Иддаои асосии таҳқиқ чунин аст: назарияи стандартии иқтисод рафтори инсонро асосан тавассути оқилонаи инструменталӣ мехонад. Оқилонаи инструменталӣ ҳисобест барои расидан ба ҳадафи муайян бо самараноктарин абзорҳо. Ин равиш барои фаҳмидани иқтисоди саноатӣ пурқувват буд, зеро дар асри саноат масъалаи асосӣ истеҳсоли молҳои моддӣ, тақсимоти захираҳои камёб ва афзоиши самаранокӣ буд. Аммо дар асри рақамӣ қисми муҳими арзиши иқтисодӣ дигар танҳо аз истеҳсоли моддӣ ба вуҷуд намеояд; он аз муоширати байни одамон, маънои муштарак, муносибатҳои эътимод, ҳамкории иҷтимоӣ ва пайванди эҳсосӣ низ ба вуҷуд меояд.

Аз ҳамин сабаб муаллифон пешниҳод мекунанд, ки ба иқтисод навъи дуюми оқилонагӣ илова карда шавад: оқилонаи коммуникативӣ. Оқилонаи коммуникативӣ мегӯяд, ки одамон на танҳо барои расидан ба ҳадаф, балки барои ҳамдигарро фаҳмидан, шинохта шудан, робита барқарор кардан ва маънои муштарак эҷод кардан амал мекунанд. Мафҳумҳои марказии таҳқиқ сармояи шуур, дониши ниҳонӣ ва сармояи консенсус мебошанд. Сармояи шуур қобилияти таҷрибаи субъективӣ ва огоҳӣ дар ҷомеаро; дониши ниҳонӣ донишеро, ки пурра ба матн ё алгоритм табдил дода намешавад; ва сармояи консенсус ҷамъшавии маъноҳои муштарак, арзишҳо, меъёрҳо, эътимод ва қонуниятро ифода мекунад.

Матн иддао мекунад, ки зеҳни сунъӣ метавонад корҳои формализатсияшавандаро автоматӣ кунад; аммо истеҳсоли арзиши коммуникативиро, ки шуури инсонӣ, маъноофарӣ ва ҳамкории воқеии иҷтимоиро талаб мекунад, пурра иваз карда наметавонад. Парадокси Solow, яъне сарфи назар аз сармоягузории компютерӣ ва AI афзоиш наёфтани самаранокии ченшуда бо суръати интизоршуда, дар таҳқиқ бо ҳамин фарқ шарҳ дода мешавад: сармояи формализатсияшуда босуръат меафзояд, аммо сармояи ғайриформализатсияшудаи инсонмарказ, ки ба он маъно ва арзиш медиҳад, бо ҳамон суръат рушд намекунад.

Мушкил чист?

Мушкилоти асосии таҳқиқ ин аст, ки иқтисоди муосир дар шарҳи арзиши иҷтимоии рақамӣ душворӣ мекашад. Дар соҳаҳое чун шабакаҳои иҷтимоӣ, пахши мустақим, видеои кӯтоҳ, бозиҳои онлайнӣ, иқтисоди influencer ва metaverse одамон бе харидани моли физикӣ ва баъзан бе афзоиши мустақими ҳосилнокӣ вақт ва пул сарф мекунанд. Бо вуҷуди ин, ин соҳаҳо арзиши азими иқтисодӣ ба вуҷуд меоранд. Назарияи стандартӣ ин арзишро аксаран бо унвонҳое чун “истеъмоли фароғатӣ”, “хидмати платформа” ё “иқтисоди таваҷҷуҳ” шарҳ медиҳад; аммо муаллифон инро кофӣ намешуморанд.

