Hindistonning 1991-yilda boshlangan iqtisodiy liberallashuv jarayoni ko‘pincha yuqori o‘sish sur’atlari, ortib borayotgan unumdorlik va xizmat ko‘rsatish sohasining yuksalishi orqali tasvirlanadi. Spandan Upadxay (Spandan Upadhyay) tomonidan tayyorlangan ushbu tadqiqot esa iqtisodiy o‘sish faqatgina umumiy ishlab chiqarish hajmi bilan baholanmasligi kerakligini ilgari suradi. Tadqiqot 1991–2016-yillardagi o‘zgarishlarni Amartya Senning (Amartya Sen) “qobiliyatlar” (capabilities) va “erkinlik sifatida taraqqiyot” (development as freedom) yondashuviga tayanib; bandlik tuzilishi, ishchiga to‘g‘ri keladigan ishlab chiqarish, tug‘ilish darajasi, salomatlik, agrar samarasizlik va ma’lumotli ishsizlik prizmasidan tahlil qiladi.

Tadqiqot Jahon bankining Jahon taraqqiyot ko‘rsatkichlari (WDI) ma’lumotlar bazasidan olingan 26 yillik kuzatuvdan foydalanadi. Hindistonda qishloq xo‘jaligidagi bandlik ulushi taxminan 64 foizdan 44 foizga tushgan bir paytda, xizmat ko‘rsatish sohasida ishlovchilar ulushi qariyb 22 foizdan 33 foizga ko‘tarilgani ko‘rsatiladi. Sanoat bandligi ham o‘smoqda; biroq qishloq xo‘jaligidan bo‘shagan ishchi kuchining katta qismi sanoat o‘rniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xizmatlar sohasiga yo‘nalmoqda. Muallif ushbu holatni Hindistonning klassik “qishloq xo‘jaligidan sanoatga, so‘ngra xizmatlarga” o‘tuvchi an’anaviy taraqqiyot bosqichini qisman sakrab o‘tishi deb baholaydi.

Grafiklar, shuningdek, qishloq xo‘jaligining yalpi ichki mahsulotdagi (YaIM) iqtisodiy ulushi bilan ushbu sohada ishlovchi aholi o‘rtasidagi ulkan tafovutni ko‘rsatib beradi. 2016-yilga kelib ishchi kuchining taxminan 44 foizi qishloq xo‘jaligida band bo‘lgani holda, uning YaIM dagi ulushi atigi 17 foiz atrofida bo‘lib qolgan. Tadqiqot bu farqni agrar samarasizlik va yashirin ishsizlikning yaqqol ko‘rsatkichi deb hisoblaydi.

Tadqiqotda ikkita ko‘p o‘lchovli chiziqli regressiya modeli tuzilgan. Birinchi model ishchiga to‘g‘ri keladigan YaIM ni xizmatlar sohasidagi bandlik ulushi va inflyatsiya bilan tushuntirishga harakat qiladi. Ikkinchi model esa tug‘ilish koeffitsiyentini xizmatlar bandligi va har bir ishchiga to‘g‘ri keladigan YaIM bilan bog‘laydi. Ushbu modellar keyinchalik xizmatlar bandligi 2030-yilgacha chiziqli o‘sib boradi degan taxminda optimistik, bazaviy va pessimistik ssenariylarni ishlab chiqish uchun qo‘llaniladi. Bazaviy ssenariyda har bir ishchiga to‘g‘ri keladigan YaIM 2030-yilda taxminan 20 486 dollarga yetishi bashorat qilinadi.

