog‘liq ekani ta’kidlanadi.

Maranhão misolida asosiy ilmiy bo‘shliq — Cerrado-dagi ko‘rshapalak–o‘simlik o‘zaro ta’sirlarining katta qismi hujjatlashtirilmaganidir. Mintaqada ko‘rshapalak jamoalari va ularning ektoparazitlari bo‘yicha tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da, meva iste’moli va o‘simlik manbalari haqidagi batafsil dala ma’lumotlari ancha cheklangan. Tadqiqotning asosiy maqsadi ushbu bo‘shliqni kamaytirish va frugivoriya aloqalarini bevosita dala namunalari bilan tavsiflashdir.

Xiropteroxoriya Nima va Ushbu Tadqiqotda Qanday O‘rganildi?

Xiropteroxoriya urug‘larning ko‘rshapalaklar orqali tashilishini anglatadi; ushbu tadqiqotda jarayon urug‘larning yangi joyda unishini bevosita kuzatish orqali emas, balki tutilgan ko‘rshapalaklarning najasida topilgan o‘simlik urug‘larini aniqlab, ularni ko‘rshapalak turlari bilan moslashtirish orqali o‘rganilgan. Shu sababli tadqiqot sodir bo‘lgan meva iste’moli va ehtimoliy urug‘ tashish aloqalarini ko‘rsatadi, biroq har bir urug‘ muvaffaqiyatli o‘simlik shakllanishiga aylanganini o‘lchamaydi.

Tadqiqot hududi

Dala tadqiqoti Maranhão shtatining shimoli-sharqida, Amazonia, Cerrado va Caatinga biomlarining o‘tish zonasida olib borilgan. Manba hudud Köppen tasnifiga ko‘ra Aw tipidagi issiq tropik iqlimga ega ekanini; yillik o‘rtacha harorat 27 °C dan, yillik yog‘in esa 1.500 mm dan yuqori ekanini bildiradi.

Namuna olish nuqtalari har biri 50 km² dan katta tabiiy o‘simlik qoplami bo‘laklarini ifodalashi uchun tanlangan. Manba tadqiqot bu hududlar mahalliy aholi punktlari, yo‘llar, ikkilamchi o‘simlik qoplami va ayniqsa soya hamda evkalipt yetishtirish kengayayotgan maydonlar bilan o‘ralganini bildiradi.

Tutish dizayni

Tadqiqot 2014 va 2015-yillarda o‘tkazilgan. Olti munitsipalitetning har birida sakkiztadan, jami 48 namuna olish nuqtasi tanlangan. To‘rt nuqta birinchi yil, to‘rt nuqta ikkinchi yil ishlatilgan va har bir nuqta o‘sha yilning o‘zida bir marta yomg‘irli, bir marta quruq mavsumda namunalangan.

Har bir namuna olish kechasida o‘lchami 12 m × 2,5 m bo‘lgan 12 ta tuman to‘ri ishlatilgan. To‘rlar juft holda taxminan 20 m oraliqda so‘qmoqlar va ochiq maydonlar bo‘ylab o‘rnatilib, quyosh botgandan keyin olti soat ochiq qoldirilgan. Ikki guruh bir xil kechada ikki turli nuqtada ishlagani uchun 48 kechada jami 96 namuna olish hodisasi amalga oshirilgan.

Najas namunalariga ishlov berish

Tutilgan ko‘rshapalaklar taxminan 30 daqiqa toza mato xaltalarda saqlangan. Najas materiali yig‘ilgach, urug‘lar filtr qog‘ozida yuvish, stereomikroskop va pinset yordamida ajratilgan; keyin quritilib, aniqlash jarayoniga olingan.

Urug‘larni aniqlashda Neotropik ko‘rshapalaklar tashiydigan urug‘lar uchun aniqlash qo‘llanmalari, Braziliyada ko‘rshapalaklar tarqatadigan o‘simliklar ro‘yxatlari, botanika manbalari, Bat Biology and Conservation Laboratory referens materiallari va mutaxassis yordami ishlatilgan. Ushbu yondashuv morfologik taqqoslashga asoslanadi; molekulyar barkodlash haqida xabar berilmagan.

