Абанын булганышы жана климаттын өзгөрүшү көпчүлүк саясат талдоолорунда эки өзүнчө көйгөй катары өлчөнөт: майда бөлүкчөлөрдүн булганышы ден соолук жана өлүм көрсөткүчтөрү менен, көмүр кычкыл газы болсо эмиссия тонналарында көзөмөлдөнөт. Hunter Hughes жүргүзгөн бул изилдөө казылып алынуучу отунду күйгүзүү бир өлкөнүн жана бир экономикалык системанын ичинде эки көрсөткүчкө тең таасир бере ала турган өлкөлөрдү өзүнчө аналитикалык категорияга бөлүп, бул эки эсепти бирге карайт. Изилдөөдө 198 өлкө калкка салмакталган PM2.5 таасири жана электр өндүрүшүнүн казылып алынуучу отунга көз карандылыгы боюнча төрт уячага бөлүнгөн.

Автор “биргелешкен уяча” деп атаган топто PM2.5тин жылдык орточо көрсөткүчү кеминде 15 µg/m³ жана электр системасы кеминде %50 казылып алынуучу отунга же кеминде %10 көмүргө таянат. Бул критерий боюнча 86 өлкө биргелешкен уячага кирет; бул өлкөлөр 5,76 миллиард адам менен изилдөө үлгүсүнүн болжол менен %71ин, эсептелген абанын булганышынан болгон өлүмдөрдүн болжол менен %80ин жана аймактык CO2нин болжол менен %67син камтыйт.

Изилдөөнүн экинчи талдоосу 2010-жылдан акыркы байкоого чейин PM2.5 жана CO2 бирге кандай өзгөргөнүн классификациялайт. PM2.5 азайып, CO2 жетиштүү кыскарбаган “end-of-pipe” белгисинде 68 өлкө жана 3,22 миллиард адам; эки көрсөткүч тең азайган “source-control” белгисинде болсо 43 өлкө жана 1,18 миллиард адам бар. Автордун максаты белгилүү бир өлкөнүн бардык саясатын бир эле белги менен мүнөздөө эмес, абанын булганышы менен көмүртек көрсөткүчтөрү бир мезгилде бирге же өз-өзүнчө кыймылдаганын көрүнүктүү кылуу болуп саналат.

Изилдөө ошондой эле ден соолукка келтирилген зыяндын физикалык бөлүштүрүлүшү менен анын акчалай эсепке алынышы бирдей жыйынтык бербегенин көрсөткөн салыштырууну жүргүзөт. World Bank adjusted-savings эсептеринде бөлүкчө зыяндарынын көмүртек зыяндарына катышынын медианасы төмөн кирешелүү экономикаларда 1,58 болсо, жогорку кирешелүү экономикаларда 0,09. Ал эми булак маалыматтарындагы абанын булганышынан болгон өлүмдүн медианалык көрсөткүчү төмөн кирешелүү топто 100.000 адамга 208, жогорку кирешелүү топто 18. Автор бул айырманы бөлүкчөлөрдөн болгон өлүм зыяндарын акчалай баалоодо колдонулган жана киреше деңгээли менен өзгөргөн статистикалык өмүр наркы ыкмасы менен байланыштырат.

“Эки эсеп” эмнени билдирет?

Изилдөөнүн негизги метафорасы — эки өзүнчө эсеп. Биринчи эсеп коомдук саламаттык: калктын PM2.5ке дуушар болушу, абанын булганышы менен байланышкан өлүм көрсөткүчтөрү жана бөлүкчө булактуу экономикалык зыян. Экинчи эсеп климат: аймактык CO2 эмиссиялары, электр өндүрүшүндөгү казылып алынуучу отундун үлүшү жана көмүртек зыянынын экономикалык эквиваленти.

Автордун негизги байкоосу көмүр, мунай же газды күйгүзүү физикалык жактан бул эки эсепке бир убакта таасир бере аларында. Отундун колдонулушун азайткан өзгөрүү түз аба булгоочуларын да, CO2ни да азайтышы мүмкүн. Ал эми түтүн газын чыпкалоо сыяктуу чара бөлүкчөлөрдү жана башка жергиликтүү булгоочуларды азайтканы менен, күйгөн көмүртектин көлөмүн ошол эле өлчөмдө азайтууга милдеттүү эмес.

