Shart cum'lalari ilk qarashta sodda ko'rinadi: "Agar p bo'lsa q bo'ladi." Fakat haqiqiy til ishlatish'ida bu tuzilma ko'p turli funktsiyalar qo'llanadi. Ba'zan haqiqiy neden-natija munosabati'ni kurar. Ba'zan bir xulosa qiladi. Ba'zan yalniz aytilgan narsa qaysi unday samarali bo'lgan'ligini ko'rsatadi. Ba'zan "Ochiq gapirish keraksa..." kabi gapirish tarzini nolinchi funktsiyasini qo'llanadi.

Bu tadqiqot Ingliz tilida shart cum'lalarni yalniz "taxmin/taxmin bo'lmagan" "epistemik/nutq edimi" yoki "haqiqiy/faraz" kabi an'anaviy farq'lar bilan tushuntirish yetersiz ekanlig'ini ta'kif qiladi. Muallif shart tuzilmalarning ikkita asosiy xususiyat asosida yanada sistematik ravishda tasniflanabilechi'gini ta'klifar qiladi: agar-cum'la umumiy mustaqil cum'la qoidalari'ga ko'ra quril'sa quril'mashligi va p bilan q orasida neden-natija munosabasi'ning tuzilmiy jihat'dan kafolatlansa kafolatlanas'hligi'.

Bu ikkita o'lchi'mani birga birlang'tir'sa'n'da to'rt asosiy shart turi paydo bo'ladi: NC GR GC va NN shartlari. Bu tasnif'lash keyinroq tümengelim qaçirma akil yürütish va nutq funktsiyalari kabi alt alohida qilin'ishlar bilan kengay'tiril'adi. Shunday qilib "If it rains tomorrow the match will be canceled" bilan "If you are hungry there are biscuits on the sideboard" kabi cum'lalari nima uchun bir xil shart tuzilmasi kabi harakat qila'mashligi yanada oydin bo'ladi.

Muammo nima?

Ingliz tilida shart cum'lalari uzun vaqtdan dilbilim'ning asosiy muhokama sohalari'ndan birigadir. Ayniqsa "if" cum'lalari vaqt biçim'lari moda faraz haqiqilik neden-natija xulosa va nutq edimi bilan birgalikda bog'langli'dir. Lekin oldingi tadqiqat'larning ba'zi tasniflamalari haqiqiy misollar'ning turli xil'ligini butunlay tutaba'la'mashligi'nda qiynalyadi.

Oldingi yondashtur'larda tez ishlatilgan farq'lardan birgisi "predictive" va "non-predictive" shartlar'idir. Predictive shartlar'da p to'g'ri bo'lsa q'ning to'g'ri bo'lishi'ni o'ng'goradi. Misol uchun "If it rains the match will be canceled" cum'la'sida yomg'in match iptal qilish'ning sababi bo'ladi. Bunga qarama'nda "If she is in the lobby the plane arrived early" cum'la'sida lobby'da bo'lash vaqti uçak'ning erta kelish'iga sabab bo'lmaydi; ko'roq gapiruvchi'ning bir xulosa qilish'iga yardam beradi.

Klassik bir boshqa farq epistemic va speech-act conditionals orasida'dir. Epistemic shartlar'da agar-cum'la gapiruvchi'ning bir natija'ga kelishi uchun ma'lumot asos'i taqdim qiladi. Speech-act shartlar'da agar-cum'la asosiy cum'ladagi nutq edimi'ning uygunlig'ini belgilaydi. Misol uchun "If you are hungry there are biscuits on the sideboard" cum'la'sida och'liqdagi biskvit'larning o'rni'nda sabab bo'lmaydi; lekin bu ma'lumot'ni aytish'ni samarali qila'di.

