Hava çirklənməsi və iqlim dəyişikliyi əksər siyasət təhlillərində iki ayrı problem kimi ölçülür: incə hissəcik çirklənməsi sağlamlıq və ölüm göstəriciləri ilə, karbon dioksid isə emissiya tonları ilə izlənilir. Hunter Hughes-un bu işi, fosil yanacağın yandırılmasının eyni ölkə və eyni iqtisadi sistem daxilində hər iki göstəriciyə eyni vaxtda təsir göstərə bildiyi ölkələri ayrıca analitik kateqoriyaya yerləşdirərək bu iki hesabı birlikdə araşdırır. İşdə 198 ölkə; əhali ilə çəkiləndirilmiş PM2.5 məruz qalması və elektrik istehsalının fosil yanacaq intensivliyindən istifadə edilməklə dörd hüceyrəyə bölünmüşdür.

Müəllifin “birgə hüceyrə” adlandırdığı qrupda PM2.5-in illik orta səviyyəsi ən az 15 µg/m³-dür və elektrik sistemi ya ən az %50 fosil yanacağa, ya da ən az %10 kömürə əsaslanır. Bu meyara görə 86 ölkə birgə hüceyrəyə daxil olur; bu ölkələr 5,76 milyard nəfərlə iş nümunəsinin təxminən %71-ni, hesablanmış hava çirklənməsi ölümlərinin təxminən %80-ni və ərazi üzrə CO2-nin təxminən %67-ni əhatə edir.

İşin ikinci təhlili 2010-dan son müşahidəyə qədər PM2.5 və CO2-nin birlikdə necə dəyişdiyini təsnif edir. PM2.5 azalarkən CO2-nin kifayət qədər azalmadığı “end-of-pipe” imzasında 68 ölkə və 3,22 milyard nəfər; hər iki göstəricinin də azaldığı “source-control” imzasında isə 43 ölkə və 1,18 milyard nəfər vardır. Müəllifin məqsədi müəyyən bir ölkənin bütün siyasətlərini tək etiketlə təsvir etmək deyil, hava çirklənməsi və karbon göstəricilərinin eyni dövrdə birlikdə, yoxsa ayrı hərəkət edib-etmədiyini görünən etməkdir.

İş həmçinin sağlamlıq zərərinin fiziki paylanması ilə pul ifadəsində uçotunun eyni nəticəni vermədiyini göstərən müqayisə aparır. World Bank adjusted-savings hesablarında hissəcik zərərinin karbon zərərinə nisbətinin medianı aşağı gəlirli iqtisadiyyatlarda 1,58 olduğu halda, yüksək gəlirli iqtisadiyyatlarda 0,09-dur. Bunun əksinə, mənbə məlumatlarında hava çirklənməsi üzrə median ölüm səviyyəsi aşağı gəlir qrupunda 100.000 nəfərə 208, yüksək gəlir qrupunda isə 18-dir. Müəllif bu fərqi hissəcik mənşəli ölüm zərərlərinin pulla qiymətləndirilməsində istifadə edilən və gəlir səviyyəsi ilə dəyişən statistik həyat dəyəri yanaşması ilə əlaqələndirir.

“İki hesab” nə deməkdir?

İşin əsas metaforası iki ayrı uçot hesabıdır. Birinci hesab ictimai sağlamlıqdır: əhalinin PM2.5 məruz qalması, hava çirklənməsi ilə əlaqəli ölüm səviyyələri və hissəcik mənşəli iqtisadi zərər. İkinci hesab iqlimdir: ərazi üzrə CO2 emissiyaları, elektrik istehsalında fosil yanacağın payı və karbon zərərinin iqtisadi qarşılığı.

Müəllifin əsas müşahidəsi odur ki, kömür, neft və ya qazın yandırılması fiziki olaraq bu iki hesaba eyni vaxtda təsir göstərə bilər. Yanacağın istifadəsini azaldan dəyişiklik həm birbaşa hava çirkləndiricilərinə, həm də CO2-yə təsir edə bilər. Bunun əksinə, baca qazının filtrlənməsi kimi müdaxilə hissəcikləri və digər yerli çirkləndiriciləri azalda bilər, lakin yandırılan karbon miqdarını eyni dərəcədə azaltmalı deyil.

