Kriptovalyuta tarmoqlarining dastlabki davrida hard fork — ortga mos kelmaydigan protokol oʻzgarishi natijasida mavjud blokcheynning ikki alohida zanjirga boʻlinishi — boshqaruvdan chiqishning arzon usuli sifatida koʻrilardi. Qoidalardan norozi boʻlgan dasturchilar, validatorlar va foydalanuvchilar ochiq manba kodidan foydalanib, boshqa qoidalarga ega ikkinchi tarmoqni yaratishi, ikki zanjirdan qaysi biri koʻproq qoʻllab-quvvatlanishini esa bozor belgilashi mumkin edi.

Ushbu tadqiqot doimiy iqtisodiy identifikatsiyaga ega schismatic hard forklar yirik kripto tarmoqlarida vaqt oʻtishi bilan nega kamroq uchrayotganini oʻrganadi. Mualliflarning asosiy tezisi shuki, texnik forking imkoniyati yoʻqolmagan; biroq tarmoqlar kattalashgani sari likvidlik, stablecoinlar, birja integratsiyalari, DeFi infratuzilmasi, oraclelar, koʻpriklar va boshqa toʻldiruvchi investitsiyalar sabab iqtisodiy ajralish xarajati oshadi.

Tadqiqot bu oʻzgarishni uch nazariy nuqtai nazar bilan izohlaydi: konstitutsiyaviy siyosiy iqtisod, institutsional va tranzaksiya xarajatlari iqtisodiyoti hamda evolyutsion iqtisod. Ushbu yondashuvlarga koʻra, kripto protokollari shunchaki texnik dasturiy ta’minot emas; ular dasturchilar, validatorlar, foydalanuvchilar va toʻldiruvchi iqtisodiy aktorlar oʻrtasida muvofiqlashtirishni ta’minlaydigan institutsional qoidalar majmuasidir.

Mualliflar schismatic hard forklarning kamayishi bilan institutsional farqlanish uch boshqa kanalga siljiyotganini ta’kidlaydi: mavjud kod bazasidan yangi, ammo alohida tarmoqlar yaratish, Layer-2 kabi subsidiary network qatlamlarini rivojlantirish va ayrim mustaqil Layer-1 tarmoqlarining kattaroq asosiy zanjirlarga Layer-2 sifatida konsolidatsiyalanishi.

Maqolaning empirik qismi Bitcoin, Ethereum va boshqa yirik Layer-1 tarmoqlarining fork xronologiyalarini, kod bazasi nasab munosabatlarini va konsensus mexanizmlarining vaqt boʻyicha tarqalishini oʻrganadi. Biroq tadqiqot sababiy chegaralarni baholovchi ekonometrik tahlil emas. Mualliflarning “hard fork amalga oshirilish oynasi” tarixiy holatlarga asoslangan stilizatsiyalangan institutsional doiradir.

Hard fork nega dastlab kuchli boshqaruv vositasi sifatida koʻrilgan?

Ochiq manbali blockchain protokollarida kodni nusxalash va oʻzgartirish mumkin. Bu xususiyat dastlabki adabiyotlarda tarmoqning asosiy qoidalaridan norozi ishtirokchilarga arzon “chiqish huquqi” berishi sifatida talqin qilingan.

Protokol yangilanishi ortga mos kelmasa, eski dasturiy ta’minotdan foydalanishda davom etayotgan validatorlar va yangi qoidalarni qabul qilgan validatorlar bir xil reyestrda birgalikda ishlay olmaydi. Yetarli qoʻllab-quvvatlash boʻlsa, bitta blockchain ikki alohida tarmoq sifatida davom etishi mumkin.

Biroq texnik jihatdan ikkinchi zanjirni yaratish mumkinligi uning iqtisodiy jihatdan yashovchan boʻlishini anglatmaydi.

Hard Fork Doimiy Boʻlishi Uchun Kimlarning Qoʻllab-quvvatlashi Kerak?

Tadqiqot toʻrtta asosiy aktor guruhini ajratadi:

• Dasturchilar: Kod bazasi va protokolni saqlab turuvchi jamoalar.
• Validatorlar yoki maynerlar: Konsensus va tarmoq xavfsizligini ta’minlovchi aktorlar.
• Foydalanuvchilar: Tranzaksiya talabi, iqtisodiy foydalanish va token talabini shakllantiruvchi ishtirokchilar.
• Complementors: Birjalar, stablecoin emitentlari, saqlash tashkilotlari, oracle provayderlari, koʻpriklar va DeFi infratuzilmasi kabi tarmoqning iqtisodiy foydalanish imkonini ta’minlaydigan toʻldiruvchi aktorlar.