Бул айырма изилдөөдө “булактык көзөмөл” менен “end-of-pipe” ортосундагы аналитикалык айырманын негизин түзөт.

Изилдөөдөгү Төрт Өлкө Уячасы Кантип Аныкталат?

Автор өлкөлөрдү эки бинардык критерийдин Декарттык айкалышы аркылуу төрт топко бөлөт. Биринчи критерий — жылдык калкка салмакталган PM2.5 таасири. Чек 15 µg/m³. Экинчи критерий электр системасынын казылып алынуучу отун интенсивдүүлүгү: казылып алынуучу отундардын жалпы электр өндүрүшүндөгү үлүшү кеминде %50 же көмүрдүн үлүшү кеминде %10 болсо, fossil-grid шарты аткарылды деп эсептелет.

Бул уячалар расмий эл аралык өлкө категориялары эмес. Алар изилдөөнүн саясат жана co-benefit талдоосун уюштуруу үчүн түзүлгөн диагностикалык класстар.

Биргелешкен уячанын масштабы

198 өлкөнүн 86сы биргелешкен уячага кирет. Бул топтун жалпы калкы 5,76 миллиард. Изилдөөдө өлкөлөр калкы боюнча тизилгенде топтун ири мүчөлөрүнүн арасында Индия, Кытай, Индонезия, Пакистан, Нигерия жана Бангладеш бар.

Бул бөлүштүрүү изилдөөнүн негизги эмпирикалык дооматын түзөт: абанын булганышынын жогорку жүгү менен казылып алынуучу энергиядан чыккан көмүртек эмиссияларынын олуттуу бөлүгү бир эле өлкө тобунда дал келет, бирок бардык өлкөлөр бирдей булак түзүлүшүнө ээ эмес.

Health-only өлкөлөрү эмне үчүн өзүнчө?

Ден соолук гана уячасындагы өлкөлөрдүн жогорку PM2.5 таасирин электр өндүрүшүндөгү жогорку көмүр же казылып алынуучу отун үлүшү менен түшүндүрүү мүмкүн эмес. Булакта Эфиопия, Конго Демократиялык Республикасы, Кения, Судан, Уганда жана айрым башка өлкөлөр бул түзүлүшкө мисал катары көрсөтүлөт.

Изилдөөгө ылайык health-only уячасында таза тамак бышыруу отундарына жана технологияларына жетүүнүн медианасы %54. Демек, үй ичиндеги катуу отун колдонуу, ачык күйгүзүү жана чаң сыяктуу булактар бул жерде электр секторуна караганда чоңураак роль ойношу мүмкүн.

Ошондуктан автор бирдей PM2.5 көрсөткүчү бар эки өлкө бирдей булгоочу булак түзүлүшүнө ээ деген божомол жаңылыш болушу мүмкүн экенин баса белгилейт.

Climate-only өлкөлөрү эмне үчүн айырмаланат?

Climate-only уячасында абанын булганышы PM2.5 чегинен төмөн түшкөнүнө карабастан, электр системасы казылып алынуучу отун чектеринин биринен ашат. Булак АКШ, Россия, Япония жана Германияны бул топтогу ири мисалдардын арасында көрсөтөт.

Бул топтун изилдөөдөгү калкка салмакталган PM2.5 көрсөткүчү болжол менен 10 µg/m³; ал абанын булганышынан болгон өлүмдөрдүн болгону болжол менен %4үн, бирок аймактык CO2нин болжол менен төрттөн бирин түзөт.

“End-of-Pipe” жана “Source Control” Бул Изилдөөдө Эмнени Билдирет?

Бул терминдер изилдөөдө 2010-жылдан акыркы байкоого чейинки өзгөрүүлөрдү классификациялаган белгилер. “Source control” классы PM2.5тин кеминде 1 µg/m³ жана аймактык CO2нин кеминде %5 төмөндөшү менен аныкталат. “End-of-pipe” классында PM2.5 кеминде 1 µg/m³ азаят, бирок CO2 ошол эле учурда кеминде %5 азайбайт.