Adabiyot bilan taqqoslash

Tadqiqotchilar dala natijalarini kengroq Cerrado adabiyoti bilan taqqoslash maqsadida 2022-yil oktabrgacha Web of Science, Google Scholar va Scopus bazalarida qidiruv o‘tkazgan. “frugivorous bat”, “seed”, “dispersal”, “Cerrado” va “fruits bats” atamalarining kombinatsiyalari ishlatilgan; faqat dala ma’lumotlarini taqdim etgan va o‘simlik turlarini sanab o‘tgan tadqiqotlar kiritilgan.

Bitta oziq manbasiga asoslangan tajribalar, faqat morfotip haqida xabar bergan nashrlar va kulrang adabiyot chiqarib tashlangan. Natijada Braziliya Cerrado-sida ko‘rshapalak ratsioni haqida chop etilgan 14 jurnal tadqiqoti aniqlangan.

Carollia perspicillata Nega Ushbu Tadqiqotda Ajralib Turadi?

Carollia perspicillata 929 ko‘rshapalak ichida %33,3 bilan eng ko‘p tur bo‘lgani, barcha olti munitsipalitetda tutilgan yagona tur bo‘lgani va 42 ko‘rshapalak–o‘simlik o‘zaro ta’siri bilan tadqiqotdagi eng keng o‘simlik aloqasini ko‘rsatgani sababli ajralib turadi; manba mualliflari ushbu keng ratsion plastiklikligini mahalliy frugivoriya tarmoqlarida muhim ekologik rol sifatida talqin qiladi, biroq tadqiqot formal tarmoq markaziyligi yoki turni olib tashlash tahlilini bildirmaydi.

Boshqa ustun ko‘rshapalak turlari

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ko‘rshapalak xilma-xilligi va najas namunalari

Urug‘ saqlagan najas namunalarining 13 ko‘rshapalak turida topilishi mahalliy ko‘rshapalak jamoasida ehtimoliy urug‘ tashish funksiyasi faqat bitta ixtisoslashgan mevaxo‘r tur bilan cheklanmaganini ko‘rsatadi.

Najasda Urug‘ Topilishi Muvaffaqiyatli Urug‘ Tarqalishini Isbotlaydimi?

Yo‘q. Najasda urug‘ topilishi ko‘rshapalak mevani iste’mol qilganini va urug‘ni hazm yo‘lidan o‘tkazib tashiy olishini ko‘rsatadi; tadqiqot urug‘ najas bilan chiqarilgandan keyin unishini, nihol shakllanishini, tashilish masofasini yoki uzoq muddatli o‘simlik o‘rnashish muvaffaqiyatini o‘lchamagani uchun kuzatilgan aloqalar ehtimoliy urug‘ tarqalishining dalili sifatida talqin qilinishi kerak.

O‘simlik manbalarining tuzilishi

Qaysi o‘simlik turkumlari ko‘proq ko‘rshapalak turlari bilan bog‘liq edi?

Solanum olti munitsipalitet bo‘ylab eng ko‘p va eng xilma-xil oziq elementlaridan biri sifatida tavsiflangan bo‘lsa, Ficus sakkiz ko‘rshapalak turi tomonidan ishlatilgani sababli ko‘rshapalak jamoasi bo‘ylab eng keng bo‘lishilgan manbalardan biri bo‘lgan. Bu ikki bayonot turli mezonlarni tavsiflaydi va bir-biriga zid emas.

Solanumning roli

Solanaceae ayniqsa Carollia perspicillata va Sturnira lilium tomonidan iste’mol qilingan. Manba mualliflari Maranhão-da Solanaceae xilma-xilligi va buzilgan chekka/ochiq habitatlarda keng tarqalganligi sababli bu guruh ko‘rshapalaklar uchun qimmatli oziq manbasi ekanini muhokama qiladi.

Ficusning roli

Ficus sakkiz ko‘rshapalak turining ratsionida topilgan. Manbadagi muhokama anjir daraxtlari yil davomida bir necha marta meva berishi mumkinligi va yuqori meva hosildorligini turli ko‘rshapalak turlarining bir xil manbadan foydalanishini tushuntiruvchi ehtimoliy sabablardan biri sifatida baholaydi.

Cecropia va Vismia

Cecropia olti ko‘rshapalak turiga manba bo‘lgan. Cecropia pachystachya to‘rt mevaxo‘r turning oziqlanishiga hissa qo‘shgan; Vismia turkumi ham olti ko‘rshapalak turi bilan bog‘langan. Ushbu guruhlar tropik va Neotropik o‘rmonlarning erta suksessiya/kashshof o‘simlik jamoalarida ko‘p muhokama qilinadigan manbalardir.