Bu aktorlarning hech biri yolgʻiz oʻzi iqtisodiy jihatdan muvaffaqiyatli fork yarata olmaydi. Dasturchilar yangi zanjirni davom ettirishi mumkin, ammo validator yoki iqtisodiy infratuzilma topilmasa, zanjir qiymati cheklangan boʻlishi mumkin. Birjalar forkni roʻyxatga olishi mumkin, ammo foydalanuvchi va dasturchilar qoʻllab-quvvatlamasa, likvidlik shakllanmasligi mumkin.

Shu sababli hard forkning amalga oshirilish imkoniyati turli aktor sinflarining bir-biri haqidagi kutishlari yetarlicha bir nuqtada mos kelishiga bogʻliq.

Stablecoinlar Nega Yetilgan Tarmoqlarda Ajralishni Qiyinlashtirishi Mumkin?

Blockchain boʻlinganda zanjirdagi oldingi token balanslari texnik jihatdan ikkala reyestrda ham nusxalanishi mumkin. Ammo fiat bilan ta’minlangan stablecoin bu mantiqqa iqtisodiy jihatdan ergasha olmaydi.

Masalan, emitent muomaladagi har bir token uchun bir dollar rezerv majburiyatiga ega boʻlsa, zanjir fork boʻlganda paydo boʻlgan ikkita alohida token balansining ikkalasini ham bir xil rezerv bilan 1:1 qaytarib sotib olish va’dasi asosida qoʻllab-quvvatlay olmaydi.

Shu sababli stablecoin emitenti qaysi zanjirni rasman qoʻllab-quvvatlashini tanlashi kerak. Bu qaror DeFi protokollari, birjalar, oraclelar va boshqa iqtisodiy aktorlarning qarorlari bilan birlashganda, muqobil zanjirning iqtisodiy yashovchanligiga kuchli ta’sir qilishi mumkin.

Tadqiqotning keyingi qismida mualliflar bu aktorlarni faqat “veto oʻyinchilari” sifatida koʻrish yetarli boʻlmasligi mumkinligini aytadi. Complementor qarorlari koʻpincha boshqa ishtirokchilarga qaysi zanjir muvofiqlashtirish markazi boʻlishi haqida signal beruvchi fokus-nuqta koordinatsiyasi sifatida ishlaydi.

Ethereum Merge Nega Maqolaning Eng Muhim Qarshi Misoli?

2022-yil sentyabrda Ethereum Proof-of-Work’dan Proof-of-Stake’ga oʻtganda, eski Proof-of-Work tizimini davom ettirishni maqsad qilgan EthereumPoW — ETHW — tarmogʻi ishga tushirildi.

Texnik jihatdan fork yuz berdi. ETHW blok ishlab chiqardi va ayrim birjalarda savdo qilindi.

Biroq Merge’dan oldin Circle va Tether kabi yirik stablecoin emitentlari faqat Proof-of-Stake Ethereum zanjirini qoʻllab-quvvatlashlarini e’lon qilgan edi. Koʻpriklar, oraclelar va boshqa iqtisodiy infratuzilmaning katta qismi ham asosiy Ethereum zanjiriga ergashdi.

Mualliflar buni yetilgan tarmoqdagi ajralish texnik jihatdan mumkin, biroq iqtisodiy jihatdan nihoyatda qiyin boʻlishi mumkinligining muhim misoli sifatida talqin qiladi.

Tadqiqotda keltirilgan ma’lumotlarga koʻra, Ethereum Merge davrida taxminan 180 milliard dollar bozor qiymatiga va 90 milliard dollardan ortiq native fiat-backed stablecoin miqdoriga ega edi. ETHW texnik jihatdan mavjud boʻlib qolgan boʻlsa-da, Ethereumning iqtisodiy miqyosiga yaqinlasha olmadi.

Hard Forklar Oʻrnini Qaysi Institutsional Mexanizmlar Egallamoqda?

1. Codebase replication

Mavjud protokolning ochiq manba kodi nusxalanadi va oʻzgartirilishi mumkin; ammo eski zanjirning tranzaksiya tarixi va iqtisodiy majburiyatlari nusxalanmaydi.

