Havo ifloslanishi va iqlim o‘zgarishi ko‘pchilik siyosat tahlillarida ikki alohida muammo sifatida o‘lchanadi: mayda zarracha ifloslanishi sog‘liq va o‘lim ko‘rsatkichlari bilan, karbon dioksid esa emissiya tonnalari bilan kuzatiladi. Hunter Hughesning ushbu tadqiqoti qazilma yoqilg‘ilarni yoqish bir mamlakat va bir iqtisodiy tizim doirasida ikkala ko‘rsatkichga ham bir vaqtning o‘zida ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan mamlakatlarni alohida analitik toifaga joylashtirib, bu ikki hisobni birgalikda ko‘rib chiqadi. Tadqiqotda 198 mamlakat aholi bo‘yicha vaznlangan PM2.5 ta’siri va elektr ishlab chiqarishning qazilma yoqilg‘i intensivligi asosida to‘rtta katakka ajratilgan.

Muallif “qo‘shma katak” deb atagan guruhda PM2.5ning yillik o‘rtacha qiymati kamida 15 µg/m³ bo‘lib, elektr tizimi kamida %50 qazilma yoqilg‘iga yoki kamida %10 ko‘mirga tayanadi. Ushbu mezonga ko‘ra 86 mamlakat qo‘shma katakka kiradi; bu mamlakatlar 5,76 milliard kishi bilan tadqiqot namunasining taxminan %71ini, hisoblangan havo ifloslanishi o‘limlarining taxminan %80ini va hududiy CO2ning taxminan %67ini qamrab oladi.

Tadqiqotning ikkinchi tahlili 2010-yildan so‘nggi kuzatuvgacha PM2.5 va CO2 birgalikda qanday o‘zgarganini tasniflaydi. PM2.5 kamayib, CO2 yetarlicha kamaymagan “end-of-pipe” imzosida 68 mamlakat va 3,22 milliard kishi; har ikkala ko‘rsatkich ham kamaygan “source-control” imzosida esa 43 mamlakat va 1,18 milliard kishi mavjud. Muallifning maqsadi muayyan mamlakatning barcha siyosatlarini bitta yorliq bilan ta’riflash emas, balki havo ifloslanishi va karbon ko‘rsatkichlarining bir davrda birga yoki alohida harakat qilgan-qilmaganini ko‘rinadigan qilishdir.

Tadqiqot, shuningdek, sog‘liq zararining jismoniy taqsimoti bilan uning puldagi hisob-kitobi bir xil natija bermasligini ko‘rsatuvchi taqqoslashni amalga oshiradi. World Bank adjusted-savings hisoblarida zarracha zararining karbon zarariga nisbati mediani past daromadli iqtisodiyotlarda 1,58 bo‘lsa, yuqori daromadli iqtisodiyotlarda 0,09dir. Aksincha, manba ma’lumotlaridagi havo ifloslanishi bo‘yicha median o‘lim darajasi past daromad guruhida 100.000 kishiga 208, yuqori daromad guruhida esa 18dir. Muallif bu farqni zarracha bilan bog‘liq o‘lim zararlarini pulga aylantirishda ishlatiladigan va daromad darajasi bilan o‘zgaradigan statistik hayot qiymati yondashuvi bilan bog‘laydi.

“Ikki hisob” nimani anglatadi?

Tadqiqotning asosiy metaforasi ikki alohida hisobdir. Birinchi hisob jamoat salomatligidir: aholining PM2.5 ta’siri, havo ifloslanishi bilan bog‘liq o‘lim darajalari va zarracha kelib chiqishidagi iqtisodiy zarar. Ikkinchi hisob iqlimdir: hududiy CO2 emissiyalari, elektr ishlab chiqarishdagi qazilma yoqilg‘i ulushi va karbon zararining iqtisodiy ekvivalenti.

Muallifning asosiy kuzatuvi shuki, ko‘mir, neft yoki gazni yoqish jismonan bu ikki hisobga bir vaqtda ta’sir qilishi mumkin. Yoqilg‘i ishlatilishini kamaytiradigan o‘zgarish ham bevosita havo ifloslantiruvchilariga, ham CO2ga ta’sir qilishi mumkin. Bunga qarshi ravishda, tutun gazlarini filtrlash kabi aralashuv zarrachalar va boshqa mahalliy ifloslantiruvchilarni kamaytirishi mumkin, ammo yoqilgan karbon miqdorini xuddi shu darajada kamaytirishi shart emas.