Абанын булганышы көмүртек эмиссиясына караганда көбүрөөк өлкөдө азайган

Изилдөөдө экономикалык өндүрүшү өскөн өлкөлөрдүн арасында PM2.5 маалыматы бар 176 өлкөнүн 139унда, башкача айтканда болжол менен %79унда таасир азайган. CO2 маалыматы бар 175 өлкөнүн 54үндө гана, болжол менен %31инде аймактык көмүртек азайган.

Автор муну эки башка убакыт масштабы менен чечмелейт: жергиликтүү жана түздөн-түз ден соолукка зыян келтирген аба булгоочуларын көзөмөлдөө көп өлкөлөрдө алдыга жылса да, глобалдык жана топтолмо CO2 эсеби ошол эле ылдамдыкта жабылган эмес.

68 өлкөдө PM2.5 азайганда көмүртек ошол эле багытта азайган эмес

End-of-pipe белгиси 68 өлкө жана 3,22 миллиард адамды камтыйт. Бул топтун медианалык PM2.5 өзгөрүүсү −2,5 µg/m³ болсо, аймактык көмүртек өзгөрүүсүнүн медианасы +%48. Электр энергиясындагы көмүр үлүшүнүн медианалык өзгөрүүсү болсо нөл пункт.

Source-control белгиси 43 өлкө жана 1,18 миллиард адамды камтыйт. Бул топто медианалык PM2.5 төмөндөөсү −5,1 µg/m³, медианалык аймактык көмүртек төмөндөөсү −%25 жана медианалык көмүр үлүшүнүн өзгөрүүсү −7,6 пайыздык пункт.

Бул сандар саясат инструменттеринин өз-өзүнчө себептик таасирин өлчөбөйт. Алар өлкөлөрдүн эки көрсөткүч боюнча байкалган узак мөөнөттүү өзгөрүүлөрүн булакта аныкталган чектер менен классификациялайт.

Көмүр Үлүшүнүн Өзгөрүшү PM2.5 жана CO2 менен Кантип Байланыштуу?

Изилдөөнүн узак-айырма регрессиясында 2010-жылдан акыркы байкоого чейин электр өндүрүшүндөгү көмүр үлүшүнүн 10 пайыздык пунктка азайышы, киши башына кирешенин өзгөрүүсү көзөмөлдөнгөндө, болжол менен %4,1 төмөн PM2.5 жана болжол менен %19 төмөн аймактык CO2 менен байланыштуу. Бул байкоочу өлкө маалыматтарынан эсептелген байланыштар болуп, себептик кийлигишүү коэффициенттери эмес.

Өлкөлөр аралык кесилиште көмүр жана PM2.5

189 өлкөлүк кесилиште киреше деңгээли көзөмөлдөнгөндө электр энергиясындагы көмүр үлүшүнүн 10 пунктка өсүшү болжол менен %6 жогору PM2.5 менен байланыштуу. Регрессия коэффициенти лог шкалада 0,0059, гетероскедастикалуулукка туруктуу стандарттык ката 0,002 жана p = 0,003.

174 өлкөлүк өлүм модели ошондой эле көмүр үлүшүнүн жогорулугун абанын булганышынан болгон өлүмдүн жогорулугу менен, таза тамак бышырууга жетүүнүн жогорулугун болсо өлүмдүн төмөндүгү менен байланыштырган. Изилдөө бул регрессияларды булактын физикалык механизми өлкө маалыматтарында көрүнүп-көрүнбөгөнүн текшерүү үчүн колдонот.

Көмүртек эсебинде байланыш чоңураак

Киши башына аймактык CO2нин өлкөлөр аралык моделинде киреше ийкемдүүлүгү болжол менен 1,01. Көмүр үлүшүнүн коэффициенти лог шкалада 0,013; автор муну көмүр үлүшү 10 пункт жогору болгондо киши башына CO2 болжол менен %14 жогору болушу менен байланыштуу деп чечмелейт.

Бул жыйынтыктардын баарында киреше, өнөр жай түзүлүшү, электрге суроо-талап, энергия соодасы, метеорология жана технологиялык түзүлүш сыяктуу башка өзгөрмөлөрдүн себептик ажыратылышы жүргүзүлгөн эмес.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Маалымат булактары

Изилдөө жаңы байкоо кампаниясын өткөргөн эмес. Колдонулган негизги маалыматтар коомчулукка ачык эл аралык маалымат катарлары.