Bu fərq işdə “mənbə nəzarəti” ilə “end-of-pipe” arasındakı analitik fərqin əsasını təşkil edir.

İşdəki Dörd Ölkə Hüceyrəsi Necə Tərif Edilir?

Müəllif ölkələri iki ikili meyarın Kartezyen birləşməsi ilə dörd qrupa ayırır. Birinci meyar illik əhali ilə çəkiləndirilmiş PM2.5 məruz qalmasıdır. Hədd 15 µg/m³-dür. İkinci meyar isə elektrik sisteminin fosil intensivliyidir: fosil yanacaqların ümumi elektrik istehsalındakı payı ən az %50 və ya kömürün payı ən az %10 olduqda fosil-grid şərti yerinə yetirilmiş sayılır.

Bu hüceyrələr rəsmi beynəlxalq ölkə kateqoriyaları deyil. Onlar işin siyasət və co-benefit təhlilini təşkil etmək üçün yaratdığı diaqnostik siniflərdir.

Birgə hüceyrənin miqyası

198 ölkənin 86-sı birgə hüceyrəyə daxildir. Bu qrupun ümumi əhalisi 5,76 milyarddır. İşdə ölkələr əhaliyə görə sıralandıqda qrupun böyük üzvləri arasında Hindistan, Çin, İndoneziya, Pakistan, Nigeriya və Banqladeş yer alır.

Bu paylanma işin əsas empirik iddiasını təşkil edir: yüksək hava çirklənməsi yükü ilə fosil enerji mənşəli karbon emissiyalarının əhəmiyyətli hissəsi eyni ölkə qrupunda üst-üstə düşür, lakin bütün ölkələr eyni mənbə quruluşuna malik deyil.

Health-only ölkələr niyə ayrıdır?

Yalnız-sağlamlıq hüceyrəsindəki ölkələrin yüksək PM2.5 məruz qalması elektrik istehsalında yüksək kömür və ya fosil payı ilə izah edilə bilməz. Mənbədə Efiopiya, Konqo Demokratik Respublikası, Keniya, Sudan, Uqanda və bəzi başqa ölkələr bu quruluş üçün nümunə kimi göstərilir.

İşə görə health-only hüceyrəsində təmiz yemək bişirmə yanacaqları və texnologiyalarına çıxışın medianı %54-dür. Buna görə evdaxili bərk yanacaq istifadəsi, açıq yandırma və toz kimi mənbələr burada elektrik sektoruna nisbətən daha böyük rol oynaya bilər.

Bu səbəbdən müəllif eyni PM2.5 dəyəri müşahidə olunan iki ölkənin eyni çirkləndirici mənbə quruluşuna malik olduğu fərziyyəsinin səhv ola biləcəyini vurğulayır.

Climate-only ölkələr niyə fərqlidir?

Climate-only hüceyrədə hava çirklənməsi PM2.5 həddindən aşağı düşsə də, elektrik sistemi fosil hədlərindən birini aşır. Mənbə ABŞ, Rusiya, Yaponiya və Almaniyanı bu qrupdakı böyük nümunələr arasında göstərir.

Bu qrupun işdə əhali ilə çəkiləndirilmiş PM2.5 dəyəri təxminən 10 µg/m³-dür; hava çirklənməsi ölümlərinin yalnız təxminən %4-nü, lakin ərazi üzrə CO2-nin təxminən dörddə birini təşkil edir.

“End-of-Pipe” və “Source Control” Bu İşdə Nə Deməkdir?

Bu terminlər işdə 2010 ilə son müşahidə arasında baş verən dəyişiklikləri təsnif edən imzalardır. “Source control” sinfi PM2.5-in ən az 1 µg/m³ və ərazi üzrə CO2-nin ən az %5 azalması ilə müəyyən edilir. “End-of-pipe” sinfində PM2.5 ən az 1 µg/m³ azalarkən CO2 eyni vaxtda ən az %5 azalmır.

Hava çirklənməsi karbon emissiyasından daha tez-tez azalıb

İşdə iqtisadi çıxışı artan ölkələr arasında PM2.5 məlumatı olan 176 ölkənin 139-da, yəni təxminən %79-da məruz qalma azalmışdır. CO2 məlumatı olan 175 ölkənin yalnız 54-də, təxminən %31-də ərazi üzrə karbon azalmışdır.