Tadqiqot'ning tan'qidi shun'daki: Bu farq'lar ba'zi misol'larni tushuntirsa'n'da chegar holatlarda net ishlama'ydi. Ba'zi shart cum'lalari xulosa va nutq edimi kabi talqin qilsa'da bo'ladi. Ba'zi "non-predictive" ko'ringan cum'lalarda esa p bilan q orasida neden-natija munosabati bo'ladi. Bundan tashqari yalniz backshift ya'ni vaqt biçim'ning orqasiga surish'iga asoslangan o'lchi'mdan foydalanish ham yetersizdir.

Shu sababli tadqiqot shart cum'lalarni yanada asosiy ikkita tuzilmiy xususiyat'ga qara'nda qayta tasnifla'sh'ni ta'klif qiladi.

Usul nima taklif qiladi?

Tadqiqot tajribaviy ma'lumot to'plami'ni ishlatmaydi; nazariy va misol asosidagi dilbilim tahliliy yurida'di. Muallif Sweetser Dancygier Dancygier va Sweetser kabi oldingi tadqiqat'larni muhokama qiladi; keyin ushbu yondashtur'lar tushuntirish'da qiynaladigan misol'lar asosida yangi framework yaratadi.

Taklif etilgan framework'ning ikkita asosiy o'qi bor'ligi. Birinchi o'q agar-cum'la'dagi p bo'lim'ining umumiy mustaqil cum'la qoidalari'ga ko'ra quril'sa quril'mashligi'dir. Agar p mustaqil cum'la kabi normal vaqt va ko'rinish qoidalari bilan quril'sa "+general-rule" xususiyat'i tashida'di. Agar p shart tuzilma'siga o'z xos vaqt-ko'rinish cheklash'lariga kir'sa "-general-rule" xususiyat'i tashida'di.

Ikkinchi o'q p bilan q orasida neden-natija munosabati'ning tuzilma'y jihat'dan kafolatlansa kafolatlanas'hligi'dir. Agar q p'ning natija'si sifatida quril'sa "+cause-effect" xususiyat'i bor'ligi. Agar p va q orasida bunday majburiy neden-natija zanjir'i bo'lmasa "-cause-effect" xususiyat'i bor'ligi.

Ushbu ikki o'qning birga'shti'rilgan'lishligi to'rt asosiy sinf yaratadi. NC shartlari "-general-rule" va "+cause-effect" xususiyat'larini tashida'di. GR shartlari "+general-rule" va "-cause-effect" xususiyat'larini tashida'di. GC shartlari "+general-rule" va "+cause-effect" xususiyat'larini tashida'di. NN shartlari esa "-general-rule" va "-cause-effect" xususiyat'larini tashida'di.

Framework bu yerda durmaydi. GR va NN shartlari bundan tashqari tümengelim qaçirma va non-DA sifatida uchta alt sinf'ga bo'lina'di. Non-DA ya'ni deductive yoki abductive bo'lmagan shartlar ham o'z ichida dependence relevance va frankly-type kabi uchta tur'ga bo'lina'di. Shunday qilib shart cum'lalari yalniz ma'lumoti emas agar-cum'la'ning cum'la ichidagi kategoriya statusi va nutq funktsiyasi ham hisobga ol'in'adi.

Formulalar nima aytadi?

Tadqiqot matematik'iy formula kuran tadqiqat emas; lekin shart cum'lalarini tasnifla'sh uchun biçimli xususiyat ko'satin'mashlari'ni ishlatadi. Bu ko'satin'mashlari MathJax ichida uzatish'ga yoki'lgan.

Tadqiqot'ning asosiy shart tuzilmasi quyidagicha ko'rsatilsa'da:

Bu yerda \(p\) agar-cum'la'da berilgan shartn'i; \(q\) asosiy cum'la'da ifoda etilgan natija'ni xulosa'ni ma'lumot'ni yoki nutq edimi'ni taqdim qiladi.

