Ovozli raqamli yordamchilarning ayol ovozi, ayol ismi va itoatkor yordamchi xarakteri bilan loyihalashtirilishi uzoq vaqtdan beri muhokama qilinmoqda. Biroq ish joylarida qo‘llaniladigan umumiy maqsadli matnga asoslangan sun’iy intellekt tizimlari ko‘pincha aniq bir ovoz, tana yoki gender o‘zligiga ega emas. Jeyms E. Katsning (James E. Katz) tadqiqoti dizayner ochiq gender belgisini taqdim etmagan ushbu vaziyatda foydalanuvchilar sun’iy intellektga qanday qilib jins (gender) biriktirishini o‘rganadi.

Tadqiqot o‘z ishida sun’iy intellektdan foydalanishini bildirgan 2 000 nafar AQShlik ofis xodimlari ishtirokida o‘tkazilgan onlayn so‘rovnoma ma’lumotlarini tahlil qiladi. Sun’iy intellektni faqat oddiy vosita sifatida ko‘rmasligini aytgan 1 176 nafar ishtirokchi jins biriktirish savoliga yo‘naltirilgan. Ushbu guruhning qariyb to‘rtdan uch qismi tizimni jinsiy jihatdan neytral qoldirgan bo‘lsa, to‘rtdan bir qismi sun’iy intellektga ayol yoki erkak jinsini biriktirgan. Jins belgilagan 297 kishining 162 nafari tizimni ayol, 135 nafari esa erkak deb ta’riflagan. Bu taqsimot taxminan 55 foizga 45 foizni tashkil etadi va barcha foydalanuvchilar avtomatik tarzda ayol jinsidagi sun’iy intellektni tasavvur qiladi degan qarashni qo‘llab-quvvatlamaydi.

Tadqiqotning asosiy xulosasi ikkita alohida jarayonga ishora qiladi. Sun’iy intellektga biror jins biriktirilishi yoki biriktirilmasligi foydalanuvchining tizimga qay darajada insonga kabi munosabatda bo‘lishi (antropomorfizm) bilan bog‘liq. Biroq ayol yoki erkak jinsi tanlanishi asosan foydalanuvchining o‘z jinsi bilan bog‘liqdir. Jins belgilaganlar orasida ayol ishtirokchilarning ayol jinsini tanlash imkoniyatlar nisbati (odds ratio) erkak ishtirokchilarnikidan 3,20 baravar yuqoridir. Tadqiqotchi ushbu holatni foydalanuvchining sun’iy intellektga tayyor “ayol assistent” qolipini yuklashidan ko‘ra, o‘z shaxsiyatini aks ettirishi (ko‘zgudek aks etishi) sifatida talqin qiladi.

Tadqiqot sun’iy intellekt dizaynidagi gender qoliplari ahamiyatsiz degan fikrni ilgari surmaydi. Buning o‘rniga sun’iy intellektning idrok etiladigan jinsi ikki manbadan birgalikda shakllanishi mumkinligini ta’kidlaydi: Dizayner tomonidan kiritilgan ovoz, ism va xarakter kabi belgilar hamda foydalanuvchi tomonidan gender jihatdan neytral tizimga aks ettirilgan ijtimoiy o‘zlik.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Kundalik hayotda qo‘llaniladigan Siri va Alexa kabi tijoriy ovozli yordamchilar asosan ayol ovozi yoki ayollarga xos xarakterga ega bo‘ladigan tarzda loyihalashtirilgan. Ushbu dizayn tanlovi yordam berish, sabrli bo‘lish, itoat qilish va xizmat ko‘rsatish rollarining ayollar bilan bog‘lanishini qayta ishlab chiqarishi sababli tanqid qilib kelinadi.

Bu tanqidlar asosan jins dizayner tomonidan mashinaga oldindan kiritilgan holatlarni o‘rganadi. Foydalanuvchi ayol yoki erkak ovozi kabi ochiq belgiga duch keladi va ushbu belgiga munosabat bildiradi. Vaholanki, ish joyidagi matnga asoslangan umumiy maqsadli sun’iy intellekt tizimlari ko‘pincha jins ko‘rsatmaydigan oddiy muloqot oynasi (chatbox) sifatida ko‘rinadi. Foydalanuvchi bunday tizimga “u ayol”, “u erkak”, “qiz bola”, “yigit” yoki shunga o‘xshash o‘zlikni biriktirganda, jins to‘g‘ridan-to‘g‘ri dizayndan kelib chiqmaydi, balki foydalanuvchining o‘zi tomonidan yaratiladi.