Маалыматтардын баары Август 2026да алынган. Кесилиш талдоолорунда ар бир өлкө үчүн 2018–2024 аралыгындагы эң акыркы байкоо колдонулган. Мунун себеби PM2.5, өлүм жана adjusted-savings катарлары календардык жыл боюнча бирдей ылдамдыкта жаңыртылбайт.

198 өлкөнү упайлоо

World Bank киреше жана регион коду бар 217 экономиканын 198и эки уяча чеги боюнча классификацияланган. PM2.5 маалыматы жок же электр системасы да, колдонууга жарактуу кошумча көмүртек маалыматтары да жетишсиз болгон өлкөлөр упайланган эмес.

Электр тармагы жөнүндө маалымат жок айрым учурларда автор киши башына CO2 деңгээлин жардамчы байланыштыруучу эреже катары колдонгон. Бул изилдөөнүн өзүнө таандык маалымат иштетүү тандоосу.

PM2.5 үчүн эмне үчүн 15 µg/m³?

Булак WHOнун акыркы 5 µg/m³ сунуш мааниси колдонулса, 200 өлкөнүн 186сы чектен жогору каларын жана классификациянын айырмалоо жөндөмү кыйла азаярын билдирет. 35 µg/m³ колдонулганда болсо Кытай сыяктуу ири өлкөлөр биргелешкен уячадан чыгып калат.

Ошондуктан автор WHO Interim Target 3 болгон 15 µg/m³тү диагностикалык чек катары тандаган. Булак ошондой эле 10 же 20 µg/m³ сыяктуу альтернативалар ири өлкөлөрдүн иретинин негизги түзүлүшүн өзгөртпөй турганын айтат.

Fossil-grid аныктамасы

Электр өндүрүшүнүн кеминде %50си казылып алынуучу булактардан келсе же көмүрдүн үлүшү кеминде %10 болсо, fossil-grid критерийи ишке кирет.

Экинчи шарт көмүр интенсивдүү өлкөлөрдү гана эмес, көмүр үлүшү төмөн болгону менен мунай же жаратылыш газына таянган электр системаларын да камтуу үчүн колдонулган. Булак Нигерия менен Сауд Арабиясын бул айырманын мисалдары катары көрсөтөт.

Абанын булганышынан өлүмдү эсептөө

Изилдөө WDIдеги 100.000 адамга эсептелген үй ичиндеги жана айлана-чөйрөдөгү абанын булганышынан болгон бириккен өлүм көрсөткүчүн өлкө калкына көбөйтүп, болжол менен 8,6 миллион “implied deaths” эсептейт.

Булак бул жалпы сан өз алдынча өлүм каттоо системасы же белгилүү бир Global Burden of Disease vintage эмес экенин ачык айтат. Талдоодо негизги колдонулган өлчөм жалпы деңгээл эмес, өлүмдөрдүн уячалар арасындагы үлүшү.

Ден соолук эсебиндеги киреше айырмасы

“Co-benefit ratio” изилдөөдө төмөнкү жөнөкөй катыш катары аныкталат:

\[ \text{Co-benefit ratio} = \frac{\text{Partikül kaynaklı zarar (% GNI)}}{\text{CO}_{2}\text{ kaynaklı zarar (% GNI)}} \]

Катыштын 1ден чоң болушу World Bankтын adjusted-savings эсебинде бөлүкчө зыяны көмүртек зыянынан чоңураак акчалай сап түзөрүн көрсөтөт.

Бул акчалай катыш эмне үчүн физикалык өлүм жүгү менен бир эле нерсени айтпайт?

Бөлүкчө зыяндарын акчалай баалоодо колдонулган статистикалык өмүр наркы киреше деңгээлине жараша масштабдалат. Ошондуктан физикалык өлүм көрсөткүчү өтө жогору болгон төмөн кирешелүү экономикаларда ошол эле өлүм акчалай эсепте жогорку кирешелүү өлкөдөгү өмүр жоготуусуна караганда кичирээк доллар наркын түзүшү мүмкүн.

Изилдөөнүн “доллар эсеби тескери бурулат” деген сөзү ушул эсеп түзүлүшүнө тиешелүү; бул төмөн кирешелүү өлкөлөрдө бир өмүр биологиялык же этикалык жактан азыраак баалуу деген доомат эмес.