Мушкилоти дуюм парадокси Solow аст. Парадокси Solow вазъиятеро ифода мекунад, ки сармоягузорӣ ба технологияҳои иттилоотӣ ва компютерҳо зиёд мешавад, вале дар омори ҳосилнокӣ ҷаҳишҳои ҳамандоза дида намешавад. Имрӯз ҳамин баҳс барои зеҳни сунъӣ низ муҳим аст. Дар ҳоле ки низомҳои AI хеле босуръат рушд мекунанд, дар сатҳи макро афзоиши ҳосилнокӣ на ҳамеша бо ҳамон суръат намоён мешавад. Таҳқиқ пешниҳод мекунад, ки ин метавонад на “таъхири мутобиқшавӣ”-и муваққатӣ, балки номувофиқии сохторӣ байни сармояи формализатсияшуда ва ғайриформализатсияшуда бошад.

Мушкилоти сеюм саволи он аст, ки оё зеҳни сунъӣ меҳнати инсонро пурра иваз хоҳад кард. Ривояти стандартии автоматизатсия метавонад фарз кунад, ки бо пешрафти AI қисми зиёди меҳнати инсон нолозим мешавад. Ин таҳқиқ фарқгузории дигареро пешниҳод мекунад: AI метавонад корҳоеро, ки ба қоидаҳо табдил дода мешаванд ва аз ҷиҳати алгоритмӣ таъриф мешаванд, бо қувваи зиёд автоматӣ кунад; аммо дар соҳаҳое чун шуури инсон, маънои мутақобил, пайванди эҳсосӣ, ҳукми ахлоқӣ, арзёбии эстетикӣ ва эҷодкории парадигмашикан бештар ҳамчун абзори ёрирасон амал мекунад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқ аз таҳлили таҷрибавии додаҳо оғоз намекунад; аввал чаҳорчӯбаи нави назариявӣ месозад. Пояи аввалини ин чаҳорчӯба ҷудо кардани рафтори иқтисодӣ ба ду навъ аст. Навъи аввал оқилонаи инструменталӣ мебошад: самаранокӣ, истеҳсол, хароҷот ва муносибати ҳадафу абзор. Навъи дуюм оқилонаи коммуникативӣ аст: ҳамдигарфаҳмӣ, робитаи иҷтимоӣ, мубодилаи эҳсосӣ ва сохтани консенсус.

Қадами дуюм дар дохили иқтисод муайян кардани ду соҳаи гуногун аст. Соҳаи формализатсия майдонест, ки бо рамзҳо, қоидаҳо, алгоритмҳо ва амалҳои равшан муайяншуда ифода карда мешавад. Зеҳни сунъӣ, нармафзор, автоматизатсия, истеҳсоли стандартӣ ва равандҳои ҳисобшаванда ба ин соҳа дохил мешаванд. Соҳаи ғайриформализатсия бошад шуур, таҷрибаи субъективӣ, дониши ниҳонӣ, маънои иҷтимоӣ ва арзиши коммуникативиро дар бар мегирад, ки пурра ба рамзҳо коҳиш дода намешаванд.

Қадами сеюм интиқоли ин фарқгузорӣ ба назарияи сармоя аст. Таҳқиқ танҳо бо сармояи физикӣ, молиявӣ ё технологӣ қонеъ намешавад. Ба ҷойи ин, сармояи шуур, дониши ниҳонӣ ва сармояи консенсусро ба маркази модел мегузорад. Ин се унсур дар якҷоягӣ иқтидори инсонмаркази маъно ва истифодаеро ифода мекунанд, ки барои ба арзиши воқеии иқтисодӣ табдил додани сармояи формализатсияшуда зарур аст.