Tadqiqot to‘ldirishga uringan ilmiy bo‘shliq aynan shundan iborat: Ochiq gender belgisiga ega bo‘lmagan ish joyi sun’iy intellektiga kimlar jins biriktirmoqda, ushbu biriktirish qaysi yo‘nalishda amalga oshirilmoqda va foydalanuvchining shaxsiy xususiyatlari bu tanlovni qanday izohlaydi?

Majburan yuklangan jins va aks ettirilgan jins farqi

Tadqiqot mashinaning ongimizda jinsga ega bo‘lishining ikkita yo‘lini bir-biridan ajratadi:

• Majburan yuklangan jins (Imposed gender): Ovoz, ism, vizual ko‘rinish yoki xarakter kabi belgilarning dizayner tomonidan tizimga kiritilishidir. Foydalanuvchi oldindan genderga ega qilingan sun’iy intellektga duch keladi.
• Aks ettirilgan jins (Projected gender): Tizim aniq bir gender belgisiga ega bo‘lmagan vaziyatda foydalanuvchining o‘z ijtimoiy va madaniy qarashlaridan kelib chiqib mashinaga jins biriktirishidir.

Tadqiqotchi bu ikki yo‘lni bir-biridan mutlaqo uzilgan toifalar emas, balki dizayn belgilarining kuchiga bog‘liq bo‘lgan davomiylikning (kontinuumning) chekka nuqtalari deb baholaydi. Kuchli ayol ovozi yoki ayol ismi mavjud bo‘lganda dizaynerning belgisi ustunlik qilishi mumkin. Belgi zaiflashganda yoki yo‘qolganda esa foydalanuvchining o‘z o‘zligi va ijtimoiy kutilmalarini aks ettirishi uchun ko‘proq maydon paydo bo‘ladi.

O‘xshashlikka moyillik va o‘zini aks ettirish kutilmasi

Tadqiqotning muqobil tushuntirishi o‘xshashlikka moyillik, ya’ni gomofiliya (homophily) tushunchasiga tayanadi. Ushbu yondashuv insonlarning o‘ziga o‘xshash shaxslarga va ijtimoiy o‘zliklarga intilish moyilligini ifodalaydi. Foydalanuvchi sun’iy intellektni yetarlicha insoniylashtirib, uni ijtimoiy mavjudotdek ko‘ra boshlaganida, tizimga o‘ziga o‘xshash jinsni yuklashi mumkin.

Ushbu doirada tadqiqot ikkita turli kutilmani taqqoslaydi:

• Ayol assistent kutilmasi: Foydalanuvchilar madaniy xizmat ko‘rsatish va yordam qoliplariga amal qiladilar; ayniqsa sun’iy intellektni yordamchi yoki quyi xodim rolida ko‘rganlarida tizimni ayol deb ta’riflaydilar.
• O‘zini aks ettirish kutilmasi: Foydalanuvchilar gender jihatdan neytral tizimga o‘z jinslari bilan bir xil yo‘nalishda o‘zlik yuklashga moyillik bildiradilar.

Tadqiqot savollari

1. Sun’iy intellektni faqat oddiy vosita deb hisoblamaydigan xodimlarning qaysilari tizimga jins biriktirmoqda, qaysilari uni neytral qoldirmoqda?
2. Jins belgilagan xodimlarning ayol yoki erkak tanlovini amalga oshirishini qaysi o‘zgaruvchilar izohlaydi?
3. Ayol jinsini biriktirish sun’iy intellektni shaxsiy assistent yoki quyi xodim sifatida ko‘rish bilan barqaror bog‘langanmi?

Ma’lumotlar manbai va tanlanma

Ma’lumotlar 2026-yil 16–30-mart kunlari Talker Research tashkiloti tomonidan o‘tkazilgan kesimli onlayn so‘rovnomadan olingan. So‘rovnoma TripleTen ta’lim texnologiyalari kompaniyasi buyurtmasiga ko‘ra amalga oshirilgan. Ishtirokchilar so‘nggi ikki yil ichida o‘z ishida sun’iy intellektdan foydalangan, internetga ulanish imkoniga ega AQShlik ofis xodimlaridan iborat.

Jami tanlanma 2 000 kishini tashkil etadi. Ishtirokchilarning yoshi 18 dan 87 yoshgacha bo‘lib, lavozim darajalari quyi bo‘g‘in xodimlaridan tortib kompaniya asoschilari va yuqori boshqaruvchilargacha qamrab olingan. Shu bilan birga, tanlanma ehtimollik tanlash usuli bilan shakllantirilmagan. Qatnashuvchilar ixtiyoriy onlayn paneldan olingan va tahlillarda aholi vaznlari qo‘llanilmagan. Shu sababli natijalar barcha AQSh xodimlarini ifodalovchi umumiy aholi baholari deb emas, balki tadqiqotda qatnashgan keng va demografik jihatdan xilma-xil sun’iy intellekt foydalanuvchilarining modeli sifatida o‘qilishi lozim.