Yangi tarmoq oʻzining boshlangʻich shartlari, token iqtisodiyoti va boshqaruv dizayni bilan yaratiladi.

Bu yondashuv innovatsiya qilmoqchi boʻlgan dasturchilardan mavjud tarmoqdagi barcha complementorlar bilan zanjir boʻlinishi boʻyicha muvofiqlashtirishni talab qilmaydi.

2. Subsidiary network layering

Layer-2 tizimlari asosiy zanjirning xavfsizlik yoki settlement xususiyatlaridan foydalanar ekan, muayyan ilovalar uchun boshqa tranzaksiya va boshqaruv qoidalarini yaratishi mumkin.

Bitcoin Lightning Network va Ethereum Layer-2 ekotizimi butun asosiy zanjirni boʻlmasdan turli foydalanuvchi guruhlari ehtiyojlariga mos qoidalarni qoʻllash mumkinligiga misol sifatida koʻriladi.

3. Federal consolidation

Tadqiqotning oʻziga xosroq tushunchalaridan biri ilgari mustaqil Layer-1 sifatida ishlagan ayrim tarmoqlarning kattaroq asosiy zanjirning Layer-2 tuzilmasiga koʻchishini “federal consolidation” sifatida talqin qilishidir.

Bu jarayon schismatic hard forkning teskari yoʻnalishdagi muqobiliga oʻxshaydi: ikki tarmoq ajralishi oʻrniga kichikroq tarmoq kattaroq ekotizimning xavfsizlik va settlement infratuzilmasiga ulanadi.

Mualliflar EVM-mos tarmoqlarning Ethereumga Layer-2 sifatida oʻtishini shu doirada muhokama qiladi.

Kod Bazasi Nasabi Nega Kelajakdagi Konsolidatsiyaga Ta’sir Qilishi Mumkin?

Blockchain kod bazasi faqat oʻtmishdan qolgan texnik meros emas. Bir xil execution environment yoki klient oilasidan kelib chiqqan tarmoqlar oʻrtasida dasturiy moslik yuqoriroq boʻlishi mumkin.

Shu sababli mualliflar oldingi codebase replication hodisalari kelajakda qaysi tarmoqlar bir xil asosiy zanjir ostida konsolidatsiyalana olishini ham cheklashi mumkinligini ilgari suradi.

Masalan, EVM hosila tarmoqlari Ethereumga Layer-2 sifatida oʻtish nuqtai nazaridan butunlay mustaqil execution arxitekturasiga ega tarmoqqa qaraganda pastroq qayta tuzish xarajatiga duch kelishi mumkin.

Ushbu tadqiqot nuqtai nazaridan bu munosabat nazariy va tavsifiy bashoratdir; u hali barcha blockchain ekotizimlari uchun tasdiqlangan umumiy qonun emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot nazorat qilinadigan tajriba yoki sababiy ekonometrik baholash oʻrniga tarixiy holatlar tahlili, tarmoqlarni tasniflash va kod bazasi nasab munosabatlarini tavsifiy oʻrganishga asoslanadi.

Mualliflar CoinGeckoʻning Layer-1 toifasidagi yirik tarmoqlardan kelib chiqib ma’lumotlar toʻplamini tuzgan. XRP va Stellar kabi ayrim tarmoqlar qoʻlda alohida kiritilgan.

Har bir tarmoq uchun asosan quyidagi oʻzgaruvchilar qayd etilgan:

• genesis block sanasi,
• bozor qiymati,
• konsensus mexanizmi,
• codebase family,
• direct parent,
• fork type.

Codebase lineage qanday aniqlangan?

Tarmoq faqat bir xil virtual mashinadan foydalangani uchun boshqa tarmoqning codebase descendant’i deb qabul qilinmagan.

Mualliflar lineage tasnifini mainnet ishga tushirilgan paytda protokol ilovasi arxitekturasi yoki klient dasturiy ta’minotining sezilarli darajada qayta ishlatilishiga qarab tuzgan.

Manba tanlash

Birlamchi manbalarda ustuvorlik:

• rasmiy loyiha veb-saytlari,
• GitHub repository’lari,
• texnik whitepaperlar

tarzida boʻlgan.

Kichikroq va hujjatlari cheklangan tarmoqlarda forum va ijtimoiy tarmoq manbalaridan texnik da’volarni oʻzaro tekshirish uchun foydalanilgan.