Piper va Carollia aloqasi

Manba tadqiqot hududlarida Piper manbalari faqat Carollia perspicillata tomonidan iste’mol qilingan. Xususan, Piper arboreum o‘rganilgan mevaxo‘rlar ichida faqat shu turning najas qaydlarida topilgan. Mualliflar bu naqshni avvalgi Carollia–Piper adabiyoti bilan birga muhokama qiladi.

Mevaxo‘r bo‘lmagan ko‘rshapalaklarda urug‘ qaydlari

Urug‘lar faqat ixtisoslashgan mevaxo‘rlarda topilmagan. Tadqiqotda asosan hasharotxo‘r deb tasniflangan Lophostoma brasiliensis va L. silvicola, shuningdek omnivor Phyllostomus discolor va P. hastatus namunalarida ham urug‘ qayd etilgan. Mualliflar mevaning ba’zan iste’mol qilinishi sababli ushbu turlar ham cheklangan darajada urug‘ tashilishiga hissa qo‘shishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Yangi ko‘rshapalak–o‘simlik aloqalari

Maqolaning Abstract bo‘limi Braziliya Cerrado-si uchun 16 ta yangi o‘simlik–ko‘rshapalak aloqasi qaydini bildiradi. Bunga qarshi ravishda Results bo‘limidagi “New records” paragrafida 21 ta nomlangan o‘simlik qaydi sanab o‘tilgan. Manba bu farqni tushuntirmagani sababli Verianla bitta tuzatilgan son ishlab chiqarmaydi.

Results bo‘limidagi yangi qaydlar orasida Annona exsucca, Philodendron linnaei, Vismia guianensis, Vismia brasiliensis, turli Ficus, Solanum va Cecropia turlari, shuningdek Piper fuligineum va Banara guianensis kabi taksonlar bor.

Taksonomik nomlash eslatmasi

Table I ayrim taksonlarning hozirgi nomlanishi o‘zgarganini ham bildiradi. Manba jadval taqqoslash imkonini saqlash uchun eski nomlarni qoldirgan va masalan, Ficus organensis uchun Ficus cestrifolia, Solanum diflorum uchun Solanum pseudocapsicum hamda Solanum aff. inaequale uchun Solanum pseudoquina muqobillarini qayd etgan. Verianla manba jadvalidagi ushbu taksonomik farqni jimlik bilan qayta nomlamaydi.

Cerrado adabiyoti bilan taqqoslash

Adabiyot qidiruvida Cerrado-dagi ko‘rshapalak ratsioni haqida 14 ta taqrizdan o‘tgan jurnal tadqiqoti aniqlangan. Tadqiqotlarning muhim qismi Distrito Federal-da jamlangan va ko‘pchiligi taxminan bir yillik dala namuna olishiga asoslangan.

Manba bu yerda o‘zaro to‘liq mos kelmaydigan ikki sonni beradi: Results umumiy ko‘rshapalak jamoasini qamrab olgan faqat uch tadqiqotni tilga olsa, Discussion besh tadqiqot bo‘lganini bildiradi. Table II dagi yulduzchalar ham umumiy jamoa tadqiqotlarini alohida belgilaydi. Shu sababli son Verianla tomonidan manbadan tashqari tanlov bilan bitta qiymatga tushirilmagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Maranhão Cerrado-sidagi olti munitsipalitetda boy Phyllostomidae jamoasi mavjud.
• Tadqiqotda 25 ko‘rshapalak turi qayd etilgan va 13 turda urug‘ saqlagan najas namunalari topilgan.
• Carollia perspicillata tadqiqot hududidagi eng ko‘p va o‘simlik aloqalari eng keng turdir.
• Ficus, Vismia, Cecropia va Solanum mahalliy frugivoriya aloqalarida ajralib turadigan o‘simlik manbalaridir.
• Urug‘ qaydlarining ayrim hasharotxo‘r va omnivor turlarda ham topilishi ehtimoliy urug‘ tashilishi faqat ixtisoslashgan mevaxo‘rlar bilan cheklanmaganini ko‘rsatadi.
• Hududdagi ko‘rshapalak–o‘simlik o‘zaro ta’sirlari bo‘yicha avvalgi ilmiy qaydlar cheklangan va tadqiqot keng dala namuna olishi bilan ushbu bilim bo‘shlig‘ini kamaytiradi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Najasda topilgan har bir urug‘ muvaffaqiyatli unib yoki yangi o‘simlik hosil qilgani ko‘rsatilmagan.
• Urug‘lar tashilgan aniq masofa o‘lchanmagan.
• O‘simlik–ko‘rshapalak aloqalari butun Maranhão yoki butun Cerrado uchun bir xil ekani ko‘rsatilmagan.
• Tadqiqot formal ekologik tarmoq markaziyligi yoki turni olib tashlash tahlilini bajarmagan.
• Carollia perspicillataning “keystone species” xususiyati miqdoriy tarmoq barqarorligi testi bilan tasdiqlanmagan; bu ibora manba mualliflarining ekologik talqinidir.
• Tadqiqot yerdan foydalanish o‘zgarishi ko‘rshapalak populyatsiyalarida keltirib chiqargan miqdoriy yo‘qotishni bevosita o‘lchamagan.