Кытай, Индия, АКШ жана Германия эмне үчүн ар башка жолдо?

Бул классификациялар бул өлкөлөрдүн бардык экологиялык саясаты боюнча жалпы ийгилик же ийгиликсиздик баасы эмес. Алар автор аныктаган PM2.5, CO2 жана электр системасынын чектерине жараша түзүлгөн аналитикалык белгилер.

Регионалдык жыйынтыктар

Булак маалыматтарына ылайык East Asia and Pacific региону болжол менен 17,2 миллиард тонна аймактык CO2 жана 2,28 миллион implied air-pollution death камтыйт. South Asia болжол менен 3,2 миллиард тонна CO2 жана 2,34 миллион implied death; Sub-Saharan Africa болсо болгону болжол менен 0,87 миллиард тонна CO2ге карата 2,18 миллион implied death менен башкача түзүлүштү көрсөтөт.

Ошондуктан Африканын баарын бирдиктүү “көмүр жана көмүртек” көйгөйү катары чечмелөө булак тарабынан колдоого алынбайт. Региондун бир бөлүгүндө электр системасы казылып алынуучу отунга таянган биргелешкен-уяча түзүлүшү көрүнсө, башка өлкөлөрдө таза тамак бышырууга жетүүнүн төмөндүгү, биомасса колдонуу, чаң жана башка булактар үстөм болгон health-only түзүлүшү бар.

Көмүртек салыгынын талдоосу

Булак колдонгон OWID emissions-weighted carbon-tax катарында маалымат бар 197 өлкөнүн 15инде гана тоннасына кеминде 10 АКШ доллары деңгээлинде салык көрүнөт. Биргелешкен уячадагы 86 өлкөнүн экөө гана бул чектен ашат.

Бирок изилдөө бул катар ETS системаларын толук камтыбай турганын өзгөчө белгилейт. Ошондуктан бул жыйынтык бардык көмүртек баалоо саясаттарынын глобалдык инвентаризациясы эмес.

Изилдөө түздөн-түз колдогон жыйынтыктар

• Автордун чектерине ылайык дүйнө калкынын чоң бөлүгү жогорку PM2.5 жана fossil-grid шарты бирге бар өлкөлөрдө жашайт.
• Бул биргелешкен уяча изилдөөдө эсептелген абанын булганышынан болгон өлүм жүгүнүн жана аймактык CO2нин чоң бөлүгүн да камтыйт.
• 2010-жылдан кийинки PM2.5 азайышы өлкөлөрдө аймактык CO2 азайышына караганда кыйла кеңири тараган.
• Көмүр үлүшү киреше көзөмөлдөнгөндө PM2.5 жана аймактык CO2 менен статистикалык байланыш көрсөтөт.
• Health-only өлкөлөрүндө абанын булганышынын маанилүү бөлүгү электр өндүрүшүнөн башка булактар менен байланыштуу болушу мүмкүн.
• World Bankтын акчалай зыян эсептери менен физикалык өлүм жүгүнүн киреше топторундагы салыштырмалуу көлөмү бирдей иретти бербейт.

Изилдөө өз алдынча колдобогон жыйынтыктар

• Төрт уяча универсалдуу же расмий эл аралык саясат классификациясы эмес.
• Өлкөлөр аралык регрессиялар көмүр үлүшүндөгү өзгөрүүнүн себептик таасирин далилдебейт.
• “End-of-pipe” белгиси өлкөнүн бардык экологиялык саясаты чыпка жана тазалоо технологияларынан гана турат дегенди билдирбейт.
• 8,6 миллион implied death түздөн-түз катталган глобалдык өлүм саны эмес.
• Аймактык CO2 импорттолгон товарларды өндүрүүдө башка өлкөлөрдө чыккан эмиссияларды керектөөчү өлкөгө кайра бөлүштүрбөйт.
• Көмүртек салыгы катары ETS жана башка бардык көмүртек баалоо инструменттерин толук камтыбайт.
• Adjusted-savings зыян катыштары коомдордун этикалык же биологиялык ден соолук жүгүн түздөн-түз өлчөбөйт.
• Изилдөө атмосфералык химия моделин, интеграцияланган баалоо моделин же маржиналдык азайтуу чыгымынын ийри сызыгын түзбөйт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталыш:Evaluating the Economic and Public Health Efficacy of Multi-Pollutant Mitigation Policies — Source Control Occupies Both Ledgers; End-of-Pipe Occupies One

Автор: Hunter Hughes.