Shu bilan birga, tadqiqot jiddiy metodologik cheklovlarga ega. Faqat 26 yillik vaqt qatori ishlatilgan; statsionarlik, avtokorrelyatsiya, kointegratsiya, endogenlik va tarkibiy uzilish testlari berilmagan. Chiziqli regressiya natijalari sababiyat isboti sifatida taqdim etilgan bo‘lsa-da, bu usulning o‘zi sabab-oqibat ta’sirini aniqlashga yetarli emas. Qolaversa, 3-rasmdagi ayrim koeffitsiyentlar yo‘nalishi va ishonchlilik oraliqlari matndagi tushuntirishlarga ochiqchasiga zid keladi. Shu sababli tadqiqot Hindistonning iqtisodiy o‘zgarishlari bo‘yicha qiziqarli dastlabki tahlilni taqdim etsa-da, qat’iy sababiy xulosa yoki ishonchli uzoq muddatli iqtisodiy prognoz deb baholanmasligi kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi Hindistonning 1991-yildan keyingi iqtisodiy o‘sishi insonlarning real hayotiy tanlovlarini qay darajada kengaytirgani haqidagi savoldir. Izlanish faqatgina “iqtisodiyot qanchalik o‘sdi?” degan savolga emas, balki quyidagi insoniy jihatlarga e’tibor qaratadi:

• Insonlar o‘z tirikchiligini qaysi sohalardan topa boshladilar?
• Qishloq xo‘jaligidan chiqqan ishchi kuchini sanoat yutdimi yoki xizmatlar sohasi?
• Iqtisodiy o‘sish ishchilarning unumdorligi va daromad topish imkoniyati bilan qanday bog‘landi?
• Ta’lim darajasining o‘sishi sifatli bandlikka aylana oldimi?
• Kasalliklar va o‘lim sabablari iqtisodiy o‘zgarishlar bilan birga qanday o‘zgardi?
• Iqtisodiy taraqqiyotdan chetda qolgan yoki undan yetarlicha foydalana olmagan qatlamlar kimlar edi?

Muallif Amartya Senning taraqqiyotni shunchaki daromad o‘sishi emas, balki insonlarning o‘zlari qadrlaydigan hayot tarzini olib borish erkinligi va imkoniyatlarining kengayishi deb biluvchi konsepsiyasiga tayanadi. Bu nuqtayi nazardan bandlik shunchaki ishlab chiqarish omili emas, balki oziq-ovqat, uy-joy, tibbiy xizmat va ijtimoiy hayotda ishtirok etishning asosiy vositasi deb qaraladi.

Hindistonning klassik taraqqiyot yo‘lidan chetga chiqishi

Tadqiqotning markaziy g‘oyalaridan biri shundaki, Hindistonning tarkibiy o‘zgarishlari an’anaviy sanoatlashuv ketma-ketligiga to‘liq mos kelmadi. Klassik iqtisodiy modelda ishchi kuchi avvalo past unumli qishloq xo‘jaligidan ishlab chiqarish sanoatiga, so‘ngra xizmatlar sohasiga o‘tadi. Hindistonda esa qishloq xo‘jaligi ulushi kamaygan bir paytda xizmatlar sohasi shiddat bilan o‘sdi, sanoat bandligidagi o‘sish esa ancha sust kechdi.

1-rasmning o‘rta panelida 1991–2016-yillardagi taxminiy o‘zgarishlar quyidagicha namoyon bo‘ladi:

Bu ma’lumotlar Hindiston sanoatni butunlay tashlab o‘tdi degani emas. Sanoat bandligi qariyb 9 foiz punktga oshgan. Ammo qishloq xo‘jaligidagi 20 foiz punktlik pasayish sanoat tomonidan to‘liq qoplanmagan; asosiy kuch xizmatlar sohasiga to‘g‘ri kelgan. Shu bois “sanoat inqilobini sakrab o‘tish” iborasi tarixiy yo‘qlikni emas, balki xizmatlarning g‘ayritabiiy erta va kuchli yuksalishini anglatadi.

Demografik imkoniyatlar darchasi

1-rasmning chap paneli Hindiston aholisining yosh toifalari bo‘yicha o‘zgarishini ko‘rsatadi. Undan taxminan quyidagilar ko‘rinadi:

• 15–64 yoshdagi mehnatga layoqatli aholi taxminan 520 milliondan 870 million nafarga yetgan,
• 0–14 yoshdagi bolalar soni taxminan 340 milliondan 380 millionga yetib, keyin barqarorlashgan,
• 65 yosh va undan katta aholi taxminan 30 milliondan 80–90 million oralig‘iga ko‘tarilgan.