Metodologik talqin chegaralari

Tadqiqot faqat Maranhão-dagi olti munitsipalitet va 2014–2015 davrini qamrab oladi. Natijalarni Cerrado-ning butun geografik xilma-xilligiga avtomatik ravishda umumlashtirib bo‘lmaydi.

O‘simlik manbalari najasdagi urug‘larning morfologik aniqlanishiga asoslanadi. Ushbu yondashuv iste’mol qilingan va najasda saqlanib qolgan urug‘larni yaxshi hujjatlashtirishi mumkin; biroq urug‘ hosil qilmaydigan oziq qismlarini, aniqlanmaydigan o‘simlik materialini yoki najasda aniqlanmaydigan boshqa oziq manbalarini to‘liq ifodalamaydi.

Tadqiqotda inferensial statistik model, ishonch oralig‘i, ta’sir kattaligi yoki formal ekologik tarmoq metrikasi bildirilmagan. Natijalarning asosiy tuzilishi tavsifiy tutish, urug‘ va aloqa qaydlariga asoslangan.

Manba shuningdek 16 ta yangi qayd bilan Results bo‘limida sanab o‘tilgan 21 ta nomlangan qayd hamda umumiy ko‘rshapalak jamoasini qamrab olgan tadqiqotlar soni bo‘yicha ichki hisobot nomuvofiqliklarini o‘z ichiga oladi. Bu nuqtalar ilmiy mazmun saqlangan holda ochiq ko‘rsatilgan va manbadan tashqari tuzatish kiritilmagan.

Muhofaza biologiyasi nuqtayi nazaridan ma’nosi

Ko‘rshapalaklar foydalanadigan o‘simlik guruhlarini hujjatlashtirish qaysi o‘simliklar mahalliy frugivoriya aloqalarini qo‘llab-quvvatlashini tushunishga yordam beradi. Manba mualliflari ushbu ma’lumot tabiiy hududlarni muhofaza qilish va qayta o‘rmonlashtirish loyihalari uchun foydali bo‘lishi mumkinligini bildiradi.

Biroq tadqiqot aniq restavratsiya retseptini, ekish zichligini yoki muhofaza aralashuvining miqdoriy muvaffaqiyatini sinamagan. Muhofaza tavsiyasi qayd etilgan oziqlanish aloqalari va habitat bosimi kontekstidan chiqarilgan ekologik talqindir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Unveiling bat-plant interactions in the Maranhão Cerrado

Mualliflar: Samara S. Costa; Ciro L.C. dos Santos; José Manuel M. Rebêlo.

Mas’ul muallif: Samara Serra Costa.

Muassasalar: Universidade Federal do Maranhão, Centro de Ciências Biológicas e da Saúde, Departamento de Biologia, Laboratório de Entomologia e Vetores, São Luís; Universidade Federal do Maranhão, Campus Imperatriz II, Unidade Bom Jesus, Imperatriz, Maranhão, Braziliya.

Jurnal: Anais da Academia Brasileira de Ciências / Annals of the Brazilian Academy of Sciences.

Nashriyot: Academia Brasileira de Ciências.

Platforma: SciELO.