Ushbu farq tadqiqotda “manba nazorati” bilan “end-of-pipe” o‘rtasidagi analitik farqning asosini tashkil etadi.

Tadqiqotdagi To‘rtta Mamlakat Katagi Qanday Ta’riflanadi?

Muallif mamlakatlarni ikki ikkilik mezonning Dekart kombinatsiyasi orqali to‘rtta guruhga ajratadi. Birinchi mezon yillik aholi bo‘yicha vaznlangan PM2.5 ta’siridir. Chegara 15 µg/m³dir. Ikkinchi mezon esa elektr tizimining qazilma yoqilg‘i intensivligidir: qazilma yoqilg‘ilarning jami elektr ishlab chiqarishdagi ulushi kamida %50 yoki ko‘mir ulushi kamida %10 bo‘lsa, fossil-grid sharti bajarilgan deb hisoblanadi.

Bu kataklar rasmiy xalqaro mamlakat toifalari emas. Ular tadqiqot siyosat va co-benefit tahlilini tartibga solish uchun yaratgan diagnostik sinflardir.

Qo‘shma katakning ko‘lami

198 mamlakatning 86 tasi qo‘shma katakka kiradi. Ushbu guruhning jami aholisi 5,76 milliarddir. Tadqiqotda mamlakatlar aholi bo‘yicha tartiblanganda guruhning yirik a’zolari qatorida Hindiston, Xitoy, Indoneziya, Pokiston, Nigeriya va Bangladesh bor.

Ushbu taqsimot tadqiqotning asosiy empirik da’vosini tashkil etadi: yuqori havo ifloslanishi yuki bilan qazilma energiyadan kelib chiqadigan karbon emissiyalarining muhim qismi bir mamlakat guruhida ustma-ust tushadi, biroq barcha mamlakatlar bir xil manba tuzilishiga ega emas.

Health-only mamlakatlari nega alohida?

Faqat-sog‘liq katagidagi mamlakatlarning yuqori PM2.5 ta’sirini elektr ishlab chiqarishdagi yuqori ko‘mir yoki qazilma yoqilg‘i ulushi bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Manbada Efiopiya, Kongo Demokratik Respublikasi, Keniya, Sudan, Uganda va ayrim boshqa mamlakatlar ushbu tuzilma uchun misol sifatida keltiriladi.

Tadqiqotga ko‘ra health-only katagida toza ovqat pishirish yoqilg‘ilari va texnologiyalariga kirishning mediani %54dir. Shu sababli uy ichida qattiq yoqilg‘i ishlatish, ochiq yoqish va chang kabi manbalar bu yerda elektr sektoriga qaraganda kattaroq rol o‘ynashi mumkin.

Shu bois muallif bir xil PM2.5 qiymati kuzatiladigan ikki mamlakat bir xil ifloslantiruvchi manba tuzilishiga ega, degan faraz noto‘g‘ri bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Climate-only mamlakatlari nega farq qiladi?

Climate-only katagida havo ifloslanishi PM2.5 chegarasidan pastga tushgan bo‘lsa-da, elektr tizimi qazilma yoqilg‘i chegaralaridan birini oshiradi. Manba AQSH, Rossiya, Yaponiya va Germaniyani ushbu guruhdagi yirik misollar qatorida ko‘rsatadi.

Bu guruhning tadqiqotdagi aholi bo‘yicha vaznlangan PM2.5 qiymati taxminan 10 µg/m³dir; u havo ifloslanishi o‘limlarining atigi taxminan %4ini, ammo hududiy CO2ning taxminan to‘rtdan birini tashkil etadi.

“End-of-Pipe” va “Source Control” Bu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Bu atamalar tadqiqotda 2010-yildan so‘nggi kuzatuvgacha yuz bergan o‘zgarishlarni tasniflaydigan imzolardir. “Source control” sinfi PM2.5ning kamida 1 µg/m³ va hududiy CO2ning kamida %5 kamayishi bilan ta’riflanadi. “End-of-pipe” sinfida PM2.5 kamida 1 µg/m³ kamayadi, biroq CO2 bir vaqtning o‘zida kamida %5 kamaymaydi.

