Шарттуу сүйлөмдөр алгач караганда жөнөкөй көрүнөт: «Эгер p болсо, q болот». Бирок тилдин чыныгы колдонулушунда бул түзүлүш өтө ар түрдүү функцияларды аткарат. Кээде ал чыныгы себеп-натыйжа байланышын түзөт. Кээде тыянак чыгарууга кызмат кылат. Кээде айтылган маалымат кайсы учурда тиешелүү болорун гана көрсөтөт. Кээде болсо «Ачыгын айтканда…» сыяктуу сүйлөө ыкмасын жөнгө салган кошумча функцияны аткарат.

Бул изилдөө англис тилиндеги шарттуу сүйлөмдөрдү «predictive / non-predictive», «epistemic / speech-act» же «real / hypothetical» сыяктуу салттуу бөлүнүштөр менен гана түшүндүрүү жетишсиз экенин жактайт. Автор шарттуу түзүлүштөрдү эки негизги өзгөчөлүк аркылуу кыйла системалуу классификациялоого болорун сунуштайт: if-сүйлөмү жалпы өз алдынча сүйлөм эрежелерине ылайык түзүлгөнбү жана p менен q ортосундагы себеп-натыйжа байланышы түзүлүш тарабынан кепилденгенби.

Бул эки өлчөм айкалышканда шарттуу конструкциялардын төрт негизги түрү пайда болот: NC, GR, GC жана NN шарттары. Бул классификация кийин дедуктивдүү ой жүгүртүү, абдуктивдүү ой жүгүртүү жана дискурстук функциялар сыяктуу кошумча айырмачылыктар менен кеңейтилет. Ошентип, «If it rains tomorrow, the match will be canceled» менен «If you are hungry, there are biscuits on the sideboard» сыяктуу сүйлөмдөр эмне үчүн бир эле типтеги шарттуу түзүлүш сыяктуу иштебей турганы кыйла даана көрүнөт.

Маселе эмнеде?

Англис тилиндеги шарттуу сүйлөмдөр көптөн бери тил илиминин негизги талкуу темаларынын бири болуп келет. Айрыкча «if» сүйлөмдөрү чак формалары, модалдуулук, божомол, чындык, себеп-натыйжа, тыянак жана сүйлөө аракети менен тыгыз байланышта. Бирок мурдагы изилдөөлөрдөгү айрым классификациялар чыныгы мисалдардын ар түрдүүлүгүн толук камтууда кыйынчылык жаратат.

Мурдагы ыкмаларда көп колдонулган айырмачылыктардын бири — «predictive» жана «non-predictive» шарттары. Predictive шарттарда p ишке ашса, q да ишке ашары алдын ала болжолдонот. Мисалы, «If it rains, the match will be canceled» сүйлөмүндө жамгыр матчтын токтотулушунун себеби болушу мүмкүн. Ал эми «If she is in the lobby, the plane arrived early» сүйлөмүндө лоббиде болуу учактын эрте келишине себеп болбойт; тескерисинче, сүйлөөчүгө тыянак чыгарууга жардам берет.

Дагы бир классикалык айырмачылык epistemic жана speech-act conditionals ортосунда жүргүзүлөт. Epistemic шарттарда if-сүйлөмү сүйлөөчүнүн бир жыйынтыкка келиши үчүн маалыматтык негиз берет. Speech-act шарттарында болсо if-сүйлөмү башкы сүйлөмдөгү сүйлөө актысынын ылайыктуулугун аныктайт. Мисалы, «If you are hungry, there are biscuits on the sideboard» сүйлөмүндө ачка болуу печеньелердин ал жерде турушуна себеп эмес; бирок бул маалыматты айтууну тиешелүү кылат.

Изилдөөнүн сыны мындай: бул айырмачылыктар айрым мисалдарды түшүндүргөнү менен, чек аралык учурларда так иштебейт. Кээ бир шарттуу сүйлөмдөрдү бир эле учурда тыянак катары да, сүйлөө актысы катары да чечмелөөгө болот. «Non-predictive» болуп көрүнгөн айрым сүйлөмдөрдө болсо p менен q ортосунда себеп-натыйжа байланышы болушу мүмкүн. Мындан тышкары, backshift, башкача айтканда чак формасынын артка жылышына гана таянган өлчөм да жетишсиз.

Ошондуктан изилдөө шарттуу сүйлөмдөрдү мындан да негизги эки түзүлүштүк өзгөчөлүккө ылайык кайра классификациялоону сунуштайт.