Қадами чорум сохтани модели мувозинати умумии дусекторӣ аст. Сектори аввал сектори формализатсияшудаи инструменталӣ мебошад; он молу хизматҳои моддӣ истеҳсол мекунад ва аз сармояи физикӣ ва AI истифода мебарад. Сектори дуюм сектори ғайриформализатсияшудаи коммуникативӣ аст; он арзишҳое чун ҳамкории байни одамон, робитаи иҷтимоӣ, таълим, нигоҳубин, фарҳанг, истеҳсоли муҳтаво ва маънои муштарак ба вуҷуд меорад. Натиҷаи асосии модел ин аст, ки бо пешрафти AI автоматизатсия дар сектори инструменталӣ зиёд мешавад, аммо сектори коммуникативӣ дар арзиши иқтисодӣ ва шуғл мавқеи марказитар пайдо мекунад.

Формулаҳо чиро мефаҳмонанд?

Дар таҳқиқ формулаҳои зиёде мавҷуданд. Дар зер формулаҳои асосие, ки тезиси марказии мақоларо мебаранд, дар шакли мувофиқ бо MathJax оварда шудаанд. Гарчанде баъзе формулаҳо дар истихроҷи матни файл ба сатрҳо ҷудо шудаанд, сохтори асосии рамзҳо ҳифз шудааст.

Формулаи аввал нишон медиҳад, ки чӣ гуна таҷрибаҳои инфиродӣ тавассути меҳнати коммуникативӣ ба сармояи консенсуси иҷтимоӣ табдил меёбанд. Дар ин ҷо S_t сармояи консенсус, L_c,s меҳнати коммуникативӣ, C_s сармояи шуур ва K_τ,s дониши ниҳониро ифода мекунад.

Ин муодила нишон медиҳад, ки маънои муштарак аз як шахс не, балки аз ҳамкориҳои коммуникативие пайдо мешавад, ки дар тӯли вақт ҷамъ мешаванд. Одамон суҳбат мекунанд, таҷриба мубодила мекунанд, якҷо тафсир мекунанд ва ин раванд сармояи консенсуси ҷомеаро зиёд мекунад.

Яке аз формулаҳои муҳими таҳқиқ дар бораи маҳдудияти зеҳни сунъӣ ба ғояе такя мекунад, ки низомҳои формализатсияшуда наметавонанд худро то беохир таъмир кунанд. Дар ин ҷо M маҷмӯи мошинҳои Turing ва R функсияи таъмирро нишон медиҳад, ки оё як мошин мошини дигарро таъмир карда метавонад.

Ин ифода мегӯяд, ки мошини универсалие вуҷуд надорад, ки ҳар низоми эҳтимолии формализатсияшударо бенуқсон таъмир кунад. Тибқи таҳқиқ, ин асоси иддаоест, ки низомҳои зеҳни сунъӣ ҳеҷ гоҳ комилан аз тафсир, нигоҳдорӣ ва дахолати берунии инсон бениёз намешаванд.

Ин формула шарҳ медиҳад, ки дар иерархияи пӯшидаи нигоҳдорӣ, ки танҳо аз мошинҳо иборат аст, низоми сатҳи болоӣ низ бо мурури вақт метавонад вайрон шавад ва агар дахолати бошууронаи беруна набошад, хатари фурӯпошии низом зиёд мешавад.

Таҳқиқ барои нишон додани он ки вазифаҳо то чӣ андоза формализатсияшавандаанд, индекси формализатсияшавандагӣ бо номи ψ(T)-ро истифода мебарад.

Дар ин ҷо агар ψ(T)=1 бошад, вазифа пурра аз ҷиҳати алгоритмӣ таърифшаванда аст. Дар чунин вазифаҳо ҳосилнокии AI метавонад бо технология босуръат афзоиш ёбад. Аммо агар ψ(T)<1 бошад, яъне вазифа қисматҳое дошта бошад, ки маъно, эҷодкорӣ, ҳукми ахлоқӣ, эҳсос ё дониши ниҳониро талаб мекунанд, ҳосилнокии AI бо ин индекс маҳдуд мешавад. Меҳнати инсон бошад бо сармояи шуур пайваст боқӣ мемонад.