Müəllif bunu iki müxtəlif zaman miqyası ilə şərh edir: yerli və birbaşa sağlamlıq zərəri yaradan hava çirkləndiricilərinin nəzarəti bir çox ölkədə irəliləsə də, qlobal və yığılan CO2 hesabının eyni sürətlə bağlanmadığını bildirir.

68 ölkədə PM2.5 azalarkən karbon eyni istiqamətdə azalmayıb

End-of-pipe imzası 68 ölkə və 3,22 milyard nəfəri əhatə edir. Bu qrupun median PM2.5 dəyişikliyi −2,5 µg/m³ olduğu halda, ərazi üzrə karbon dəyişikliyi median olaraq +%48-dir. Elektrikdə kömür payındakı median dəyişiklik isə sıfır bənddir.

Source-control imzası 43 ölkə və 1,18 milyard nəfəri əhatə edir. Bu qrupda median PM2.5 azalması −5,1 µg/m³, median ərazi üzrə karbon azalması −%25 və median kömür payı dəyişikliyi −7,6 faiz bəndidir.

Bu rəqəmlər siyasət alətlərinin ayrı-ayrılıqda səbəb təsirini ölçmür. Ölkələrin iki göstəricidə müşahidə olunan uzunmüddətli dəyişikliklərini mənbədə müəyyən edilmiş hədlərlə təsnif edir.

Kömür Payındakı Dəyişiklik PM2.5 və CO2 ilə Necə Əlaqəlidir?

İşin uzun-fərq reqressiyasında 2010-dan son müşahidəyə qədər elektrik istehsalında kömür payının 10 faiz bənd azalması, adambaşına gəlir dəyişikliyi nəzarətdə saxlanıldıqda, təxminən %4,1 daha aşağı PM2.5 və təxminən %19 daha aşağı ərazi üzrə CO2 ilə əlaqəlidir. Bunlar müşahidəvi ölkə məlumatlarından hesablanan əlaqələrdir və səbəb müdaxilə əmsalları deyil.

Ölkələrarası kəsikdə kömür və PM2.5

189 ölkəlik kəsikdə gəlir səviyyəsi nəzarətdə saxlanıldıqda elektrikdə kömür payının 10 bənd artması təxminən %6 daha yüksək PM2.5 ilə əlaqəlidir. Reqressiya əmsalı log miqyasda 0,0059, heteroskedastikliyə davamlı standart xəta 0,002 və p = 0,003-dür.

174 ölkəlik ölüm modeli həmçinin daha yüksək kömür payını daha yüksək hava çirklənməsi mortalitesi, daha yüksək təmiz yemək bişirmə çıxışını isə daha aşağı mortalite ilə əlaqəli tapmışdır. İş bu reqressiyalardan mənbənin fiziki mexanizminin ölkə məlumatlarında görünən olub-olmadığını yoxlamaq üçün istifadə edir.

Karbon hesabında əlaqə daha böyükdür

Adambaşına ərazi üzrə CO2-nin ölkələrarası modelində gəlir elastikliyi təxminən 1,01-dir. Kömür payının əmsalı log miqyasda 0,013-dür; müəllif bunu 10 bənd daha yüksək kömür payının adambaşına CO2-nin təxminən %14 daha yüksək olması ilə əlaqəsi kimi şərh edir.

Bu nəticələrin hamısında gəlir, sənaye quruluşu, elektrik tələbi, enerji ticarəti, meteorologiya və texnoloji quruluş kimi digər dəyişənlərin səbəb üzrə ayrılması aparılmır.

İşin Metodu və Nəticələri

Məlumat mənbələri

İş yeni müşahidə kampaniyası aparmamışdır. İstifadə edilən əsas məlumatlar ictimaiyyətə açıq beynəlxalq məlumat seriyalarıdır.

Məlumatların hamısı Avqust 2026-da götürülmüşdür. Kəsik təhlillərində hər ölkə üçün 2018–2024 aralığındakı ən son müşahidə istifadə edilmişdir. Bunun səbəbi PM2.5, ölüm və adjusted-savings seriyalarının təqvim ili baxımından eyni sürətlə yenilənməməsidir.