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө эксперименттик маалымат топтомун колдонбойт; теориялык жана мисалдарга негизделген тил илимий талдоо жүргүзөт. Автор Sweetser, Dancygier, Dancygier жана Sweetser сыяктуу мурдагы эмгектерди талкуулап, андан кийин бул ыкмалар түшүндүрүүдө кыйналган мисалдардын негизинде жаңы алкак иштеп чыгат.

Сунушталган алкактын эки негизги огу бар. Биринчи огу — if-сүйлөмүндөгү p бөлүгү жалпы өз алдынча сүйлөм эрежелерине ылайык түзүлгөнбү деген суроо. Эгер p өз алдынча сүйлөм сыяктуу кадимки чак жана аспект эрежелери менен түзүлсө, «+general-rule» өзгөчөлүгүнө ээ болот. Эгер p шарттуу түзүлүшкө мүнөздүү чак-аспект чектөөлөрүнө баш ийсе, «-general-rule» өзгөчөлүгүнө ээ болот.

Экинчи огу — p менен q ортосундагы себеп-натыйжа байланышы түзүлүш тарабынан кепилденгенби деген суроо. Эгер q pнин натыйжасы катары түзүлсө, «+cause-effect» өзгөчөлүгү бар. Эгер p менен q ортосунда мындай милдеттүү себеп-натыйжа чынжыры жок болсо, «-cause-effect» өзгөчөлүгү бар.

Бул эки октун айкалышы төрт негизги классты түзөт. NC шарттары «-general-rule» жана «+cause-effect» өзгөчөлүктөрүнө ээ. GR шарттары «+general-rule» жана «-cause-effect» өзгөчөлүктөрүнө ээ. GC шарттары «+general-rule» жана «+cause-effect» өзгөчөлүктөрүнө ээ. NN шарттары болсо «-general-rule» жана «-cause-effect» өзгөчөлүктөрүнө ээ.

Алкак муну менен эле токтоп калбайт. GR жана NN шарттары кошумча түрдө дедуктивдүү, абдуктивдүү жана non-DA болуп үч кошумча класска бөлүнөт. Non-DA, башкача айтканда deductive же abductive эмес шарттар да өз ичинде dependence, relevance жана frankly-type сыяктуу үч түргө бөлүнөт. Ошентип, шарттуу сүйлөмдөрдүн мааниси гана эмес, if-сүйлөмүнүн сүйлөм ичиндеги категориялык макамы жана дискурстук функциясы да эске алынат.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

Изилдөө математикалык формула түзгөн эмгек эмес; бирок шарттуу сүйлөмдөрдү классификациялоо үчүн формалдык өзгөчөлүк белгилөөлөрүн колдонот. Бул белгилөөлөр MathJax ичинде берүүгө ылайыктуу.

Изилдөөнүн негизги шарттуу түзүлүшүн төмөнкүдөй көрсөтүүгө болот:

Бул жерде \(p\) if-сүйлөмүндө берилген шартты; \(q\) болсо башкы сүйлөмдө айтылган натыйжаны, тыянакты, маалыматты же сүйлөө актысын билдирет.

Автор сунуштаган негизги классификация эки түзүлүштүк өзгөчөлүккө негизделет:

\([\pm \text{general-rule}]\) if-сүйлөмү жалпы өз алдынча сүйлөм эрежелерине ылайык түзүлгөн-түзүлбөгөнүн көрсөтөт. \([\pm \text{cause-effect}]\) болсо p менен q ортосундагы себеп-натыйжа байланышы түзүлүш тарабынан кепилденген-кепилденбегенин көрсөтөт.

Төрт негизги шарт классын төмөнкүдөй жыйынтыктоого болот:

Бул белгилөө изилдөөнүн негизги каркасын түзөт. Мисалы, «If it rains tomorrow, the match will be canceled» сүйлөмү NC шарты катары каралат; анткени if-сүйлөмү шарттуу түзүлүшкө мүнөздүү tense-aspect чектөөсүнө кирет жана жамгыр менен матчтын токтотулушу ортосунда себеп-натыйжа байланышы бар.

GR жана NN шарттары мындан тышкары ой жүгүртүүнүн түрүнө жараша бөлүнөт:

Deductive дедуктивдүү ой жүгүртүүнү; abductive эң жакшы түшүндүрмөгө негизделген тыянакты; non-DA болсо бул эки ой жүгүртүү түрүнүн бирине да кыскартылбаган шарттуу түзүлүштөрдү билдирет.