Havo ifloslanishi karbon emissiyasiga qaraganda ko‘proq mamlakatda kamaygan

Tadqiqotda iqtisodiy ishlab chiqarishi o‘sgan mamlakatlar orasida PM2.5 ma’lumoti mavjud 176 mamlakatning 139 tasida, ya’ni taxminan %79ida ta’sir kamaygan. CO2 ma’lumoti mavjud 175 mamlakatning faqat 54 tasida, taxminan %31ida hududiy karbon kamaygan.

Muallif buni ikki xil vaqt o‘lchovi bilan izohlaydi: mahalliy va bevosita sog‘liq zararini keltirib chiqaradigan havo ifloslantiruvchilarini nazorat qilish ko‘plab mamlakatlarda oldinga siljigan, biroq global va yig‘ilib boruvchi CO2 hisobi xuddi shu tezlikda yopilmagan.

68 mamlakatda PM2.5 kamaygan, karbon esa shu yo‘nalishda kamaymagan

End-of-pipe imzosi 68 mamlakat va 3,22 milliard kishini qamrab oladi. Ushbu guruhning median PM2.5 o‘zgarishi −2,5 µg/m³ bo‘lsa, hududiy karbon o‘zgarishi median tarzda +%48dir. Elektrda ko‘mir ulushidagi median o‘zgarish esa nol punktdir.

Source-control imzosi 43 mamlakat va 1,18 milliard kishini qamrab oladi. Bu guruhda median PM2.5 pasayishi −5,1 µg/m³, median hududiy karbon pasayishi −%25 va median ko‘mir ulushi o‘zgarishi −7,6 foiz punktidir.

Bu raqamlar siyosat vositalarining alohida sababiy ta’sirini o‘lchamaydi. Ular mamlakatlarning ikki ko‘rsatkichdagi kuzatilgan uzoq muddatli o‘zgarishlarini manbada belgilangan chegaralar bilan tasniflaydi.

Ko‘mir Ulushidagi O‘zgarish PM2.5 va CO2 bilan Qanday Bog‘liq?

Tadqiqotning uzoq-farq regressiyasida 2010-yildan so‘nggi kuzatuvgacha elektr ishlab chiqarishdagi ko‘mir ulushining 10 foiz punktga kamayishi, jon boshiga daromad o‘zgarishi nazorat qilinganda, taxminan %4,1 pastroq PM2.5 va taxminan %19 pastroq hududiy CO2 bilan bog‘liq. Bular kuzatuv mamlakat ma’lumotlaridan hisoblangan bog‘lanishlar bo‘lib, sababiy aralashuv koeffitsiyentlari emas.

Mamlakatlararo kesimda ko‘mir va PM2.5

189 mamlakatlik kesimda daromad darajasi nazorat qilinganda elektrdagi ko‘mir ulushining 10 punktga oshishi taxminan %6 yuqoriroq PM2.5 bilan bog‘liq. Regressiya koeffitsiyenti log o‘lchovda 0,0059, geteroskedastiklikka chidamli standart xato 0,002 va p = 0,003dir.

174 mamlakatlik o‘lim modeli, shuningdek, yuqoriroq ko‘mir ulushini yuqoriroq havo ifloslanishi o‘lim ko‘rsatkichi bilan, toza ovqat pishirishga yuqoriroq kirishni esa pastroq o‘lim ko‘rsatkichi bilan bog‘liq deb topgan. Tadqiqot bu regressiyalardan manbaning jismoniy mexanizmi mamlakat ma’lumotlarida ko‘rinadimi-yo‘qmi, shuni tekshirish uchun foydalanadi.

Karbon hisobidagi bog‘liqlik kattaroq

Jon boshiga hududiy CO2ning mamlakatlararo modelida daromad elastikligi taxminan 1,01dir. Ko‘mir ulushi koeffitsiyenti log o‘lchovda 0,013dir; muallif buni ko‘mir ulushining 10 punkt yuqoriroq bo‘lishi jon boshiga CO2ning taxminan %14 yuqoriroq bo‘lishi bilan bog‘liq, deb izohlaydi.

Ushbu natijalarning barchasida daromad, sanoat tuzilishi, elektr talabi, energiya savdosi, meteorologiya va texnologik tuzilish kabi boshqa o‘zgaruvchilarning sababiy ajratilishi amalga oshirilmaydi.

Tadqiqotning Usuli va Natijalari

Ma’lumot manbalari

Tadqiqot yangi kuzatuv kampaniyasini o‘tkazmagan. Ishlatilgan asosiy ma’lumotlar ommaga ochiq xalqaro ma’lumot qatorlaridir.