Tadqiqot mehnatga layoqatli aholining tez o‘sishini “demografik dividend” deb talqin qiladi. Biroq katta mehnat resurslarining o‘zi avtomatik daromad keltirmaydi. Bu aholi unumli va munosib ish o‘rinlari bilan ta’minlanishi zarur. Aks holda demografik imkoniyat ishsizlik va samarasiz bandlik bosimiga aylanadi.

Salomatlik yukidagi o‘zgarishlar

1-rasmning o‘ng panelida yuqumli kasalliklar bilan yuqumsiz surunkali kasalliklarning umumiy o‘limdagi ulushlari taqqoslanadi. Ushbu panelda faqat bir nechta yil uchun ma’lumotlar berilgan bo‘lib, u uzluksiz yillik vaqt qatori emas.

Grafikdan olingan taxminiy qiymatlar:

Tadqiqot buni qashshoqlik bilan bog‘liq infeksiyalarning nisbiy ulushi kamayib, yurak-qon tomir, diabet, saraton kabi surunkali xastaliklarning ortishi deb talqin qiladi. Biroq grafik xizmatlar sohasidagi harakatsiz mehnat ushbu kasalliklarga bevosita sabab bo‘lganini isbotlamaydi. Tibbiy xizmat sifati, umr ko‘rish davomiyligining oshishi, aholining qarishi, urbanizatsiya, nosog‘lom ovqatlanish va tamaki iste’moli kabi ko‘plab omillar bir vaqtda ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin.

Agrar tuzoq: Bandlik va iqtisodiy qiymat tafovuti

2-rasmning chap paneli qishloq xo‘jaligida band bo‘lganlar ulushi bilan qishloq xo‘jaligining YaIM dagi ulushini birga ko‘rsatadi. Har ikkala ko‘rsatkich pasaygan bo‘lsa-da, bandlik ulushi iqtisodiy ishlab chiqarish ulushidan ancha yuqoriligicha qolmoqda.

Taxminan:

• 1991-yilda ishchi kuchining 64 foizi qishloq xo‘jaligida band bo‘lib, YaIM ning taxminan 30 foizini ishlab chiqargan.
• 2016-yilda esa qishloq xo‘jaligi bandligi qariyb 44 foizga tushgan, ammo YaIM dagi ulushi atigi 17 foizga yetgan.

Grafikda ikki chiziq orasidagi bo‘yalgan maydon “samarasizlik bo‘shlig‘i” deb ataladi. Muallif buni yashirin ishsizlik va ishlatilmagan inson salohiyati bilan bog‘laydi. Buning asosiy sababi shundaki, juda ko‘p sonli aholi iqtisodiyotda kichik ulush yaratadigan past unumli sohada to‘planib qolgan.

Biroq ikki foiz o‘rtasidagi farq yashirin ishsizlarning aniq sonini ifodalamaydi. Qishloq xo‘jaligi unumdorligi ish soatlari, yer maydoni, texnika, ekin turlari, narxlar va mavsumiylik kabi ko‘plab omillarga bog‘liqdir.

“Ta’lim illyuziyasi” deb atalgan muammo

2-rasmning o‘ng paneli muayyan yillarda oliy ma’lumotli shaxslarning ishchi kuchidagi ulushi bilan oliy ma’lumotlilar orasidagi ishsizlik darajasini solishtiradi (1994, 2000, 2005, 2010 va 2012-yillar).

Muallif ta’lim tizimi yuqori malaka va katta kutilmalarni shakllantirayotgani, ammo iqtisodiyot bunday kadrlarga mos ish o‘rinlarini yetarlicha yarata olmayotganini ta’kidlaydi. Buni “qobiliyatlarning iqtisodiy huquqqa aylana olmasligi” deb ataydi.