Jins savoliga yo‘naltirish sharti

Ishtirokchilarga dastlab sun’iy intellektga qanday murojaat qilishlari haqida savol berilgan. Javob variantlari quyidagicha:

• “Unga oddiy vosita (asbob) sifatida murojaat qilish men uchun qulayroq.”
• “Vaziyatga qarab ikkalasi ham yoki istalgan biri.”
• “Unga boshqa bir insonga murojaat qilgandek murojaat qilish men uchun qulayroq.”

Faqatgina “oddiy vosita” variantini belgilamagan ishtirokchilar sun’iy intellektning jinsi haqidagi savolga yo‘naltirilgan. Shu tariqa jins savoliga mos keluvchi kichik tanlanma 1 176 kishi deb bildirilgan. Ushbu dizayn qarori juda muhim: Tadqiqot sun’iy intellektni qat’iy tarzda faqat vosita deb biluvchi xodimlar jins biriktirishi yoki biriktirmasligini o‘lchamagan.

Shu bois tadqiqot natijalarini “xodimlarning to‘rtdan biri sun’iy intellektga jins biriktiradi” deb barcha xodimlarga umumlashtirish to‘g‘ri emas. Xulosalar faqatgina sun’iy intellektga hech bo‘lmaganda ayrim vaziyatlarda insonga kabi munosabatda bo‘ladigan va shu sababli jins savolini ko‘rgan kichik guruhga tegishlidir.

O‘lchangan o‘zgaruvchilar

Murojaat shakli keng qamrovli va tasdiqlangan antropomorfizm shkalasi emas. Tadqiqotchi buni ochiqchasiga insoniylashtirishning cheklangan vakillik ko‘rsatkichi deb ta’riflaydi. Bundan tashqari, ayni bir savol ham jins savoliga kirish huquqini belgilaydi, ham regressiyada insoniylashtirish o‘zgaruvchisi sifatida ishlatiladi. Shu sababli koeffitsiyentlar insoniylashtiruvchilar bilan umuman insoniylashtirmaydiganlarni emas, balki allaqachon ma’lum darajada insoniylashtirganlar orasidagi daraja farqini ko‘rsatadi.

Statistik tahlil

Tahlillar Python dasturlash tilidagi statsmodels kutubxonasi yordamida amalga oshirilgan. Dastlabki bosqichda neytral toifa tayanch (referens) deb olinib, uch toifali natija uchun ko‘p toifali logistik regressiya (multinomial logistic regression) modeli qurilgan. Model ayol jinsini biriktirishni neytral qoldirish bilan, erkak jinsini biriktirishni esa neytral qoldirish bilan alohida-alohida solishtiradi.

Tadqiqotda regressiya tenglamalari ochiq bosilmagan. Qo‘llanilgan usul mantig‘ini tushuntirish uchun modelni quyidagi asosiy bog‘liqlik orqali ifodalash mumkin:

\[ \log \left(\frac{P(Y_i=k)}{P(Y_i=\text{neytral})}\right) = \beta_{0k} + \beta_{1k}\text{Ayol}_i + \beta_{2k}z(\text{Yosh}_i) + \beta_{3k}\text{InsongaOxshash}_i + \beta_{4k}\text{Rahbarlik}_i \]

Bu yerda \(Y_i\) — ishtirokchi sun’iy intellektga biriktirgan toifadir. \(k\) — ayol yoki erkak toifasini; \(P\) — tegishli natija ehtimolini; \(\beta\) koeffitsiyentlari o‘zgaruvchilarning logarifmik imkoniyatlar nisbatiga qo‘shgan hissasini; \(z(\text{Yosh})\) esa standartlashtirilgan yoshni bildiradi. Ayol, insonga o‘xshash murojaat va rahbarlik o‘zgaruvchilari binar ko‘rsatkichlardir.

Koeffitsiyentlarning tushunarliroq shakli imkoniyatlar nisbati, ya’ni odds ratio (OR) qiymatidir:

\[ OR = e^{\beta} \]

\(OR=1\) solishtirilayotgan guruhlar o‘rtasida imkoniyatlar nisbati farqi yo‘qligini; \(OR>1\) tegishli natija imkoniyatlari oshganini; \(OR<1\) esa kamayganini bildiradi. Imkoniyatlar nisbati to‘g‘ridan-to‘g‘ri foiz ehtimoli emas. Masalan, \(OR=2{,}41\) natija 141 foizga oshganini emas, balki boshqa o‘zgaruvchilar o‘zgarmas bo‘lganda imkoniyatlar nisbati 2,41 baravarga chiqqanini anglatadi.