198 ölkənin ballanması

World Bank gəlir və region kodu olan 217 iqtisadiyyatdan 198-i hər iki hüceyrə həddi üzrə təsnif edilə bilmişdir. PM2.5 məlumatı olmayan və ya həm elektrik sistemi, həm də istifadə edilə biləcək köməkçi karbon məlumatları yetərsiz olan ölkələr ballanmayıb.

Elektrik şəbəkəsi məlumatı olmayan bəzi hallarda müəllif adambaşına CO2 səviyyəsini köməkçi bağlayıcı qayda kimi istifadə etmişdir. Bu, işin orijinal məlumat emalı seçimidir.

PM2.5 üçün niyə 15 µg/m³?

Mənbə bildirir ki, WHO-nun son 5 µg/m³ rəhbər dəyəri istifadə edilsə, 200 ölkədən 186-sı həddin üstündə qalacaq və təsnifatın fərqləndiriciliyi çox azalacaq. 35 µg/m³ istifadə edildikdə isə Çin kimi böyük ölkələr birgə hüceyrədən çıxır.

Buna görə müəllif WHO Interim Target 3 olan 15 µg/m³-ü diaqnostik sərhəd kimi seçmişdir. Mənbə həmçinin 10 və ya 20 µg/m³ kimi alternativlərin böyük ölkə sıralamasının əsas quruluşunu dəyişdirmədiyini müdafiə edir.

Fosil grid tərifi

Elektrik istehsalının ən az %50-si fosil mənbələrdən gəldikdə və ya kömür payı ən az %10 olduqda fossil-grid meyarı işə düşür.

İkinci şərt yalnız kömür intensiv ölkələri deyil, kömür payı aşağı olsa da neft və ya təbii qaz ağırlıqlı elektrik sistemlərini də tutmaq məqsədilə istifadə edilmişdir. Mənbə Nigeriya və Səudiyyə Ərəbistanını bu fərqin nümunələri kimi göstərir.

Hava çirklənməsi ölüm hesabı

İş WDI-dəki 100.000 nəfərə düşən birləşdirilmiş evdaxili və ətraf mühit hava çirklənməsi mortalite səviyyəsini ölkə əhalisi ilə vuraraq təxminən 8,6 milyon “implied deaths” hesablayır.

Mənbə bu cəmin müstəqil ölüm qeydiyyatı sistemi və ya müəyyən bir Global Burden of Disease vintage-ı olmadığını açıq şəkildə bildirir. Təhlildə əsas istifadə edilən meyar ümumi səviyyə deyil, ölümlərin hüceyrələr arasındakı payıdır.

Sağlamlıq hesabında gəlir fərqi

“Co-benefit ratio” işdə aşağıdakı sadə nisbət kimi müəyyən edilir:

\[ \text{Co-benefit ratio} = \frac{\text{Partikül kaynaklı zarar (% GNI)}}{\text{CO}_{2}\text{ kaynaklı zarar (% GNI)}} \]

Nisbətin 1-dən böyük olması World Bank-ın adjusted-savings uçotunda hissəcik zərərinin karbon zərərindən daha böyük pul sətri yaratdığını göstərir.

Bu pul nisbəti niyə fiziki ölüm yükü ilə eyni şeyi demir?

Hissəcik zərərlərinin pulla qiymətləndirilməsində istifadə olunan statistik həyat dəyəri gəlir səviyyəsi ilə miqyaslanır. Buna görə fiziki ölüm səviyyəsinin çox yüksək olduğu aşağı gəlirli iqtisadiyyatlarda eyni ölüm pul hesabında yüksək gəlirli ölkədəki həyat itkisindən daha kiçik dollar dəyəri yarada bilər.

İşin “dollar hesabı tərsinə dönür” ifadəsi bu uçot quruluşuna aiddir; aşağı gəlirli ölkələrdə bir həyatın bioloji və ya etik baxımdan daha aşağı dəyərdə olduğu iddiası deyil.

Çin, Hindistan, ABŞ və Almaniya niyə fərqli yollardadır?