Muallif'ning taklif etilgan asosiy tasnifla'sh'i ikkita tuzilmiy xususiyat bilan quril'adi:

\([\pm \text{general-rule}]\) agar-cum'la'ning umumiy mustaqil cum'la qoidalari'ga ko'ra quril'sa quril'mashligi'ni ko'rsatadi. \([\pm \text{cause-effect}]\) p va q orasida neden-natija munosabati'ning tuzilma'y jihat'dan kafolatlansa kafolatlanas'hligi'ni ko'rsatadi.

To'rt asosiy shart sinf'i quyidagicha qisa'la'nadi:

Bu ko'satin'masi tadqiqot'ning asosiy iskeletashligi. Misol uchun "If it rains tomorrow the match will be canceled" cum'la'si NC sharti sifatida o'ylansa'da; chunki agar-cum'la shart tuzilma'siga o'z xos tense-aspect cheklash'ga kira'di va yomg'in bilan match'ning iptali orasida neden-natija munosabati bor'ligi.

GR va NN shartlari bundan tashqari akil yürütish tur'lariga qara'nda alohida qilin'adi:

Deductive tümdengelimsel akil yürütmeni; abductive eng yaxshi tushuntirish'ga asosida'n xulosani; non-DA esa bu ikkita akil yürütish tur'idan birgasiga indirgenmeydigan shart tuzilmalarni taqdim qiladi.

Non-DA shartlari agar-cum'la'ning kategoriya statusi'ga qara'nda uchga bo'lina'di:

Dependence tur'ida p va q orasidagi bog'lanish'lilik nisbatan kuchliroq. Relevance tur'ida p q'ning to'g'riligi'ni o'zgartirmaydi; yalniz q'ning aytilash'ini samarali qila'di. Frankly-type tur'ida agar-cum'la "if I may say so" "if you want to know" kabi aytish tarzini nolinchi funktsiyasini qo'llanadi.

Grafik jadval va sxema asosiy xabari

Tadqiqot'ning asosiy sxemasi Ingliz tilida shart cum'lalari uchun besh bosqichli tasnifla'sh sistemasini taklif qiladi. Birinchi bosqich'da barchasi shart tuzilmalari ikkita asosiy xususiyat asosida to'rt asosiy guruhlarga bo'lina'di: NC GR GC va NN. Bu framework'ning omurgasini tayyorlaydi.

Ikkinchi bosqich'da GR va NN shartlari akil yürütish biçim'iga qara'nda bo'lina'di. Ba'zi shartlar tümdengelimsel tuzilmada'dir. Misol uchun "If Socrates is a man Socrates is mortal" cum'la'sida shart mantiq'iy-umumiy bilim asosida natija'ga boradi. Ba'zi shartlar esa qaçirmalidir; ya'ni p q uchun eng ehtimoli tushuntirish'ga olib boradi. "If Mary is late she went to the dentist" misolida Mary'ning kechikish'i uning tishlash doktor'ga ketgan'ligini qo'llab-quvvatlaydi.

Uchinchi bosqich'da non-DA shartlar'ining o'z ichida uchga bo'lina'shli muhim. Dependence shartlar'ida p va q orasida kuchliroq bog'lanish'lilik munosabati bor'ligi. Relevance shartlar'ida p q'ning to'g'riligi'ni belgilama'ydi; q'ning aytilash'ini ma'noli yoki uyumli qila'di. Frankly-type shartlar'ida agar-cum'la deyarli stil ko'rsatgich'i kabi ishlaydi: "Ochiq gapirish keraksa" "ayta'sh'ga ijoza bersa" "bilmok istasa'n'da" kabi.

Sxema'ning boshqa asosiy xabari subjunctive mood ya'ni Ingliz tilida'gi faraziy/qarama-qarshi-faktual moda ishlatilish'i yalniq klassik predictive shartlar'i bilan chekla'nmasligi'dir. Tadqiqot ba'zi non-predictive shartlar'ning ham subjunctive mood ola'ligini ko'rsata'di va yalniz backshift o'lchi'siga asosida'n oldingi tasnifla'sh'larni yetersiz topadi.