Ikkinchi bosqichda faqatgina jins biriktirgan 297 kishi o‘rganilgan va ayol tanlovining erkak tanloviga nisbatan ehtimolini izohlovchi binar logistik regressiya modeli tuzilgan:

\[ \log \left(\frac{P(\text{Ayol})}{1-P(\text{Ayol})}\right) = \alpha + \beta_1\text{Ayol} + \beta_2z(\text{Yosh}) + \beta_3\text{InsongaOxshash} + \beta_4\text{Rahbarlik} \]

Ushbu ikkinchi model “Shaxs sun’iy intellektga jins biriktiradimi?” savolini “Agar jins biriktirsa, qaysi yo‘nalishni tanlaydi?” savolidan ajratadi. Tadqiqotning eng kuchli metodologik hissalaridan biri bu ikki qarorni yagona jarayon sifatida ko‘rmaganligidir.

1-rasm: Ayol va erkak ishtirokchilarning jins biriktirish modeli

1-rasmda gorizontal o‘q ayol va erkak ishtirokchilarni, vertikal o‘q esa har bir javobning ishtirokchilar ichidagi foizini ko‘rsatadi. Ayol jinsi pushti, erkak jinsi ko‘k, neytral javoblar kulrang ustunlar bilan ifodalangan. Grafikda xatolik chiziqlari (error bars) berilmagan; binobarin, ustunlar noaniqlik oraliqlarini emas, faqat tanlanma foizlarini ko‘rsatadi.

Ayol va erkak ishtirokchilarning sun’iy intellektga biror jins biriktirish ulushi bir-biriga juda yaqin bo‘lib, taxminan 25 foizni tashkil etadi. Farq jins biriktirish moyilligida emas, balki biriktirilgan jinsning yo‘nalishida namoyon bo‘lmoqda. Ayol ishtirokchilar ayol jinsiga, erkak ishtirokchilar esa erkak jinsiga ko‘proq moyillik bildirgan. Chizmada ushbu bog‘liqlik uchun \(p<0{,}001\) qiymati berilgan.

Grafik barcha ayollar sun’iy intellektni ayol deb yoki barcha erkaklar erkak deb bilishini ko‘rsatmaydi. Har ikkala guruhda ham taxminan 75 foizlik ko‘pchilik tizimni jinsiz qoldirgan. Tadqiqotning “ko‘zgu” qiyosi faqatgina jins biriktirgan ozchilikning tanlov yo‘nalishini tushuntirish uchun ishlatiladi.

Grafikda bitta hisobot nomuvofiqligi mavjud. Rasm sarlavhasida mos keluvchi tanlanma \(N=1.176\), rasm izohida esa \(N=1.175\) deb yozilgan. Matnda ikki nafar ishtirokchi ayol va erkak toifalaridan tashqari o‘zliklari sababli regressiyadan chiqarilgani aytilgan bo‘lsa-da, 1 176 dan 1 175 ga o‘tish sababi tushuntirilmagan. Shu sababli aniq analitik tanlanma hajmi muallif tomonidan oydinlashtirilishi lozim.

Ko‘p toifali logistik regressiya natijalari

Insoniylashtirish ko‘rsatkichi sun’iy intellektga jins biriktirishning har ikki yo‘nalishiga ham ta’sir qiladi. Tizimga vaziyatga qarab murojaat qiluvchilarga nisbatan unga insonga kabi murojaat qiluvchilarning ayol jinsini biriktirish imkoniyatlar nisbati 2,41 baravar, erkak jinsini biriktirish imkoniyatlar nisbati esa 1,89 baravardir. Ushbu natija insoniylashtirish muayyan jinsni tanlashdan ko‘ra, sun’iy intellektni jinsi bo‘lishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy mavjudot sifatida ko‘rish bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Ishtirokchining o‘z jinsi esa tanlov yo‘nalishini ajratadi. Ayol bo‘lish ayol jinsini biriktirish imkoniyatini oshirsa, erkak jinsini biriktirish imkoniyatini pasaytiradi. Ushbu ikki natija uchun bildirilgan \(p=0{,}003\) qiymati va 1 ni o‘z ichiga olmagan ishonchlilik oraliqlari tanlanma ichidagi bog‘liqlik statistik jihatdan mustahkam ekanini bildiradi.

Yoshning har ikki natija bilan ham statistik bog‘liqligi topilmagan. Rahbarlik darajasi bo‘yicha erkak jinsini biriktirishda \(OR=1{,}50\), 95 foizli ishonchlilik oralig‘i va ikki tomonlama \(p=0{,}050\) qayd etilgan. Tadqiqotchi bu natijani qat’iy tasdiqlangan xulosa deb emas, ishonchlilik oralig‘i ta’sirsizlik chegarasiga tegib turgani sababli kelgusida tekshirilishi kerak bo‘lgan yo‘nalish sifatida baholaydi. Oldindan belgilangan status yo‘nalishi uchun bir tomonlama \(p=0{,}025\) berilgan bo‘lsa-da, natija mustaqil tasdiqlovchi tadqiqotga muhtojdir.