Sun’iy intellektdan foydalanish qaydi

Mualliflar web-search imkoniyatiga ega katta til modellaridan ehtimoliy birlamchi manbalarni aniqlashga yordam berish uchun foydalanganliklarini, ammo hech qanday ma’lumot bevosita model chiqishidan olinmaganini ochiq aytadi.

Asosiy schismatic fork holatlari

ETHW salbiy holati

EthereumPoW texnik jihatdan fork yaratish iqtisodiy jihatdan barqaror muqobil zanjir yaratish bilan bir xil emasligini koʻrsatuvchi qarshi misol sifatida ishlatilgan.

Mualliflar buni yetilgan tarmoqlarda stablecoin, DeFi va complementor infratuzilmasi iqtisodiy identifikatsiyada muhim rol oʻynashi haqidagi tezis bilan bogʻlaydi.

1-rasm — blockchain evolyutsiyasi xronologiyasi

Maqolaning 12-sahifasidagi sxema Bitcoin, Bytecoin, XRP, Ethereum va Cosmos SDK kabi yirik kod oilalarining vaqt oʻtishi bilan qanday tarmoqlanganini koʻrsatadi. Doimiy ledger split hodisalari va codebase replication hodisalari turli vizual munosabatlar sifatida taqdim etilgan.

2-rasm — codebase diffusion

14-sahifadagi tasvir Bitcoin Core, Go-Ethereum, Cosmos SDK va Substrate kabi kod bazalarining koʻplab mustaqil tarmoqlar tomonidan qayta ishlatilishini koʻrsatadi.

Maqola tezisiga koʻra, kripto ekotizimidagi institutsional xilma-xillik tobora koʻproq shu mexanizm orqali yaratilmoqda.

3-rasm — Bitcoin oilasi

Bitcoin Cash, Bitcoin SV va eCash hard-fork nasabini Litecoin, Dogecoin, DigiByte, Zcash va Verus kabi codebase hosilalaridan bir xil vaqt oʻqida ajratadi.

4-rasm — Ethereum oilasi

Ethereum Classic hard-fork chizigʻi bilan birga BNB Chain, TRON, XDC, Ronin, Gnosis, WEMIX va shunga oʻxshash Geth/EVM hosila tarmoqlarining kengroq codebase diffusion tarmogʻi koʻrsatiladi.

5-rasm — konsensus mexanizmi tarqalishi

Yangi Layer-1 tarmoqlarining yillar boʻyicha Proof-of-Work, Proof-of-Stake, Delegated Proof-of-Stake, Proof-of-Authority, Hybrid va boshqa konsensus toifalaridagi taqsimoti koʻrsatiladi.

Mualliflar bu oʻzgarishni texnik dizaynning tarmoqlar oʻrtasida evolyutsion institutsional tarqalishi sifatida talqin qiladi.

Manba ichidagi namuna hisobot qaydi

Maqola metod boʻlimida ma’lumotlar toʻplamini “top 100 Layer-1 cryptocurrency networks” deb ta’riflaydi. Biroq Appendix A dagi raqamlangan manbalar 109-tarmoq qaydigacha davom etadi.

Metod boʻlimi, shuningdek, CoinGecko tasnifiga qoʻlda qoʻshimchalar kiritilganini va tasniflar 2026-yil boshigacha yangilanganini aytadi. Manba ushbu son farqini bitta ochiq izoh bilan toʻliq muvofiqlashtirmagani uchun bu yerda “aniq 100 tarmoq” iborasi ishlatilmagan.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• Doimiy schismatic hard forklar yirik tarmoqlar yetilgani sari kamroq uchraydigan boʻldi.
• Kod bazasini nusxalash va mustaqil tarmoqni ishga tushirish institutsional farqlanishning muhim muqobiliga aylandi.
• Stablecoin, birja, oracle, bridge va DeFi kabi complementor infratuzilmalari forkning iqtisodiy yashovchanligiga ta’sir qilishi mumkin.
• Successful schismatic fork holatlari koʻrib chiqilgan xronologiyada native stablecoin yuki past boʻlgan davrlarda toʻplangani koʻrinadi.
• Ethereum Merge/ETHW holati texnik zanjir davomiyligi bilan iqtisodiy tarmoq davomiyligi bir xil emasligini koʻrsatadi.
• Layer-2 va L1→L2 konsolidatsiyasi institutsional farqlanish uchun ledger split talab qilmaydigan yangi mexanizmlarni taqdim etadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