Дар тафсири термодинамикии таҳқиқ энтропияи умумии иқтисодӣ чунин навишта мешавад. Энтропияро метавон ба таври сода бетартибӣ ё тамоюли низом ба вайроншавӣ донист; негэнтропия бошад қобилияти бошууронаи тартиб додан, нигоҳдорӣ кардан ва маъно офаридан аст.

Ин нобаробарӣ мегӯяд, ки талаботи нигоҳдорӣ, тафсир ва тартибе, ки сармояи формализатсияшуда ба вуҷуд меорад, бояд тавассути иқтидори ғайриформализатсияшудаи инсонӣ пӯшонида шавад. Агар низомҳои формалӣ хеле босуръат рушд кунанд, вале қобилияти инсон барои маъно додан, нигоҳдорӣ ва сохтани тартиби институтсионалӣ бо ҳамон суръат зиёд нашавад, низом осебпазир мешавад.

Таносуби сармояи формализатсияшуда ба сармояи ғайриформализатсияшуда низ бо ҳадди ҷудогона ифода мешавад:

Дар ин ҷо Λ(t) таносуби формализатсия аст. K_m,t сармояи формализатсияшуда ва Ω_t сармояи мураккаби ғайриформализатсияшударо нишон медиҳад. Агар ин таносуб аз ҳадди интиқодӣ гузарад, таҳқиқ онро “formalization idling” меномад: илова кардани технологияи бештар ё қудрати ҳисоббарории зиёдтар афзоиши интизоршавандаи ҳосилнокиро намедиҳад, зеро иқтидори маъно ва истифода нокифоя мемонад.

Сармояи мураккаби ғайриформализатсияшуда чунин таъриф мешавад:

Ин формула мегӯяд, ки сармояи шуур, сармояи консенсус ва дониши ниҳонӣ унсурҳои пурракунандае ҳастанд, ки ба осонӣ ҷойи ҳамдигарро гирифта наметавонанд. Сатҳи таълим метавонад баланд бошад, вале агар эътимоди иҷтимоӣ паст бошад ё дониши ниҳонӣ интиқол нашавад, иқтидори умумии ғайриформализатсия маҳдуд мемонад.

Қисми сармояи формализатсияшуда, ки воқеан ба арзиши иқтисодӣ табдил меёбад, бо табдили зерин шарҳ дода мешавад:

Дар ин ҷо Υ_t коэффисиенти табдили арзиш аст. Агар сармояи формализатсияшуда хеле босуръат рушд кунад, вале сармояи ғайриформализатсияшуда суст монад, ҳиссаи сармояи формализатсияшудае, ки ба арзиши воқеии иқтисодӣ табдил меёбад, коҳиш меёбад. Ин маркази шарҳи парадокси Solow дар таҳқиқ мебошад.

Функсияи истеҳсолии сектори коммуникативӣ низ алоҳида дода мешавад:

Дар ин ҷо Y_c,t баромади сектори коммуникативӣ, T_t технологияи расонаҳои рақамӣ, L_c,t меҳнати коммуникативии инсон ва S_t сармояи консенсусро нишон медиҳанд. Дар ин муодила технология ҷойи меҳнати инсонро намегирад; самаранокии ҳамкории инсониро зиёд мекунад.

Иддаои он ки бо пешрафти AI муздҳо пурра ба сифр намерасанд, бо ифодаи ҳаддӣ чунин нишон дода мешавад:

Ин ифода иддао мекунад, ки ҳатто агар AI дар сектори формализатсияшуда хеле пурқувват гардад, то вақте ки маҳсулнокии маржиналии меҳнати инсон дар сектори коммуникативӣ мусбат мемонад, пояи музд дар иқтисод пурра аз байн намеравад.

Барои парадокси Solow муодилаи асосии рушд чунин аст:

Ин формула нишон медиҳад, ки афзоиши баромад танҳо ба афзоиши сармояи формализатсияшуда вобаста нест, балки аз фарқи байни рушди сармояи формализатсияшуда ва рушди сармояи ғайриформализатсияшуда низ таъсир мегирад.