Jins biriktirganlar orasida o‘zini aks ettirish modeli

Jins biriktirgan 297 kishi ichida 162 ta ayol va 135 ta erkak tanlovi amalga oshirilgan. Shu tariqa taqsimot taxminan 55 foiz ayol va 45 foiz erkak bo‘lgan. Bu nisbat ayol tanlovi biroz ko‘proq ekanini ko‘rsatsa-da, kuchli va bir tomonlama “ayol yordamchi” faraziga to‘g‘ri kelmaydi.

Faqatgina ushbu 297 kishi bo‘yicha qurilgan binar logistik regressiyada jins tanlash yo‘nalishining asosiy bashoratchisi ishtirokchining o‘z jinsi bo‘lib chiqdi. Ayollarning erkak jinsi o‘rniga ayol jinsini tanlash imkoniyatlar nisbati erkaklarnikiga qaraganda 3,20 baravar yuqoridir:

\[ OR = 3{,}20,\quad 95\%\,\text{IO}=[1{,}92,\ 5{,}31],\quad p<0{,}001 \]

Yosh, murojaat shakli va rahbarlik darajasi ushbu modelda sezilarli tanlov yo‘nalishini ko‘rsatmagan. McFadden soxta \(R^2\) qiymati 0,07 ga teng. Ushbu ko‘rsatkich model barcha shaxsiy tanlovlarni to‘liq tushuntirib bera olmasligini, biroq o‘lchangan o‘zgaruvchilar orasida ishtirokchi jinsi yaqqol ajralib turishini bildiradi. Soxta \(R^2\) chiziqli regressiyadagi klassik dispersiya tushuntirish ulushi bilan bir xil talqin qilinmasligi lozim.

Jins biriktirganlar sun’iy intellektga ko‘proq ochiqmi?

Sun’iy intellektga jins biriktirgan ishtirokchilarning 78 foizi tizim inson xususiyatlariga taqlid qila olsa, uni hamkasb deb qabul qilishi mumkinligini bildirgan. Tizimni jinsiz qoldirganlarda bu ko‘rsatkich 66 foizni tashkil etgan.

Sun’iy intellektni “katta ishtiyoq bilan” qabul qilganini aytganlarning ulushi jins biriktirganlarda 53 foiz, neytral qoldirganlarda esa 49 foizdir. Bu taqqoslashlar jins biriktirish kengroq insoniylashtirish va qabul qilish munosabatining bir qismi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq matnda ushbu foizlar uchun alohida ishonchlilik oraliqlari, to‘g‘rilangan modellar yoki ahamiyatlilik testlari berilmagani sababli oradagi farqlarni sabab-oqibat ta’sirlari deb tushunmaslik lozim.

“Ayol yordamchi” gipotezasi tasdiqlandimi?

Tadqiqot ayol jinsini biriktirish sun’iy intellektni shaxsiy assistent yoki quyi xodim sifatida ko‘rish bilan bog‘liq yoki bog‘liq emasligini ham o‘rgangan. Ushbu kutilmaga ko‘ra, xizmat ko‘rsatish roli kuchaygani sari ayol jinsini biriktirish muntazam oshib borishi kerak edi.

Ma’lumotlar bunday barqaror qonuniyatni ko‘rsatmadi. Shaxsiy assistent bandlaridan biri bilan statistik bog‘liqlik ko‘ringan bo‘lsa-da, tegishli katakchalarda juda kam ishtirokchi to‘g‘ri kelgani va ko‘rsatkich muntazam oshib bormagani sababli tadqiqotchi natijani yetarli emas deb baholaydi. Ushbu tahlil ayol-assistent gipotezasini isbotlamagani kabi, uni qat’iy rad ham etmaydi.

Rol darajasi bilan bog‘liq yagona e’tiborga molik belgi — rahbarlarning tizimni erkak deb atashga bo‘lgan chegaraviy moyilligidir. Tadqiqotchi bu xizmat rolidan ko‘ra status yoki hokimiyatni kodlash bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi; biroq bu talqin tasdiqlangan xulosa emas, kelajakda tekshirilishi lozim bo‘lgan ilmiy g‘oyadir.

Tadqiqotning o‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

Oldingi tadqiqotlarga hissasi

Inson-mashina muloqotiga oid oldingi tadqiqotlarning katta qismi kompyuterga erkak yoki ayol ovozini berib, foydalanuvchilarning tayyor gender belgisiga qanday munosabat bildirishini o‘rgangan. Ushbu tadqiqot esa belgi dizayner tomonidan berilmagan, foydalanuvchining o‘zi jinsni shakllantirgan vaziyatga diqqat qaratadi. Shu tariqa “mashinaning jinsi nima?” degan savolga faqat dizayn xususiyati deb emas, balki foydalanuvchi bilan tizim o‘rtasida hosil qilingan ijtimoiy ma’no sifatida qaraydi.