Grafik ma’lumotli ishsizlik yuqoriligini ko‘rsatish bilan birga, 2005-yildan keyin sezilarli pasayishni ham ifodalaydi. Shu sababli vaziyat mutlaqo o‘zgarmas muammo emas, balki so‘nggi yillarda qisman kamaygan qiyinchilik sifatida o‘qilishi kerak.

Ma’lumotlar bazasi va tozalash jarayoni

Tadqiqotda Jahon bankining 1991–2016-yillardagi WDI ko‘rsatkichlari qo‘llanilgan. Birlamchi ma’lumotlar bazasi:

• 26 yillik kuzatuv,
• 27 ta makroiqtisodiy ko‘rsatkichni o‘z ichiga olgan.

Yetishmayotgan ma’lumotlar uchun o‘rtacha qiymat yoki interpolyatsiya qo‘llanilmagan; har qanday ko‘rsatkichi yetishmagan yil to‘liq tahlildan chiqarib tashlangan (listwise deletion).

Bu usul sun’iy ma’lumot yaratmasligi bilan ijobiy bo‘lsa-da, atigi 26 yillik bazada kuzatuvlar sonini keskin kamaytirib yuboradi. Tadqiqot modellar bo‘yicha tozalashdan keyin aynan necha yil qolganini hisobot qilmagan.

Birinchi OLS modeli: Ishchiga to‘g‘ri keladigan unumdorlik

Birinchi modelning natijaviy o‘zgaruvchisi har bir ishchiga to‘g‘ri keladigan YaIM dir. Tushuntiruvchi omillar: xizmatlar sohasidagi bandlik ulushi va inflyatsiya darajasidir.

\[ GDP\_PP\_EMP_t = \beta_0 + \beta_1 EMP\_SRV_t + \beta_2 INFL_t + \varepsilon_t \]

• GDP_PP_EMP: Ishchi boshiga YaIM (dollar hisobida).
• EMP_SRV: Xizmatlar sohasida band bo‘lganlarning umumiy bandlikdagi foizi.
• INFL: Inflyatsiya darajasi.
• β₁: Inflyatsiya o‘zgarmas bo‘lganda xizmatlar bandligining 1 foiz punktga oshishi bilan bog‘liq YaIM o‘zgarishi.
• β₂: Xizmatlar bandligi o‘zgarmas bo‘lganda inflyatsiyaning 1 foiz punktga oshishi bilan bog‘liq YaIM o‘zgarishi.

Ikkinchi OLS modeli: Tug‘ilish koeffitsiyenti

Ikkinchi modelning natijaviy o‘zgaruvchisi bitta ayolga to‘g‘ri keladigan tug‘ilishlar soni (umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti). Tushuntiruvchi omillar: xizmatlar bandligi ulushi va ishchiga to‘g‘ri keladigan YaIM.

\[ FRTL_t = \alpha_0 + \alpha_1 EMP\_SRV_t + \alpha_2 GDP\_PP\_EMP_t + u_t \]

• FRTL: Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti.
• α₁: Ishchiga YaIM o‘zgarmas bo‘lganda xizmatlar bandligining tug‘ilish bilan bog‘liqligi.
• α₂: Xizmatlar bandligi o‘zgarmas bo‘lganda YaIM ning tug‘ilish bilan bog‘liqligi.

Muallif xizmatlar iqtisodiyotiga o‘tish urbanizatsiya, ayollarning ish bilan bandligi va bola tarbiyasining iqtisodiy xarajatlari orqali tug‘ilishni kamaytirishini muhokama qiladi. Biroq modelga ayollar ta’limi, nikoh yoshi, kontratseptsiya yoki bolalar o‘limi kabi muhim nazorat omillari kiritilmagan.