Non-DA шарттары if-сүйлөмүнүн категориялык макамына жараша үчкө бөлүнөт:

Dependence түрүндө p менен q ортосундагы байланыш салыштырмалуу күчтүү. Relevance түрүндө p qнун чындыгын өзгөртпөйт; qну айтууну гана тиешелүү кылат. Frankly-type түрүндө болсо if-сүйлөмү «if I may say so», «if you want to know» сыяктуу сүйлөө ыкмасын жөнгө салган функцияны аткарат.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

Изилдөөнүн негизги схемасы англис тилиндеги шарттуу сүйлөмдөр үчүн беш баскычтуу классификация системасын сунуштайт. Биринчи баскычта бардык шарттуу түзүлүштөр эки негизги өзгөчөлүктүн негизинде төрт негизги топко бөлүнөт: NC, GR, GC жана NN. Бул алкактын өзөгүн түзөт.

Экинчи баскычта GR жана NN шарттары ой жүгүртүү формасына жараша бөлүнөт. Айрым шарттар дедуктивдүү түзүлүшкө ээ. Мисалы, «If Socrates is a man, Socrates is mortal» сүйлөмүндө шарт логикалык-жалпы билим аркылуу жыйынтыкка алып келет. Айрым шарттар болсо абдуктивдүү; башкача айтканда p q үчүн эң ыктымал түшүндүрмөгө алып барат. «If Mary is late, she went to the dentist» мисалында Maryнин кечигиши анын тиш доктурга барган болушу мүмкүн деген тыянакты колдойт.

Үчүнчү баскычта non-DA шарттарын өз ичинде үчкө бөлүү маанилүү. Dependence шарттарында p менен q ортосунда күчтүү көз карандылык байланышы бар. Relevance шарттарында p qнун чындыгын аныктабайт; qну айтууну маанилүү же ылайыктуу кылат. Frankly-type шарттарында болсо if-сүйлөмү дээрлик стилдик көрсөткүч сыяктуу иштейт: «Ачыгын айтканда», «айтууга уруксат берсең», «билгиң келсе» сыяктуу.

Схеманын дагы бир негизги билдирүүсү — subjunctive mood, башкача айтканда англис тилиндеги гипотетикалык/каршы-фактылык маанайдын колдонулушу классикалык predictive шарттар менен гана чектелбейт. Изилдөө айрым non-predictive шарттар да subjunctive mood ала аларын көрсөтүп, backshift өлчөмүнө гана таянган мурдагы классификацияларды жетишсиз деп эсептейт.

Акырында схема риторикалык, metalinguistic жана meta-metaphorical шарттарды да өз-өзүнчө жайгаштырат. Риторикалык шарттар deductive GR ичине, metalinguistic шарттар frankly-type non-DA GR ичине, meta-metaphorical шарттар болсо dependence non-DA GR ичине киргизилет. Бул алкак негизги шарттуу сүйлөмдөрдү гана эмес, дискурстун өзгөчө колдонулуштарын да камтый аларын билдирет.

Эксперименттер кантип жүргүзүлгөн?

Бул изилдөө эксперименттик же статистикалык изилдөө эмес. Белгилүү бир корпус, сурамжылоо, лабораториялык эксперимент же машиналык үйрөнүү модели колдонулган эмес. Ыкма теориялык тил илиминин салтына ылайык мисал сүйлөмдөрдү деталдуу талдоого негизделет.

Автор адегенде Sweetser, Dancygier жана Dancygier-Sweetser багытындагы мурдагы шарттуу сүйлөм ыкмаларын жыйынтыктайт. Андан соң бул ыкмалар төрт негизги көйгөйгө алып келерин жактайт. Биринчиси — speech-act modality түшүнүгүнүн жетиштүү бекем негизделбегени. Экинчиси — epistemic жана speech-act шарттарынын ортосундагы айырма айрым мисалдарда бүдөмүк калганы. Үчүнчүсү — айрым non-predictive шарттарда p менен q ортосунда себеп-натыйжа байланышы бар болсо да, мурдагы классификациялар муну жетиштүү камтый албаганы. Төртүнчүсү — backshift өлчөмү, айрыкча subjunctive mood ала алган non-predictive шарттардын алдында жетишсиз калганы.

Бул сындардан кийин изилдөө жаңы алкакты мисал сүйлөмдөр аркылуу түзөт. «If it rains tomorrow, the match will be canceled», «If she is in the lobby, the plane arrived early», «If you are hungry, there are biscuits on the sideboard», «If I may say so, that’s a crazy idea» сыяктуу ар башка шарттуу түзүлүштөр өз-өзүнчө классификацияланат.