Bugungi ish joyi sun’iy intellektiga hissasi

Matnga asoslangan sun’iy intellekt tizimlari ish muhitida nafaqat dasturiy vosita, balki ayrim foydalanuvchilar tomonidan jamoa a’zosi, yordamchi yoki suhbatdosh ijtimoiy subyekt sifatida qabul qilinishi mumkin. Natijalar ushbu foydalanuvchilar sun’iy intellektga yuklaydigan o‘zlik har doim ham tizim yaratuvchisi tomonidan belgilanmasligini ko‘rsatadi.

Bu xulosa sun’iy intellekt dizaynini baholashda faqatgina ovoz, ism va avatar kabi interfeys xususiyatlariga qarash yetarli bo‘lmasligini anglatadi. Foydalanuvchilarning murojaat uslublari, olmosh tanlovlari va tizimga yuklaydigan ijtimoiy rollari ham inson-sun’iy intellekt munosabatlarining o‘rganilishi lozim bo‘lgan qismlaridir.

Kelajakdagi tadqiqotlarga ta’siri

Tadqiqotchi kelajakda quyidagi ishlarni amalga oshirishni tavsiya qiladi:

• Jins savolini faqat insoniylashtiruvchilarga emas, barcha ishtirokchilarga berish;
• Insoniylashtirish va jins biriktirishni bitta savol bilan emas, ko‘p bandli va darajali shkalalar bilan o‘lchash;
• Ayni bir xodimlarning vaqt bo‘yicha tanlovlarini kuzatib borish;
• Ovoz, ism va xarakter kabi gender belgilarini eksperimental tarzda turli kuchda taqdim etish;
• Ish joyidagi tizimlar bilan uydagi ovozli yordamchilarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qiyoslash;
• Rahbarlik va erkaklik statusi kodlanishi ehtimolini oldindan belgilangan gipotezalar bilan qayta tekshirish.

Kundalik hayot va ijtimoiy ahamiyati

Tadqiqotning kundalik hayotga eng yaqin xulosasi shuki, insonlarning muloqot tizimiga tanlagan murojaat shakli shunchaki lisoniy odat bo‘lmasligi mumkin. Tizimga “u ayol”, “u erkak”, “do‘stim”, “assistent” yoki “hamkasb” deb yondashish foydalanuvchining mashinani qaysi ijtimoiy toifaga joylashtirganini aks ettirishi mumkin.

Shu bilan birga, tadqiqot sun’iy intellektga jins biriktirish ish unumdorligini oshirishi, ishonchni mustahkamlashi, kamsitishga olib kelishi yoki xodim xatti-harakatini o‘zgartirishini o‘lchamagan. Tadqiqot faqatgina jins biriktirish modelini va uning muayyan shaxsiy hisobot o‘zgaruvchilari bilan bog‘liqligini o‘rganadi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Jami 2 000 nafar sun’iy intellektdan foydalanuvchi ofis xodimlaridan iborat keng va lavozim jihatidan xilma-xil ma’lumotlar manbai qo‘llanilgan.
• Har qanday jins biriktirish qarori bilan jinsning yo‘nalishi ikkita alohida regressiya modeli orqali o‘rganilgan.
• Imkoniyatlar nisbati (OR), 95 foizli ishonchlilik oraliqlari va aniq p-qiymatlari hisobot qilingan.
• Tanlanma ehtimolli emasligi va aholiga to‘liq umumlashtirib bo‘lmasligi ochiq tan olingan.
• Sun’iy intellekt jinsini faqat dizayner tanlovi deb emas, foydalanuvchi tomonidan yaratilgan ijtimoiy ma’no sifatida o‘rganuvchi tekshirilishi mumkin bo‘lgan nazariy asos yaratilgan.