So'n bo'lmish'i retorik metalinguistic va meta-metaphorical shartlar'ini alohida alohida joy'qa qo'ya'di. Retorik shartlar deductive GR'ga maxsus ta'lim metalinguistic shartlar frankly-type non-DA GR'ga maxsus ta'lim meta-metaphorical shartlar esa dependence non-DA GR'ga maxsus ta'lim qo'ya'di. Bu framework'ning yalniz asosiy shart cum'lalari'ni emas balki yanada maxsus nutq foydalanish'larini o'z ichiga ol'gan'ligini ko'rsatadi.

Tajribalar qanday olib borilgan?

Bu tadqiqat tajribaviy yoki statistik tadqiqat emas. Belgilang'an korpus anketa laboratoriya tajribasi yoki mashina o'rganish modeli ishlatilmaydi. Usul nazariy dilbilim an'anaviy'iga mos ravishda misolday cum'lalarning batafsiliy tahliliy'iga asoslangan.

Muallif avval Sweetser Dancygier va Dancygier-Sweetser chizig'idagi oldingi shart cum'lasi yondashtur'larini qisa'lab beradi. Keyin ushbu yondashtur'larning to'rt asosiy muammo'ga olib kelish'ini ta'kif qiladi. Bunlardan birigasi speech-act modality kavram'ining yeterlicha mustahkam asos'da turmas'ligi'dir. Ikkinchisi epistemic va speech-act shartlar orasidagi farq'ning ba'zi misollar'da belgilanmagan qolmashligi'dir. Uchinchisi ba'zi non-predictive shartlar'ida p va q orasida neden-natija munosabati bor'ligiga qarama'nda oldingi tasnifla'sh'larning buni yeterlicha tutaba'la'mashligi'dir. To'rtinchisi esa backshift o'lchi'ning ayniqsa subjunctive mood ala'digan non-predictive shartlar aldida yetersiz qalmashligi'dir.

Ushbu tanqidlar'dan so'ng tadqiqot yangi framework'ni misol cum'lalari asosida kurar'adi. "If it rains tomorrow the match will be canceled" "If she is in the lobby the plane arrived early" "If you are hungry there are biscuits on the sideboard" "If I may say so that's a crazy idea" kabi turli shart tuzilmalari biryam tasnifla'nadi.

Tadqiqot'ning doğrula'sh biçim'i sonli o'lchi'mash emas tushuntir'ma kuchasi'dir. Ya'ni taklif etilgan modeli'ning qiymati oldinro'q belgilanmagan shart cum'lalarini yanada oydin tasnifla'nadi retorik va metalinguistic foydalanish'larni tushuntira'ladi va then foydalanish'i yoki subjunctive mood kabi gramer davra'nishlari bilan uyumli tahlil yaratadi'ligi'dir.

Natijalar nima ko'rsatadi?

Birinchi natija shart cum'lalari yalniz p va q orasida sodda "bo'lsa bo'ladi" munosabati bilan tushuntir'ilmas'ligi'dir. Ingliz tilida if-tuzilmalari vaqt biçim'i mustaqil cum'la qoidalari neden-natija zanjir'i xulosa tur'i va nutq funktsiyasi kabi bir'dan ko'proq qatlam'da ishlaydi.

Ikkinchi natija "general-rule" o'lchi'ning muhim bo'lashligi'dir. Ba'zi agar-cum'lalari mustaqil cum'la kabi harakat'la'di. Ba'zi'lari esa shart tuzilma'siga o'z xos tense-aspect cheklash'lariga kira'di. Bu farq "open condition" kabi oldingi umumiy etiketa'lar'dan yanada aniq alohida qilish taqdim qila'di.