Barcha ma’lumotlar Avgust 2026da olingan. Kesim tahlillarida har bir mamlakat uchun 2018–2024 oralig‘idagi eng so‘nggi kuzatuv ishlatilgan. Buning sababi PM2.5, o‘lim va adjusted-savings qatorlarining kalendar yil bo‘yicha bir xil tezlikda yangilanmasligidir.

198 mamlakatni ballash

World Bank daromad va mintaqa kodi mavjud 217 iqtisodiyotning 198 tasi har ikkala katak chegarasi bo‘yicha tasniflana olgan. PM2.5 ma’lumoti bo‘lmagan yoki elektr tizimi va foydalanish mumkin bo‘lgan yordamchi karbon ma’lumotlari yetarli bo‘lmagan mamlakatlar ballanmagan.

Elektr tarmog‘i ma’lumoti bo‘lmagan ayrim hollarda muallif jon boshiga CO2 darajasini yordamchi bog‘lovchi qoida sifatida qo‘llagan. Bu tadqiqotning o‘ziga xos ma’lumotlarni qayta ishlash tanlovidir.

PM2.5 uchun nega 15 µg/m³?

Manba WHOning yakuniy 5 µg/m³ qo‘llanma qiymati ishlatilsa, 200 mamlakatning 186 tasi chegaradan yuqorida qolishini va tasnifning farqlash qobiliyati juda kamayishini bildiradi. 35 µg/m³ ishlatilganda esa Xitoy kabi yirik mamlakatlar qo‘shma katakdan chiqadi.

Shu sababli muallif WHO Interim Target 3 bo‘lgan 15 µg/m³ni diagnostik chegara sifatida tanlagan. Manba, shuningdek, 10 yoki 20 µg/m³ kabi muqobil qiymatlar yirik mamlakatlar tartibining asosiy tuzilishini o‘zgartirmasligini ta’kidlaydi.

Fossil-grid ta’rifi

Elektr ishlab chiqarishning kamida %50i qazilma manbalardan kelishi yoki ko‘mir ulushi kamida %10 bo‘lishi holatida fossil-grid mezoni ishga tushadi.

Ikkinchi shart faqat ko‘mir intensiv mamlakatlarni emas, ko‘mir ulushi past bo‘lsa-da neft yoki tabiiy gazga tayangan elektr tizimlarini ham qamrab olish maqsadida qo‘llangan. Manba Nigeriya va Saudiya Arabistonini ushbu farqning misollari sifatida ko‘rsatadi.

Havo ifloslanishi bo‘yicha o‘lim hisobi

Tadqiqot WDIdagi 100.000 kishiga to‘g‘ri keladigan birlashtirilgan uy ichidagi va tashqi havo ifloslanishi o‘lim ko‘rsatkichini mamlakat aholisi bilan ko‘paytirib, taxminan 8,6 million “implied deaths”ni hisoblaydi.

Manba bu jami mustaqil o‘limni ro‘yxatga olish tizimi yoki muayyan Global Burden of Disease vintage emasligini ochiq aytadi. Tahlilda asosiy ishlatilgan mezon umumiy daraja emas, balki o‘limlarning kataklar o‘rtasidagi ulushidir.

Sog‘liq hisobidagi daromad farqi

“Co-benefit ratio” tadqiqotda quyidagi oddiy nisbat sifatida ta’riflanadi:

\[ \text{Co-benefit ratio} = \frac{\text{Partikül kaynaklı zarar (% GNI)}}{\text{CO}_{2}\text{ kaynaklı zarar (% GNI)}} \]

Nisbatning 1dan katta bo‘lishi World Bankning adjusted-savings hisobida zarracha zarari karbon zararidan kattaroq pul qatorini hosil qilishini ko‘rsatadi.

Nega bu pul nisbati jismoniy o‘lim yuki bilan bir narsani aytmaydi?

Zarracha zararlarini pulga aylantirishda ishlatiladigan statistik hayot qiymati daromad darajasiga qarab masshtablanadi. Shu sababli jismoniy o‘lim ko‘rsatkichi juda yuqori bo‘lgan past daromadli iqtisodiyotlarda ayni o‘lim pul hisobida yuqori daromadli mamlakatdagi hayot yo‘qotilishiga qaraganda kichikroq dollar qiymatini hosil qilishi mumkin.

Tadqiqotdagi “dollar hisobi teskari aylanadi” iborasi ushbu hisob tuzilishiga tegishlidir; bu past daromadli mamlakatlarda bir hayot biologik yoki axloqiy jihatdan kamroq qiymatga ega, degan da’vo emas.