3-rasmdagi koeffitsiyentlar va matn o‘rtasidagi ziddiyatlar

3-rasm regressiya koeffitsiyentlarini 95 foizlik ishonchlilik oraliqlari bilan ifodalaydi. Biroq rasm bilan matn o‘rtasida jiddiy ziddiyatlar mavjud:

1. Inflyatsiya koeffitsiyenti: Matnda inflyatsiya ishchiga YaIM ni kamaytirishi (manfiy ta’sir) aytilgan. Rasmda esa inflyatsiya ustuni noldan o‘ngda, ya’ni musbat tomonda (+100–150 dollar) ko‘rinadi.
2. Xizmatlar va tug‘ilish: Matnda xizmatlar bandligi tug‘ilishni kuchli kamaytirishi ta’kidlangan. Rasmda esa xizmatlar bandligi koeffitsiyenti musbat (+0,05 atrofida) turibdi.
3. Ishonchlilik oralig‘i: Matnda barcha xatolik chiziqlari noldan xoli ekani yozilgan. Ammo tug‘ilish modelidagi xizmatlar koeffitsiyentining ishonchlilik oralig‘i -0,09 dan +0,18 gacha cho‘zilib, nolni ochiq kesib o‘tadi.
4. Ishchiga YaIM koeffitsiyenti: Tug‘ilish modelidagi ushbu koeffitsiyent rasmda deyarli nolga teng ko‘rinadi.

Ushbu nomuvofiqliklar sababli “xizmatlarga o‘tish tug‘ilishni daromadga qaraganda kuchliroq kamaytiradi” degan xulosani 3-rasm orqali tasdiqlab bo‘lmaydi. To‘liq regressiya jadvallari va p-qiymatlari berilmagani sababli to‘g‘ri ishora qayerda ekanini aniqlash imkonsiz.

Regressiya nega sababiyatni isbotlamaydi?

Tadqiqotda OLS usuli sabab va oqibatni ajratish vositasi deb aytilgan. Ammo ko‘p o‘lchovli regressiya maxsus identifikatsiya usullarisiz faqat shartli korrelyatsiyani ko‘rsatadi.

Sababiy talqin uchun xatolik hadi tushuntiruvchi omillar bilan bog‘liq bo‘lmasligi lozim. Hindistonning iqtisodiy o‘zgarishlarida bu shart bajarilmasligi mumkin, chunki quyidagi omillar bir vaqtda xizmatlar bandligiga ham, unumdorlikka ham ta’sir qilgan:

• Texnologik taraqqiyot,
• To‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar,
• Aholi ta’lim darajasi,
• Infratuzilma investitsiyalari,
• Urbanizatsiya,
• Tashqi savdo erkinligi,
• Pul-kredit siyosati,
• Global iqtisodiy kon’yunktura.

Tadqiqotda instrumental o‘zgaruvchilar, farqlarning farqi yoki boshqa sababiyat usullari qo‘llanilmagan. Shu sababli natijalar “xizmatlar bandligi o‘sishi unumdorlik va tug‘ilish bilan bog‘liq” deb o‘qilishi kerak; “o‘sish ushbu natijalarga sabab bo‘ldi” deb talqin qilinmasligi lozim.

Amaldagi va bashorat qilingan qiymatlar taqqoslanishi

4-rasmda amaldagi qiymatlar gorizontal, model bashoratlari vertikal o‘qda berilgan. Qizil chiziq ideal moslikni ifodalaydi.

Unumdorlik modelida nuqtalar to‘g‘ri chiziqqa ancha yaqin joylashgan. Tug‘ilish modelida esa egri chiziqli og‘ish ko‘zga tashlanadi: past va yuqori qiymatlarda model boshqacha, o‘rta qiymatlarda boshqacha og‘adi. Bu chiziqli model tug‘ilish dinamikasidagi nochiziqlikni to‘liq qamrab ololmaganini ko‘rsatadi. R kvadratning aniq soni berilmagan.

Vaqt qatoriga xos ekonometrik muammolar

Ma’lumotlar 26 yillik vaqt qatoridan iborat bo‘lgani sababli quyidagi xatarlar mavjud:

• Nostatsionarlik: Xizmatlar bandligi va YaIM vaqt bo‘yicha umumiy trendga ega.
• Soxta regressiya: Trendga ega ikki o‘zgaruvchi bir-biriga bog‘liq bo‘lmasa ham yuqori korrelyatsiya ko‘rsatishi mumkin.
• Avtokorrelyatsiya: Bitta yil xatosi keyingi yil xatosi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
• Tarkibiy uzilishlar: Islohotlar yoki krizislar munosabatlarni o‘zgartirgan bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotda birlik ildiz (Dicky-Fuller), kointegratsiya (Johansen/Engle-Granger) yoki avtokorrelyatsiya testlari berilmagan.