• Hard fork texnik jihatdan yoʻqolgan deb aytib boʻlmaydi.
• Muayyan bozor qiymatidan yuqorida hard fork matematik jihatdan imkonsiz ekani koʻrsatilmagan.
• Stablecoin miqdori bilan fork muvaffaqiyati oʻrtasida sababiy koeffitsient baholanmagan.
• Complementorlar barcha holatlarda mutlaq veto vakolatiga ega emas.
• ETHWning past iqtisodiy koʻrsatkichlari faqat stablecoin emitentlari sababli yuzaga kelgani isbotlanmagan.
• Kod bazasi mosligi kelajakdagi barcha L1→L2 oʻtishlarini yolgʻiz oʻzi belgilashi koʻrsatilmagan.
• Ma’lumotlar toʻplami real vaqtli va oʻzgarmas kripto bozor sanogʻi emas.

Eng muhim metodologik cheklov

Mualliflar ma’lumotlar toʻplami tavsifiy ekanini va schismatic fork natijalarining sabablarini sababiy tarzda aniqlay olmasligini ochiq aytadi.

Kripto tarmoqlarining boshqaruvi bir vaqtning oʻzida dasturchilar, validatorlar, foydalanuvchilar, stablecoin emitentlari, birjalar, DeFi protokollari, raqobatchi tarmoqlar va kengroq bozor sharoitlari tomonidan shakllangani sababli bitta omilni ajratib koʻrsatish qiyin.

Shu sababli tadqiqotdagi “amalga oshirilish oynasi” va stablecoin yuqori chegarasi aniq ekonometrik chegaralar emas, balki kuzatilgan holatlarni tushuntirish uchun ishlab chiqilgan institutsional doiradir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot:Disruptive Secession Displaced: Institutional Tailoring and the Decline of Hard Forking on Cryptocurrency Networks

Mualliflar: Eric Alston; Alexei Byerly.

Muassasalar: University of Wyoming; University of Colorado Boulder.

Tadqiqot sanasi: 31 may 2026.

SSRN nashr sanasi: 19 iyun 2026.

SSRN DOI: 10.2139/ssrn.6858923

Nashr turi: Working paper / SSRN research paper.

Moliyalashtirish: Templeton World Charity Foundation — Digital Currency Industry Self-Regulation and Human Flourishing, TWCF Project 2022-30459.

Mualliflik huquqi holati: SSRN qaydida “All rights reserved. No reuse allowed without permission” deb koʻrsatilgan.

Empirik ma’lumot: CoinGecko Layer-1 tasnifi asosida 2025-yilda yaratilgan va kodlash/tahrirlashlari 2026-yil boshigacha yangilangan tarmoq ma’lumotlar toʻplami; genesis sanasi, bozor qiymati, konsensus mexanizmi va codebase lineage ma’lumotlari.

Manbalar iyerarxiyasi: Rasmiy loyiha saytlari, GitHub repozitoriyalari va texnik whitepaperlar ustuvor; hujjatlari cheklangan tarmoqlarda forum va ijtimoiy tarmoq materiallaridan oʻzaro tekshirish maqsadida foydalanilgan.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Veb qidiruvini amalga oshira oladigan katta til modellari nomzod birlamchi manbalarni topishga yordam bergan; tadqiqot ma’lumotlari model chiqishlaridan olinmagan.

Asosiy cheklovlar: Ma’lumotlar toʻplami bozorning 2025/erta 2026 davridagi tavsifiy koʻrinishiga asoslanadi va real vaqt census emas. Lineage tasniflarining bir qismi tadqiqotchi bahosini talab qilgan. Gibrid kod bazalarida muqobil tasniflar mumkin boʻlishi mumkin. Tarixiy forklar soni sababiy ekonometrik baholash uchun cheklangan. Tadqiqot ishlab chiqqan quyi va yuqori “fork feasibility” chegaralari stilizatsiyalangan institutsional belgilar boʻlib, statistik hisoblangan aniq chegaralar emas.

Verianla bayon tamoyili: Ushbu mazmun asl working paperning toʻliq matn tarjimasi emas. Hard fork tasnifi, namuna holatlar, ma’lumotlar toʻplami tuzilishi, codebase genealogy, stablecoin/complementor mexanizmi va tadqiqot cheklovlari saqlangan holda mustaqil oʻrgatuvchi ilmiy-iqtisodiy bayon yaratildi. Manba rasmlari va Appendix jadvali qayta ishlatilmadi.