Изилдөөнүн текшерүү ыкмасы сандык өлчөө эмес, түшүндүрүү күчү болуп саналат. Башкача айтканда, сунушталган моделдин баалуулугу — мурда бүдөмүк калган шарттуу сүйлөмдөрдү такыраак классификациялай алышы, риторикалык жана metalinguistic колдонулуштарды түшүндүрө алышы жана then колдонулушу же subjunctive mood сыяктуу грамматикалык жүрүм-турумдарга шайкеш талдоо бере алышы.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

Биринчи жыйынтык — шарттуу сүйлөмдөрдү p менен q ортосундагы жөнөкөй «болсо, болот» байланышы менен гана түшүндүрүүгө болбойт. Англис тилиндеги if-түзүлүштөр чак формасы, өз алдынча сүйлөм эрежелери, себеп-натыйжа чынжыры, тыянак түрү жана дискурстук функция сыяктуу бир нече катмарда иштейт.

Экинчи жыйынтык — «general-rule» өлчөмү маанилүү. Айрым if-сүйлөмдөр өз алдынча сүйлөмдөй иштейт. Айрымдары болсо шарттуу түзүлүшкө мүнөздүү tense-aspect чектөөлөрүнө кирет. Бул айырма «open condition» сыяктуу мурдагы жалпы белгилерге караганда такыраак бөлүүнү камсыздайт.

Үчүнчү жыйынтык — себеп-натыйжа байланышын өзүнчө баалоо керек. Айрым шарттарда p чындап эле qнун себеби же шарты сыяктуу иштейт. Айрымдарында болсо p qнун чындыгын өзгөртпөйт; qну айтууну гана тиешелүү кылат же сүйлөөчүгө тыянак чыгарууга негиз берет.

Төртүнчү жыйынтык — epistemic жана speech-act айырмасы айрым мисалдарда жетиштүү так эмес. Изилдөө анын ордуна түзүлүштүк өзгөчөлүктөргө негизделген NC, GR, GC жана NN классификациясын сунуштайт.

Бешинчи жыйынтык — if-сүйлөмдөрдүн категориялык макамы маанилүү. Айрым if-сүйлөмдөр башкы сүйлөмгө тыгыз байланышта; айрымдары тиешелүүлүк шартын гана түзөт; айрымдары болсо frankly, honestly, if I may say so сыяктуу стилдик көрсөткүчтөргө жакындайт. Бул айырма then кошула алабы же жокпу жана only if фокустоосу сыяктуу грамматикалык тесттер менен да байланыштуу.

Бул эмне үчүн маанилүү?

Бул изилдөө алгач караганда англис тилинин өтө техникалык грамматикалык талкуусундай көрүнүшү мүмкүн. Бирок шарттуу сүйлөмдөр — адамдын ой жүгүртүүсүнүн тилдеги эң негизги формаларынын бири. «Эгер» түзүлүштөрү окуяны болжолдоо үчүн гана эмес, далил келтирүү, тыянак чыгаруу, сунуш берүү, эскертүү, сылыктык көрсөтүү, стилди жөнгө салуу жана риторикалык таасир жаратуу үчүн да колдонулат.

Ошондуктан шарттуу сүйлөмдөрдү туура классификациялоо грамматика китептери үчүн гана эмес; котормо, тил үйрөтүү, табигый тилди иштетүү, укуктук тил, академиялык жазуу жана жасалма интеллекттин тил моделдери үчүн да маанилүү. Эгер жасалма интеллект системасы «if» сүйлөмүн ар дайым себеп-натыйжа байланышы катары окуса, relevance же frankly-type колдонулуштарын туура эмес чечмелеши мүмкүн.

Мисалы, «If you are hungry, there are biscuits on the sideboard» сүйлөмүндө ач болуу печеньелердин ал жерде турушуна себеп эмес. Бул сүйлөм маалымат кайсы учурда тиешелүү экенин гана көрсөтөт. Мындай айырманы түшүнүү тилдин чыныгы колдонулушундагы назиктиктерди кармоо үчүн өтө маанилүү.

Изилдөөнүн мааниси — шарттуу сүйлөмдөрдү бир эле сызыкта эмес, көп катмарлуу түзүлүш ичинде кароосунда. Ошентип, классикалык predictive шарттар да, риторикалык, metalinguistic жана дискурсту жөнгө салуучу шарттар да бир жалпы алкакта түшүндүрүлө алат.