Институционалдык аныктама: H Heuristics, hheuristics.com.

Серия: H Heuristics Research Report.

Дата: Август 2026.

Булак түрү: Өлкөлөр аралык байкоочу экологиялык экономика жана коомдук саламаттык талдоосу.

Платформа: SSRN.

SSRN каттоо номери: 7295798.

Рецензия абалы: Жүктөлгөн отчет ачык түрдө рецензиядан өтпөгөн preprint катары белгиленген.

DOI: Жүктөлгөн документте DOI берилген эмес.

Маалымат датасы: Негизги маалымат топтомдору Август 2026да алынган; эң акыркы кесилиш байкоолору көбүнчө 2018–2024 терезесинде.

Негизги маалымат булактары: World Bank World Development Indicators; Ember жана Energy Institute электр маалыматтары, Our World in Data аркылуу; Our World in Data emissions-weighted carbon-tax катары.

Автор тарабынан түзүлгөн өзгөрмөлөр: Joint, health-only, climate-only жана cleared уячалары менен source-control, end-of-pipe, climate-only, neither жана flat өзгөрүү белгилери булак маалымат катарлары эмес; изилдөөнүн өз аналитикалык классификациялары.

PM2.5 чеги: 15 µg/m³ жылдык калкка салмакталган орточо; WHO 2021 Interim Target 3.

Fossil-grid чеги: Казылып алынуучу электр үлүшү ≥ %50 же көмүр электр үлүшү ≥ %10.

Өзгөрүү терезеси: 2010-жылдан өлкөнүн акыркы жеткиликтүү байкоосуна чейин.

Source-control аныктамасы: PM2.5 төмөндөөсү ≥ 1 µg/m³ жана аймактык CO2 төмөндөөсү ≥ %5.

End-of-pipe аныктамасы: PM2.5 төмөндөөсү ≥ 1 µg/m³, бирок аймактык CO2 төмөндөөсү %5ке жетпейт.

Статистикалык ыкма: Уяча эсеби, классификация, өлкөлөр аралык жана узак-айырма ordinary least squares регрессиялары; гетероскедастикалуулукка туруктуу стандарттык каталар.

Себептүүлүк чеги: Автор регрессия коэффициенттерин байкоочу байланыштар катары сүрөттөйт; instrumental-variable же табигый экспериментке негизделген себептик баалоо сунушталбайт.

Өлүм чеги: Колдонулган SH.STA.AIRP.P5 катары үй ичиндеги жана айлана-чөйрөдөгү абанын булганышынан болгон өлүмдөрдү бирге камтыйт жана жылдык панель катары бирдей камтууда жеткиликтүү эмес. Изилдөө өлүм көрсөткүчүн кесилиш түрүндө колдонот.

CO2 чеги: Аймактык CO2 өндүрүшкө негизделген эсеп. Импорттолгон товарларда камтылган эмиссияларды керектөөчү өлкөгө кайра тиешелүү кылбайт.

Көмүртек баасы чеги: OWID emissions-weighted carbon-tax катары эмиссия соода системаларынын жалпы баа таасирин толук көрсөтпөшү мүмкүн.

Акчалай зыян чеги: Adjusted-savings бөлүкчө зыянын акчалай баалоодо кирешеге жараша масштабдалган статистикалык өмүр наркы колдонулгандыктан, физикалык өлүм жүгү менен акчалай зыян ирети айырмаланышы мүмкүн.

Модель камтуусу: Изилдөө атмосфералык дисперсия/химия моделин, IAM, технология чыгымдарын оптималдаштыруу же маржиналдык азайтуу чыгымы моделин түзбөйт.

Кайталануучулук: Булак отчеттогу сүрөттөр жана статистика коомдук маалымат катарларынан алынганын жана иштетилген маалымат менен код отчетко кошулганын билдирет.

Визуалдык булак эскертүүсү: Verianlaдагы төрт-уяча SVGси изилдөөнүн 17-бетиндеги Figure 1 жыйынтыктарынан кайра түзүлгөн түшүндүрмө схема; түпнуска сүрөттүн пикселдик көчүрмөсү эмес.