2030-yil xizmatlar bandligi ssenariylari

Tadqiqot 1991–2016-yillardagi tarixiy o‘rtacha qiyalikni (slope) hisoblab, 2017–2030-yillar uchun chiziqli bazaviy ssenariy tuzadi. So‘ngra unga 3 foiz punkt qo‘shib optimistik, 3 foiz punkt ayirib pessimistik ssenariylarni hosil qiladi.

5-rasmda tarixiy xizmatlar bandligi 2016-yilda taxminan 33 foizda tugasa-da, bazaviy ssenariy 2017-yilda taxminan 31 foizdan boshlanadi. Ushbu pastga uzilish grafik chizishdagi nomuvofiqlikdan dalolat beradi.

2030-yil ishchiga to‘g‘ri keladigan YaIM ssenariysi

Xizmatlar bandligining kelajakdagi qiymatlari birinchi modelga qo‘yilgan va inflyatsiya barcha yillar uchun doimiy 5 foiz deb olingan.

6-rasmda bazaviy ssenariyning 2030-yilgi qiymati aniq qilib:

20 486 dollar/ishchi

deb ko‘rsatilgan.

Ushbu raqamlar aniq kelajak emas, balki chiziqli trend, doimiy 5% inflyatsiya va o‘zgarmas OLS koeffitsiyentlariga asoslangan shartli ssenariylardir.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Iqtisodiy o‘sishni faqat YaIM emas, bandlik, salomatlik, ta’lim va insoniy imkoniyatlar bilan birga o‘rgangani,
• Amartya Senning qobiliyatlar yondashuvini amaliy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan bog‘lagani,
• Agrar sohadagi bandlik bilan uning YaIM dagi ulushi o‘rtasidagi farqni yaqqol ko‘rsatgani,
• Kelajak prognozini yagona son emas, uchta ssenariyda bergani.

Asosiy cheklovlar

• Tanlanma atigi 26 yillik vaqt qatoridan iborat,
• Regressiyalarning to‘liq jadvallari, standart xatolari, p-qiymatlari va diagnostika testlari berilmagan,
• Statsionarlik, kointegratsiya va avtokorrelyatsiya tekshirilmagan,
• Sababiyat isboti yo‘q,
• 3-rasmdagi koeffitsiyentlar ishorasi va ishonchlilik oraliqlari matnga zid,
• 5 va 6-rasmlardagi 2017-yilgi boshlang‘ich qiymatlar 2016-yilgi tarixiy chiziq bilan uzluksiz ulanmagan,
• Tadqiqot taqrizdan o‘tmagan preprintdir.

Manba va uslubiyot eslatmasi

• Asl nomi: The Limits of Freedom (1991-2016)
• Muallif: Spandan Upadhyay
• Muassasa: Ramakrishna Mission Vidyamandira, Belur Math, Howrah, G‘arbiy Bengaliya, Hindiston
• Yozilgan sana: 2026-yil 26-iyun
• SSRN ga yuklangan sana: 2026-yil 30-iyun
• DOI: 10.2139/ssrn.7003198
• SSRN qayd raqami: 7003198
• Nashr platformasi: SSRN
• Manba turi: Preprint, ikkilamchi ma’lumotlar tahlili, ekonometrik modellashtirish
• Rasmiy havola:SSRN dagi tadqiqot sahifasi

Ilmiy ogohlantirish: Mazkur ish ilmiy taqrizdan o‘tmagan preprintdir. OLS natijalari o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi tarixiy korrelyatsiyani ko‘rsatadi, sababiyatni isbotlamaydi. 2030-yilgi raqamlar aniq bashorat emas, shartli ssenariylardir.