Uchinchi natija neden-natija munosabati'ning alohida baholansa'shi shart'i'ni aytadi. Ba'zi shartlar'da p haqiqatan q'ning sababi yoki sharti kabi ishlaydi. Ba'zi'larida esa p q'ning to'g'riligi'ni o'zgartirimaydi; yalniz q'ning aytilash'ini samarali qila'di yoki gapiruvchi'ning xulosa qilish'iga asos taqdim qila'di.

To'rtinchi natija epistemic va speech-act farq'ining ba'zi misollar'da yeterlicha net emaslig'idir. Tadqiqot ushbu farq'lar'ining o'rniga yanada tuzilmiy xususiyat'larga asoslanga'n NC GR GC va NN tasnifla'sh'ni taklif qila'di.

Beshinchi natija agar-cum'lalarining kategoriya statusi'ning muhim'ligi'dir. Ba'zi agar-cum'lalari asosiy cum'laga qat'iy bog'langli'dir; ba'zi'lari yalniz samarali shart'i kurar; ba'zi'lari esa frankly honestly "if I may say so" kabi stil belgitagich'iga yaqinroq ko'rinadi. Bu farq' then qo'shilsa qo'shilmas'hligi va only if fokusi kabi gramer sinov'lari bilan ham bog'langli'dir.

Bu nima uchun muhim?

Bu tadqiqat ilk qarashta juda texnik Ingliz dilbilgis'i muhokama'siga ko'rinada. Ammo shart cum'lalari insan akil yürütish'ining dilsidagi eng asosiy biçim'lar'idan birigadir. "Agar" tuzilmalari yalniz voqe'a o'ng'gorish uchun emas; isbotunish qilish xulosani chiqarish taklif qilish ogohlantirish'ni bezerlik qilish stil mo'jgonish va retorik ta'sir yaratish uchun ishlatiladi.

Shuning uchun shart cum'lalarini doğru tasnifla'sh yalniz dilbilgis'i kitob'lari uchun emas; tarjima til o'qitish tabiy til qayta ishlash sadalash vaqt dil akademik yozish va sun'iy intellekt til modellari uchun muhim'dir. Bir sun'iy intellekt sistema'si "if" cum'la'sini her doim neden-natija munosabati kabi o'qa'disa relevance yoki frankly-type foydalanish'ni noto'g'ri talqin qiladi.

Misol uchun "If you are hungry there are biscuits on the sideboard" cum'la'sida och'lik biskvit'larning o'rni'nda sabab bo'lmaydi. Bu cum'la yalniz ma'lumot'ning qaysi holat'da samarali bo'lgan'ligini ko'rsatadi. Bunday alohida qilish'ni tushunish til'ning haqiqiy foydalanish'idagi inqilol'larini tutaba'lash jah'atidan kritik'dir.

Tadqiqot'ning muhim'ligi shart cum'lalarni yagona chiziq asosida emas ko'p qatlam'li tuzilma ichida ko'rish'idir. Shunday qilib klassik o'ng'goruvchi shartlar shunga o'xshash retorik metalinguistic va nutq nolinchi shart'lar bir xil umumiy framework'da tushuntir'ilsa'da bo'ladi.

Ehtiyot niqtalari

Birinchi ehtiyot niqtasi tadqiqot'ning preprint bo'lashligi'dir. Xakem baholash'dan o'tmagan'ligini uchun taklif etilgan tasnifla'sh'ning ba'zi tafsilot'lari ilgarida o'zgarada. Bulgular va kavram'lar kesinla'shgan dilbilim standart kabi emas tartishga och'iq teor'etik taklif sifatida o'qilsa kerak.

Ikkinchi ehtiyot niqtasi tadqiqot'ning Ingliz tilida shart cum'lalari'na odaklan'mashligi'dir. Ingliz tilida'gi tense aspect modal va if-tuzilmalari Turkcha kabi farqli til sistema'lariga birebir o'ta'bola'mashy. Turkcha'da "agar" "-se/-sa" "bo'lsa" "bo'lsaydi" kabi tuzilmalari o'z dilbilgis'i tartib'iga ichida alohida baholansa kerak.