Xitoy, Hindiston, AQSH va Germaniya nega turli yo‘llarda?

Bu tasniflar ushbu mamlakatlarning barcha atrof-muhit siyosatlariga nisbatan umumiy muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik bahosi emas. Ular muallif belgilagan PM2.5, CO2 va elektr tizimi chegaralari bo‘yicha yaratilgan analitik yorliqlardir.

Mintaqaviy natijalar

Manba ma’lumotlariga ko‘ra East Asia and Pacific mintaqasi taxminan 17,2 milliard tonna hududiy CO2 va 2,28 million implied air-pollution deathga ega. South Asia taxminan 3,2 milliard tonna CO2 va 2,34 million implied death; Sub-Saharan Africa esa atigi taxminan 0,87 milliard tonna CO2ga nisbatan 2,18 million implied death bilan boshqacha tuzilishni ko‘rsatadi.

Shu sababli butun Afrikani yagona “ko‘mir va karbon” muammosi sifatida talqin qilish manba tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi. Mintaqaning bir qismida elektr tizimi qazilma yoqilg‘iga tayangan qo‘shma-katak tuzilishi mavjud bo‘lsa, boshqa mamlakatlarda toza ovqat pishirishga past kirish, biomassa ishlatish, chang va boshqa manbalar ustun bo‘lgan health-only tuzilishi mavjud.

Karbon solig‘i tahlili

Manba ishlatgan OWID emissions-weighted carbon-tax qatorida ma’lumot mavjud 197 mamlakatning faqat 15 tasida bir tonna uchun kamida 10 AQSH dollari darajasida soliq ko‘rinadi. Qo‘shma katakdagi 86 mamlakatning faqat ikkitasi ushbu chegaradan oshadi.

Biroq tadqiqot ushbu qator ETS tizimlarini to‘liq qamrab olmasligini alohida ta’kidlaydi. Shu sababli bu natija barcha karbon narxlash siyosatlarining global inventari emas.

Tadqiqot bevosita qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Muallif chegaralariga ko‘ra dunyo aholisining katta qismi ham yuqori PM2.5, ham fossil-grid sharti birga mavjud bo‘lgan mamlakatlarda yashaydi.
• Ushbu qo‘shma katak tadqiqotda hisoblangan havo ifloslanishi o‘lim yukining va hududiy CO2ning katta qismini ham o‘z ichiga oladi.
• 2010-yildan keyin PM2.5ning kamayishi mamlakatlarda hududiy CO2 kamayishiga qaraganda ancha keng tarqalgan.
• Ko‘mir ulushi daromad nazorat qilinganda ham PM2.5, ham hududiy CO2 bilan statistik bog‘lanish ko‘rsatadi.
• Health-only mamlakatlarida havo ifloslanishining muhim qismi elektr ishlab chiqarishdan boshqa manbalar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
• World Bank pul zarari hisoblari bilan jismoniy o‘lim yukining daromad guruhlaridagi nisbiy kattaligi bir xil tartibni bermaydi.

Tadqiqotning o‘zi qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• To‘rtta katak universal yoki rasmiy xalqaro siyosat tasnifi emas.
• Mamlakatlararo regressiyalar ko‘mir ulushi o‘zgarishining sababiy ta’sirini isbotlamaydi.
• “End-of-pipe” yorlig‘i mamlakatning barcha atrof-muhit siyosati faqat filtr va tozalash texnologiyalaridan iboratligini ko‘rsatmaydi.
• 8,6 million implied death bevosita qayd etilgan global o‘lim soni emas.
• Hududiy CO2 import qilingan mahsulotlarni ishlab chiqarishda boshqa mamlakatlarda yuzaga kelgan emissiyalarni iste’molchi mamlakatga qayta taqsimlamaydi.
• Karbon solig‘i qatori ETS va boshqa barcha karbon narxlash vositalarini to‘liq o‘z ichiga olmaydi.
• Adjusted-savings zarar nisbatlari jamiyatlarning axloqiy yoki biologik sog‘liq yukini bevosita o‘lchamaydi.
• Tadqiqot atmosfera kimyosi modeli, integratsiyalashgan baholash modeli yoki marjinal kamaytirish xarajati egri chizig‘ini yaratmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha:Evaluating the Economic and Public Health Efficacy of Multi-Pollutant Mitigation Policies — Source Control Occupies Both Ledgers; End-of-Pipe Occupies One

Muallif: Hunter Hughes.