Asosiy cheklovlar

• Yo‘naltirilgan savol: Sun’iy intellektni faqat vosita deb biluvchilar jins savoliga kiritilmagan. Natijalarni barcha xodimlarga umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Ehtimolsiz tanlanma: Ixtiyoriy onlayn paneldan foydalanilgan. Ishtirokchilarning tanlanish ehtimoli noma’lum.
• Vaznsiz tahlil: Natijalar AQSh ishchi kuchining demografik taqsimotiga ko‘ra vaznlanmagan.
• Kesimli dizayn: Ma’lumotlar bir vaqtning o‘zida to‘plangan. Insoniylashtirish jins biriktirishga sabab bo‘lganini isbotlab bo‘lmaydi.
• Bir bandli o‘lchov: Jins biriktirishning kuchi, barqarorligi yoki vaqt bo‘yicha o‘zgarishi o‘lchanmagan.
• Cheklangan insoniylashtirish indikatori: “Insonga kabi murojaat qilish” bandi to‘liq antropomorfizm shkalasi hisoblanmaydi.
• Binar regressiya kodlashi: Ayol va erkak toifalaridan tashqari ishtirokchilar asosiy regressiya qiyosiga kiritilmagan.
• Kichik quyi katakchalar: Ayol va erkak guruhlari asosiy qiyoslashlar uchun yetarli bo‘lsa-da, batafsil rol o‘zaro ta’sirlarida ishtirokchilar soni kamlik qilgan.
• Shaxsiy hisobot (Self-report): Ishtirokchilarning real suhbat yozuvlari yoki foydalanish xatti-harakatlari emas, o‘z bayonotlari tahlil qilingan.
• Tanlanma soni nomuvofiqligi: 1 176 mos ishtirokchidan ikki nafari chiqarilgani aytilgani holda analitik N=1 175 deb berilgan.
• Etik ma’lumot yetishmasligi: PDF faylida etika qo‘mitasi xulosasi yoki ishtirokchilarning xabardor qilingan rozilik jarayoni haqida ma’lumot berilmagan.

Tadqiqot nima deydi, nima demaydi?

Tadqiqot nima deydi: Sun’iy intellektni faqat vosita deb bilmaydigan ushbu tanlanmada jins biriktirish ozchilikka xos xatti-harakatdir. Jins biriktiruvchilar orasida ayollar ko‘proq ayol jinsini, erkaklar esa erkak jinsini tanlamoqda. Tizimga insonga kabi murojaat qilish har qanday jinsni biriktirish bilan bog‘liqdir.

Tadqiqot nima demaydi: Barcha xodimlar sun’iy intellektga o‘z jinsini aks ettiradi, ayollarga xos dizayn samarasiz, jins biriktirish ish unumdorligini o‘zgartiradi yoki foydalanuvchi shaxsiyati jins tanlashga sabab bo‘ladi deb isbotlanmagan. Tadqiqot AQSh aholisiga oid reprezentativ ko‘rsatkichlarni, vaqt bo‘yicha dinamikani, klinik natijalarni, ish samaradorligi xulosalarini yoki sabab-oqibat mexanizmini taqdim etmaydi.

Tadqiqotning metodologiyasi va natijalari

Asosiy raqamli natijalar

• Mos keluvchi kichik tanlanmaning taxminan 75 foizi sun’iy intellektni jinsiz qoldirgan.
• Taxminan 25 foizi tizimga ayol yoki erkak jinsini biriktirgan.
• Jins biriktirganlarning 162 nafari ayol, 135 nafari erkak jinsini tanlagan.
• Ayol ishtirokchilarda ayol jinsini biriktirish 18,3%, erkak jinsini biriktirish 7,0% bo‘lgan.
• Erkak ishtirokchilarda ayol jinsini biriktirish 11,0%, erkak jinsini biriktirish 14,3% bo‘lgan.
• Insonga kabi murojaat qilish ayol jinsi uchun \(OR=2{,}41\), erkak jinsi uchun \(OR=1{,}89\) bilan bog‘liq.
• Ayol bo‘lish ayol jinsi uchun \(OR=1{,}70\), erkak jinsi uchun \(OR=0{,}53\) bilan bog‘liq.
• Jins biriktirganlar orasida ayollarning ayol jinsini tanlash imkoniyatlar nisbati erkaklarga nisbatan 3,20 baravardir.
• Yosh jins biriktirish yoki uning yo‘nalishi uchun statistik ahamiyatli omil emas.
• Rahbarlik darajasining erkak jinsi bilan bog‘liqligi chegaraviy holatda: \(OR=1{,}50\), 95 foizli ishonchlilik oralig‘i, ikki tomonlama \(p=0{,}050\).
• Jins biriktirganlarning 78 foizi, neytral qoldirganlarning 66 foizi inson xususiyatlariga taqlid qiluvchi sun’iy intellektni hamkasb deb hisoblashi mumkinligini bildirgan.
• Sun’iy intellektni katta ishtiyoq bilan qabul qilganini aytganlarning ulushi jins biriktirganlarda 53%, neytral qoldirganlarda 49% bo‘lgan.

Texnik xulosa

Tahlil “jins biriktirish” va “biriktirish yo‘nalishi” uchun bir xil tushuntirish bermaydi. Insoniylashtirish ko‘rsatkichi sun’iy intellektning neytral qoldirilmasdan ijtimoiy gender toifasiga joylashtirilishi bilan bog‘liq. Ishtirokchining o‘z jinsi esa ayol va erkak yo‘nalishlari o‘rtasidagi tanlovni izohlovchi asosiy o‘lchangan o‘zgaruvchidir.