Эске алынуучу жагдайлар

Биринчи жагдай — изилдөө preprint болуп саналат. Рецензиядан өтпөгөндүктөн сунушталган классификациянын айрым деталдары кийин өзгөрүшү мүмкүн. Жыйынтыктар менен түшүнүктөр бекитилген тил илимий стандарт катары эмес, талкууга ачык теориялык сунуш катары окулушу керек.

Экинчи жагдай — изилдөө англис тилиндеги шарттуу сүйлөмдөргө багытталган. Англис тилиндеги tense, aspect, modal жана if-түзүлүштөрүн түрк тили сыяктуу башка тил системаларына түздөн-түз көчүрүүгө болбойт. Түрк тилиндеги «eğer», «-se/-sa», «olursa», «olsaydı» сыяктуу түзүлүштөр өзүнүн грамматикалык системасында өзүнчө бааланышы керек.

Үчүнчү жагдай — ыкма мисалдарга негизделген. Изилдөө кеңири корпус статистикасын бербейт. Ошондуктан классификациянын канчалык кеңири таралганын жана статистикалык жактан туруктуу экенин көрүү үчүн келечекте корпус негизиндеги тесттер жүргүзүлүшү мүмкүн.

Төртүнчү жагдай — терминологиянын тыгыздыгы. NC, GR, GC, NN, non-DA, dependence, relevance жана frankly-type сыяктуу терминдер окурманга башында татаал көрүнүшү мүмкүн. Бирок бул терминдер мурдагы «epistemic / speech-act» сыяктуу кээде бүдөмүк айырмачылыктардын ордуна системалуураак карта сунуштоо үчүн колдонулат.

Акырында, изилдөөнүн күчтүү жагы — кеңири теориялык айырмачылыктарды сунушташы; чектелүү жагы — бул айырмачылыктар психолингвистикалык эксперименттер, тил үйрөтүү маалыматтары же табигый тилди иштетүү моделдери менен али текшериле элек.

Жыйынтык

Бул изилдөө англис тилиндеги шарттуу сүйлөмдөр көрүнгөндөн алда канча татаал түзүлүшкө ээ экенин көрсөтөт. «If p, then q» калыбы кээде чыныгы себеп-натыйжа чынжырын түзөт, кээде тыянак чыгарат, кээде айтылган маалымат кайсы учурда тиешелүү болорун гана көрсөтөт, кээде болсо сүйлөөчүнүн стилин жөнгө салат.

Автор сунуштаган алкак бул ар түрдүүлүктү эки негизги түзүлүштүк өзгөчөлүк аркылуу түшүндүрүүгө аракет кылат: if-сүйлөмү жалпы өз алдынча сүйлөм эрежелерине ылайык түзүлгөнбү жана p менен q ортосундагы себеп-натыйжа байланышы түзүлүш тарабынан кепилденгенби. Бул эки өлчөм NC, GR, GC жана NN болуп төрт негизги классты түзөт.

Андан кийин дедуктивдүү, абдуктивдүү ой жүгүртүү, dependence, relevance жана frankly-type айырмачылыктары кошулуп, дагы майда классификация түзүлөт. Бул түзүлүш риторикалык шарттар, metalinguistic шарттар жана meta-metaphorical шарттар сыяктуу өзгөчө колдонулуштарды да түшүндүрө аларын жактайт.

Verianla үчүн изилдөөнүн негизги билдирүүсү мындай: тил сөздөрдүн маанисинен гана турбайт; грамматикалык түзүлүштөр да биздин ой жүгүртүү формаларыбызды уюштурат. «Эгер» сүйлөмдөрү адамдын себеп-натыйжа байланышын түзүүсүн, далил келтирүүсүн, тыянак чыгаруусун жана социалдык сүйлөшүү ыкмасын калыптандырган күчтүү тилдик куралдар.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул мазмун Souma Mori даярдаган «A Theoretical Framework of Conditionals» аттуу preprint изилдөөгө негизделип даярдалган. Изилдөө англис тилиндеги шарттуу сүйлөмдөр үчүн [±general-rule] жана [±cause-effect] өзгөчөлүктөрүнө негизделген NC, GR, GC жана NN классификациясын; ошондой эле deductive, abductive, non-DA, dependence, relevance жана frankly-type кошумча бөлүнүштөрүн талкуулайт.

Бул мазмун сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөнүн негизги идеясы Verianlaнын редакциялык багытына ылайык жөнөкөйлөштүрүлүп, өз алдынча түркчө редакциялык макалага айландырылган.