Akademiya bo‘limi: Animal Science.

Jild / son / maqola: 98(2), e20240467.

DOI: 10.1590/0001-3765202620240467.

Nashr sanasi: 24 iyul 2026.

Maqola vaqt jadvali: 6 may 2024 da qabul qilingan; 16 noyabr 2025 da nashrga qabul qilingan.

Handling Editor: Marcia Couri.

Manba turi: Asl kuzatuvga asoslangan dala ekologiyasi tadqiqoti va najasga asoslangan ratsion/urug‘ tarqalishi tahlili.

Taqriz: AABC bir tomonlama ko‘r taqrizni qo‘llaydigan taqrizdan o‘tuvchi ilmiy jurnaldir.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Dala davri: 2014–2015.

Dala hududi: Maranhão shtatining shimoli-sharqidagi olti munitsipalitet; Barreirinhas, São Bernardo, Urbano Santos, Chapadinha, Vargem Grande va Codó.

Namuna olish: 48 nuqta, 96 namuna olish hodisasi, 48 dala kechasi; har kechada 12 ta 12 m × 2,5 m tuman to‘ri; olti soat namuna olish.

Umumiy tutish sa’y-harakati: 207.360 m²·soat; manba qo‘shimcha ravishda 13,8 km to‘r uzunligini bildiradi.

Jami ko‘rshapalak: 929 individ; 25 tur; 18 turkum; 5 kenja oila.

Najas tahlili: 674 tahlil qilish mumkin bo‘lgan namuna; 243 urug‘-musbat namuna.

Urug‘larni aniqlash: Filtr qog‘ozida yuvish, stereomikroskop va pinset bilan ajratish, pechda quritish, aniqlash qo‘llanmalari va referens kolleksiyalar bilan morfologik taqqoslash hamda mutaxassis tasdig‘i.

Taksonomik namuna kolleksiyalari: Federal University of Mato Grosso do Sul Zoological Reference Collection va Federal University of Maranhão Entomology and Vectors Laboratory Zoological Collection.

Dala ruxsatnomasi raqami: ICMBio 43376-1.

Adabiyot qidiruvi: Web of Science, Google Scholar va Scopus; qidiruv 2022-yil oktabrgacha; Cerrado uchun 14 jurnal tadqiqoti.

Statistika: Manbada formal inferensial statistik tahlil, p qiymati, ishonch oralig‘i yoki tarmoq-markaziylik modeli bildirilmagan; asosiy tahlil tavsifiydir.

Moliyaviy yordam: FAPEMA magistratura/aspirantura stipendiyasi va National Internship stipendiyasi; ikkinchi yordam urug‘larni aniqlash va tasdiqlash jarayoniga hissa qo‘shgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Ma’lumotlar asosli so‘rov bo‘yicha taqdim etiladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Chop etilgan PDFda alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti ko‘rinmagan; uning yo‘qligi taxmin qilinmagan.

Etik eslatma: ICMBio dala/namuna olish ruxsati bildirilgan. Chop etilgan matnda alohida hayvonlar etikasi qo‘mitasi protokol raqami ko‘rinmagani sababli Verianla etik qo‘mita holatini taxmin qilmaydi.

Mualliflar hissasi: Samara S. Costa ma’lumot tahlili, birinchi qoralama va qayta ko‘rib chiqish; Ciro L.C. dos Santos dala ma’lumotlarini yig‘ish va tanqidiy ko‘rib chiqish; José Manuel M. Rebêlo tanqidiy ko‘rib chiqish hissalari bilan ko‘rsatilgan.

Manba ichidagi nomuvofiqliklar: Abstract 16 ta yangi o‘simlik qaydini bildirsa, Results “New records” ro‘yxatida 21 ta nomlangan qayd mavjud. Umumiy ko‘rshapalak jamoasini qamrab olgan avvalgi tadqiqotlar soni Resultsda uch, Discussionda besh deb ko‘rsatilgan. Verianla bu farqlarni manbadan tashqari taxmin bilan tuzatmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Najasdagi urug‘ qaydlari meva iste’moli va ehtimoliy urug‘ tashilishini ko‘rsatadi; muvaffaqiyatli unish, o‘simlikning shakllanishi, dispersiya masofasi yoki formal ekologik tarmoq barqarorligi tadqiqotning bevosita o‘lchovlari emas.