Institutsional ta’rif: H Heuristics, hheuristics.com.

Seriya: H Heuristics Research Report.

Sana: Avgust 2026.

Manba turi: Mamlakatlararo kuzatuv atrof-muhit iqtisodiyoti va jamoat salomatligi tahlili.

Platforma: SSRN.

SSRN qayd raqami: 7295798.

Taqriz holati: Yuklangan hisobot aniq ravishda taqrizdan o‘tmagan preprint sifatida belgilangan.

DOI: Yuklangan hujjatda DOI ko‘rsatilmagan.

Ma’lumot sanasi: Asosiy ma’lumot to‘plamlari Avgust 2026da olingan; eng so‘nggi kesim kuzatuvlari asosan 2018–2024 oralig‘idadir.

Asosiy ma’lumot manbalari: World Bank World Development Indicators; Ember va Energy Institute elektr ma’lumotlari, Our World in Data orqali; Our World in Data emissions-weighted carbon-tax qatori.

Muallif yaratgan o‘zgaruvchilar: Joint, health-only, climate-only va cleared kataklari hamda source-control, end-of-pipe, climate-only, neither va flat o‘zgarish imzolari manba ma’lumot qatorlari emas; tadqiqotning o‘z analitik tasniflaridir.

PM2.5 chegarasi: 15 µg/m³ yillik aholi bo‘yicha vaznlangan o‘rtacha; WHO 2021 Interim Target 3.

Fossil-grid chegarasi: Qazilma elektr ulushi ≥ %50 yoki ko‘mir elektr ulushi ≥ %10.

O‘zgarish oynasi: 2010-yildan mamlakatning so‘nggi foydalanish mumkin bo‘lgan kuzatuvigacha.

Source-control ta’rifi: PM2.5 pasayishi ≥ 1 µg/m³ va hududiy CO2 pasayishi ≥ %5.

End-of-pipe ta’rifi: PM2.5 pasayishi ≥ 1 µg/m³, biroq hududiy CO2 pasayishi %5ga yetmaydi.

Statistik usul: Katak hisobi, tasniflash, mamlakatlararo va uzoq-farq ordinary least squares regressiyalari; geteroskedastiklikka chidamli standart xatolar.

Sababiylik chegarasi: Muallif regressiya koeffitsiyentlarini kuzatuv bog‘lanishlari sifatida ta’riflaydi; instrumental-variable yoki tabiiy tajribaga asoslangan sababiy baholashni taqdim etmaydi.

O‘lim ko‘rsatkichi chegarasi: Ishlatilgan SH.STA.AIRP.P5 qatori uy ichidagi va tashqi havo ifloslanishi o‘limlarini birga o‘z ichiga oladi va yillik panel sifatida bir xil qamrovda mavjud emas. Tadqiqot o‘lim ko‘rsatkichini kesimda ishlatadi.

CO2 chegarasi: Hududiy CO2 ishlab chiqarishga asoslangan hisobdir. Import qilingan mahsulotlarda mujassamlangan emissiyalarni iste’molchi mamlakatga qayta biriktirmaydi.

Karbon narxi chegarasi: OWID emissions-weighted carbon-tax qatori emissiya savdosi tizimlarining jami narx ta’sirini to‘liq ko‘rsatmasligi mumkin.

Pul zarari chegarasi: Adjusted-savings zarracha zararini pulga aylantirishda daromadga qarab masshtablanadigan statistik hayot qiymati qo‘llangani sababli jismoniy o‘lim yuki bilan pul zarari tartibi farq qilishi mumkin.

Model qamrovi: Tadqiqot atmosfera dispersiyasi/kimyosi modeli, IAM, texnologiya xarajatlarini optimallashtirish yoki marjinal kamaytirish xarajati modelini qurmaydi.

Takrorlanuvchanlik: Manba hisobotdagi shakllar va statistikalar ommaviy ma’lumot qatorlaridan ishlab chiqarilganini hamda qayta ishlangan ma’lumot va kod hisobotga hamroh bo‘lishini bildiradi.

Vizual manba izohi: Verianladagi to‘rt-katak SVGsi tadqiqotning 17-sahifadagi Figure 1 natijalaridan qayta yaratilgan tushuntiruvchi sxema bo‘lib, asl shaklning piksel nusxasi emas.