Bu təsnifatlar həmin ölkələrin bütün ekoloji siyasətlərinə dair ümumi uğur və ya uğursuzluq qiyməti deyil. Müəllifin müəyyən etdiyi PM2.5, CO2 və elektrik sistemi hədlərinə görə yaradılmış analitik etiketlərdir.

Regional nəticələr

Mənbə məlumatlarına görə East Asia and Pacific regionu təxminən 17,2 milyard ton ərazi üzrə CO2 və 2,28 milyon implied air-pollution death daşıyır. South Asia təxminən 3,2 milyard ton CO2 və 2,34 milyon implied death; Sub-Saharan Africa isə yalnız təxminən 0,87 milyard ton CO2-yə qarşı 2,18 milyon implied death ilə fərqli quruluş göstərir.

Buna görə Afrikanın bütövlükdə vahid “kömür və karbon” problemi kimi oxunması mənbə tərəfindən dəstəklənmir. Regionun bir hissəsində elektrik sistemi fosil ağırlıqlı birgə-hüceyrə quruluşu görünərkən, başqa ölkələrdə aşağı təmiz yemək bişirmə çıxışı, biokütlə istifadəsi, toz və digər mənbələrin ağır basdığı health-only quruluş vardır.

Karbon vergisi təhlili

Mənbənin istifadə etdiyi OWID emissions-weighted carbon-tax seriyasında məlumat olan 197 ölkədən yalnız 15-də ton başına ən az 10 ABŞ dolları səviyyəsində vergi görünür. Birgə hüceyrədə olan 86 ölkədən yalnız ikisi bu həddi aşır.

Lakin iş bu seriyanın ETS sistemlərini natamam əhatə etdiyini xüsusilə bildirir. Buna görə sözügedən nəticə bütün karbon qiymətləndirmə siyasətlərinin qlobal inventarı deyil.

İşin birbaşa dəstəklədiyi nəticələr

• Müəllifin hədlərinə görə dünya əhalisinin böyük hissəsi həm yüksək PM2.5, həm də fosil-grid şərtinin birlikdə olduğu ölkələrdə yaşayır.
• Bu birgə hüceyrə eyni zamanda işdə hesablanan hava çirklənməsi ölüm yükünün və ərazi üzrə CO2-nin böyük hissəsini daşıyır.
• 2010-dan sonrakı PM2.5 azalması ölkələrdə ərazi üzrə CO2 azalmasından xeyli daha geniş yayılıb.
• Kömür payı gəlir nəzarətdə saxlanıldıqda həm PM2.5, həm də ərazi üzrə CO2 ilə statistik əlaqə göstərir.
• Health-only ölkələrdə hava çirklənməsinin mühüm hissəsi elektrik istehsalından başqa mənbələrlə əlaqəli ola bilər.
• World Bank pul zərəri hesabları ilə fiziki ölüm yükünün gəlir qruplarındakı nisbi böyüklüyü eyni sıralamanı vermir.

İşin təkbaşına dəstəkləmədiyi nəticələr

• Dörd hüceyrə universal və ya rəsmi beynəlxalq siyasət təsnifatı deyil.
• Ölkələrarası reqressiyalar kömür payındakı dəyişikliyin səbəb təsirini sübut etmir.
• “End-of-pipe” etiketi bir ölkənin bütün ekoloji siyasətinin yalnız filtr və təmizləmə texnologiyalarından ibarət olduğunu göstərmir.
• 8,6 milyon implied death birbaşa qeydə alınmış qlobal ölüm sayı deyil.
• Ərazi üzrə CO2 idxal məhsullarının istehsalında başqa ölkələrdə yaranan emissiyaları istehlakçı ölkəyə yenidən bölüşdürmür.
• Karbon vergisi seriyası ETS və digər bütün karbon qiymətləndirmə alətlərini tam əhatə etmir.
• Adjusted-savings zərər nisbətləri cəmiyyətlərin etik və ya bioloji sağlamlıq yükünü birbaşa ölçmür.
• İş atmosfer kimyası modeli, inteqrə qiymətləndirmə modeli və ya marjinal azaltma xərci əyrisi yaratmır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:Evaluating the Economic and Public Health Efficacy of Multi-Pollutant Mitigation Policies — Source Control Occupies Both Ledgers; End-of-Pipe Occupies One

Müəllif: Hunter Hughes.