Ushbu holat gender jihatdan neytral ish joyi sun’iy intellekti foydalanuvchilar ongida avtomatik ravishda ayol yordamchiga aylanib qolmasligini ko‘rsatadi. Biroq natija faqatgina jins savoliga yo‘naltirilgan, sun’iy intellektga hech bo‘lmaganda ayrim vaziyatlarda insonga kabi munosabatda bo‘ladigan tanlanma uchun o‘rinlidir.

Manba va metodologiya eslatmasi

Bibliografik ma’lumotlar

• Asl nomi:Mirror, Not Maid: Self-Projection in the Gendering of Workplace AI
• Muallif: James E. Katz
• Mualliflar tartibi: Yagona muallifli tadqiqot
• Hammualliflar: Mavjud emas
• Mas’ul muallif: James E. Katz
• Mas’ul muallif elektron pochtasi: PDF’da real elektron pochta manzili kiritilmagan; maydon “[insert preferred correspondence email]” shaklida qoldirilgan
• Muassasa: Division of Emerging Media Studies, College of Communication, Boston University, AQSh
• DOI: PDF ichida berilmagan. Tashqi bibliografik qaydda 10.2139/ssrn.7019921 deb ko‘rsatilgan
• Jurnal: Taqrizdan o‘tgan jurnal ma’lumoti mavjud emas
• Nashriyot: Ushbu tahrir uchun taqrizli nashriyot ma’lumoti yo‘q
• Nashr platformasi: SSRN
• Nashr yili: 2026
• SSRN’ga yuborilgan sana: 2026-yil 29-iyun
• Manba turi: Kesimli so‘rovnoma ma’lumotlarining ikkilamchi tahliliga asoslangan preprint tadqiqot maqolasi
• Taqriz holati: Taqrizdan o‘tmagan
• Rasmiy havola:SSRN tadqiqot sahifasi
• DOI havolasi:10.2139/ssrn.7019921

Taqriz ogohlantirishi: Ushbu tadqiqot taqrizdan o‘tmagan preprintdir; uning natijalari ushbu cheklov hisobga olingan holda o‘qilishi lozim. Taqrizli jurnalda chop etilgan boshqa bir varianti tasdiqlanmagan.

Muallif va tadqiqot bayonnomalari

• Muallif ma’lum bir moliyaviy manfaatlar to‘qnashuvi yoki tadqiqotga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan shaxsiy munosabatlar mavjud emasligini bildirgan.
• Tadqiqot uchun davlat, tijorat yoki notijorat tashkilotlaridan maxsus mablag‘ olinmagani ko‘rsatilgan.
• Muallif konseptuallashtirish, metodologiya, rasmiy tahlil, tadqiqot, dastlabki qo‘lyozma va qayta ko‘rib chiqish vazifalarining barchasini o‘zi bajarganini ma’lum qilgan.
• Maqolani tayyorlashda tahririy formatlash, anonimlashtirish nazorati va jurnalga tayyorgarlik uchun sun’iy intellekt vositasidan foydalanilgani; mazmun muallif tomonidan to‘liq ko‘rib chiqilgani va javobgarlik muallif zimmasida ekani ochiqlangan.
• Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatida ikki tomonlama yashirin taqriz talabi sababli “Author and coauthor (2002)” ko‘rinishida to‘liq ko‘rsatilmagan manba mavjud.

Metodologiya va qamrov bo‘yicha ogohlantirish

Ushbu Verianla maqolasi yuklangan PDF matni, 1-jadval, 1-rasm, metodologiya tushuntirishlari, natijalar, muhokama va cheklovlar tahlil qilinib tayyorlangan. PDF faylida mavjud bo‘lmagan qo‘shimcha ilmiy kashfiyot, klinik natija, texnologik yutuq yoki sababiyat da’vosi qo‘shilmagan. Tashqi tekshiruv faqatgina muallifning institutsional mansubligi, SSRN qaydi va DOI kabi bibliografik ma’lumotlar uchun qo‘llanilgan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari: ehtimolsiz va vaznlanmagan tanlanma, kesimli dizayn, jins savolining faqatgina avvaldan ma’lum darajada insoniylashtirgan ishtirokchilarga berilgani, bir bandli o‘lchovlar, kichik rol guruhlari, binar jins kodlashi hamda 1 176 bilan 1 175 o‘rtasidagi tushuntirilmagan tanlanma tafovutidir. Natijalar butun aholiga tegishli ko‘rsatkichlar yoki sabab-oqibat ta’sirlari deb talqin qilinmasligi lozim.