Uchinchi ehtiyot niqtasi usul'ning misolday asosida bo'lashligi'dir. Tadqiqot keng korpus statistik'i taqdim etmi'ydi. Shuning uchun tasnifla'sh'ning qanchalik keng va statistik jihat'dan barqaror bo'lgan'ligini ko'rish uchun kelajak'da korpus asosidagi sinov'lar qilin'ada. Bundan tashqari"termino'logiya'ning og'irligi NC GR GC NN non-DA dependence relevance va frankly-type kabi shartlar'i o'quvchi uchun ilk bosh'ida murakkab ko'rinada. Ammo ushbu shartlar ba'zan bulaniq qalgan "epistemic / speech-act" kabi farq'lar'ining o'rniga yanada sistematik harita taqdim qilish uchun ishlatiladi.

So'n bo'lmish'i tadqiqot'ning kuchli tar'afy kapsamli nazariy alohida qilish yaratish'i'dir; cheklang'an tar'afy ushbu alohida qilish'lar psixodilbilim tajriba'lari til o'qitish ma'lumot'lari yoki tabiy til qayta ishlash modellari bilan hali sinannamas'ligi'dir.

Xulosa

Bu tadqiqot Ingliz tilida shart cum'lalari'ning ko'ringan'dan ko'p yanada murakkab tuzilma'ga ega ekanlig'ini ko'rsatadi. "If p then q" kalip'i ba'zan haqiqiy neden-natija zanjir'i kurar ba'zan xulosa yaratadi ba'zan yalniz aytilgan bilgi'ning qaysi holat'da samarali bo'lgan'ligini ko'rsatadi ba'zan gapiruvchi'ning stil'i nolinch'i qila'di.

Muallif'ning taklif etilgan framework'i ushbu turli'likni ikkita asosiy tuzilmiy xususiyat bilan tushuntirish'ga urınadi: agar-cum'la'ning umumiy mustaqil cum'la qoidalari'ga qara'nda quril'sa quril'mashligi va p va q orasida neden-natija munosabati'ning tuzilma'y jihat'dan kafolatlansa kafolatlanas'hligi. Bu ikkita o'lchi' NC GR GC va NN bo'lgan to'rt asosiy sinf yaratadi.

Keyin tümdengelim qaçirma akil yürütish dependence relevance va frankly-type alohida qilish'lari qo'shilsa'n'da yanada aniq tasnifla'sh tuzilma'si hosil bo'ladi. Bu tuzilma retorik shartlar metalinguistic shartlar va meta-metaphorical shartlar kabi maxsus foydalanish'larni tushuntira'ladi.

Verianla nuqtai nazar'idan tadqiqot'ning asosiy xabari shun'daki: Til yalniz so'z ma'lumotlar'idan iborat emas; gramer tuzilmalar'i ham o'ylash biçim'ini tartib'la'di. "Agar" cum'lalari insan'ning neden-natija qurish xulosani qilish qadiqa'sh va ijtimoiy gapirish biçim'ini shakllantir'adigan kuchliroq til vositalari'dir.

Manbaa va usul izohi

Ushbu kontent Souma Mori tomonidan tayyorlangan "A Theoretical Framework of Conditionals" sarlavhali preprint tadqiqat'ga asoslangan. Tadqiqot; Ingliz tilida shart cum'lalari uchun [±general-rule] va [±cause-effect] xususiyat'lariga asoslangan NC GR GC va NN tasnifla'sh'ni; bundan tashqari deductive abductive non-DA dependence relevance va frankly-type alt alohida qilish'ni muhokama qila'di.

Ushbu kontent yagona tarjima emas; tadqiqot'ning asosiy fikri Verianla nashriyot chizig'iga mos ravishda soddalashtirilib va asl Uzbek tahrirviy maqolaga aylantirilib.