İnstitusional təsvir: H Heuristics, hheuristics.com.

Seriya: H Heuristics Research Report.

Tarix: Avqust 2026.

Mənbə növü: Ölkələrarası müşahidəvi ekoloji iqtisadiyyat və ictimai sağlamlıq təhlili.

Platforma: SSRN.

SSRN qeyd nömrəsi: 7295798.

Rəyçilik vəziyyəti: Yüklənmiş hesabat açıq şəkildə rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprint kimi işarələnmişdir.

DOI: Yüklənmiş sənəddə DOI verilməmişdir.

Məlumat tarixi: Əsas məlumat dəstləri Avqust 2026-da götürülmüşdür; ən son kəsik müşahidələri əsasən 2018–2024 pəncərəsindədir.

Əsas məlumat mənbələri: World Bank World Development Indicators; Ember və Energy Institute elektrik məlumatları, Our World in Data vasitəsilə; Our World in Data emissions-weighted carbon-tax seriyası.

Müəllif tərəfindən yaradılmış dəyişənlər: Joint, health-only, climate-only və cleared hüceyrələri ilə source-control, end-of-pipe, climate-only, neither və flat dəyişmə imzaları mənbə məlumat seriyaları deyil; işin öz analitik təsnifatlarıdır.

PM2.5 həddi: 15 µg/m³ illik əhali ilə çəkiləndirilmiş orta; WHO 2021 Interim Target 3.

Fossil-grid həddi: Fosil elektrik payı ≥ %50 və ya kömür elektrik payı ≥ %10.

Dəyişmə pəncərəsi: 2010-dan ölkənin son istifadə edilə bilən müşahidəsinə qədər.

Source-control tərifi: PM2.5 azalması ≥ 1 µg/m³ və ərazi üzrə CO2 azalması ≥ %5.

End-of-pipe tərifi: PM2.5 azalması ≥ 1 µg/m³, lakin ərazi üzrə CO2 azalması %5-ə çatmır.

Statistik metod: Hüceyrə uçotu, təsnifat, ölkələrarası və uzun-fərq ordinary least squares reqressiyaları; heteroskedastikliyə davamlı standart xətalar.

Səbəblilik həddi: Müəllif reqressiya əmsallarını müşahidəvi əlaqələr kimi müəyyən edir; instrumental-variable və ya təbii təcrübə əsaslı səbəb qiymətləndirməsi təqdim etmir.

Mortalite həddi: İstifadə edilən SH.STA.AIRP.P5 seriyası evdaxili və ətraf mühit hava çirklənməsi ölümlərini birlikdə ehtiva edir və illik panel kimi eyni əhatədə mövcud deyil. İş mortaliteni kəsik şəklində istifadə edir.

CO2 həddi: Ərazi üzrə CO2 istehsal əsaslı uçotdur. İdxal məhsullarında yerləşmiş emissiyaları istehlakçı ölkəyə yenidən aid etmir.

Karbon qiyməti həddi: OWID emissions-weighted carbon-tax seriyası emissiya ticarəti sistemlərinin ümumi qiymət təsirini natamam göstərə bilər.

Pul zərəri həddi: Adjusted-savings hissəcik zərərinin pulla qiymətləndirilməsində gəlirlə miqyaslanan statistik həyat dəyəri istifadə edildiyi üçün fiziki mortalite yükü ilə pul zərəri sıralaması fərqlənə bilər.

Model əhatəsi: İş atmosfer dispersiyası/kimyası modeli, IAM, texnologiya xərci optimallaşdırılması və ya marjinal azaltma xərci modeli qurmur.

Təkrarlana bilmə: Mənbə hesabatdakı şəkillərin və statistikanın ictimai məlumat seriyalarından istehsal edildiyini və işlənmiş məlumatla kodun hesabata müşayiət etdiyini bildirir.

Vizual mənbə qeydi: Verianla-dakı dörd-hüceyrə SVG-si işin Səhifə 17-dəki Figure 1 nəticələrindən yenidən yaradılmış izahlı sxemdir; orijinal şəklin piksel surəti deyil.