Ин нобаробарӣ мегӯяд, ки агар рушди сармояи формализатсияшуда аз рушди сармояи ғайриформализатсияшуда ба қадри кофӣ пеш гузарад, маҳсулнокии маржиналии сармояи формализатсияшуда коҳиш меёбад. Яъне сармоягузории бештар ба AI ё қудрати ҳисоббарории зиёдтар, агар бо қобилияти инсон барои маъноофарӣ ва мутобиқсозӣ пуштибонӣ нашавад, ба ҳосилнокии интизоршуда табдил намеёбад.

Ин фарқгузории охир паёми асосии таҳқиқро ба таври сода медиҳад: технология рушди эҳтимолиро зиёд мекунад; аммо агар сармояи ғайриформализатсияшудаи инсонӣ қафо монад, талафоти энтропия ба вуҷуд меояд ва қисми потенсиал ба ҳосилнокии воқеӣ табдил намеёбад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқ ду схемаи асосӣ мавҷуд аст. Схемаи аввал рушди иқтисодиро на ҳамчун пешрафти яксамтаи технология, балки ҳамчун муносибати даврии инсон-технология-маъно нишон медиҳад. Оқилонаи инструменталӣ абзорҳои нави муоширатро ба вуҷуд меорад; абзорҳои муошират ҳамкории инсониро васеъ мекунанд; оқилонаи коммуникативӣ дониши ниҳонӣ эҷод мекунад; дониши ниҳонӣ ба сармояи консенсус табдил меёбад; сармояи консенсус самт ва қонунияти пешрафти технологиро шакл медиҳад. Дар зери ин давр сармояи шуур ҳамчун заминаи асосӣ ҷойгир аст.

Схемаи дуюм воқеиятро ҳамчун сохтори чаҳорқабата тартиб медиҳад. Дар поён формализатсияи ҳисобшаванда ҷойгир аст: иҷрои алгоритм, истеҳсоли стандартӣ ва функсияҳои Turing-ҳисобшаванда. Болотар соҳаи ҳисобнашаванда ё душвор-формализатсияшаванда қарор дорад: оптимизатсияи NP-hard, низомҳои аксиоматикӣ ва масъалаҳои ҳалнашаванда. Болотар аз он ғайриформализатсияи махсус ҷойгир аст: забони табиӣ, маънои бренд, маънои фарҳангӣ ва консенсуси иҷтимоӣ. Дар болотарин қабат ғайриформализатсияи умумӣ аст: шуури феноменалӣ, интуитсияи парадигмашикан ва эҷодкорие, ки марзи формализатсияро васеъ мекунад.

Паёми муштараки ин ду схема чунин аст: технологияи рақамӣ метавонад муҳити пурқуввате барои интиқоли ҳамкории иҷтимоӣ бошад, аммо худи маъноро ба вуҷуд намеорад. Маъно аз ҳамкории бошууронаи байни одамон ба вуҷуд меояд. Аз ин рӯ, AI ва низомҳои рақамӣ метавонанд арзиши коммуникативиро зиёд кунанд; аммо тибқи иддаои таҳқиқ, манбаи ин арзиш субъекти инсонӣ мебошад.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқ озмоиши лабораторӣ, саҳроӣ ё санҷиши классикии эконометрикии эмпирикиро пешниҳод намекунад. Ба ҷойи ин моделсозии назариявӣ анҷом медиҳад. Аввал мафҳумҳо таъриф мешаванд; баъд фарқгузории соҳаҳои формализатсияшуда ва ғайриформализатсияшуда сохта мешавад; сипас бо модели мувозинати умумии дусекторӣ муносибатҳои байни AI, расонаҳои рақамӣ, меҳнати коммуникативӣ, сармояи шуур, дониши ниҳонӣ ва сармояи консенсус формализатсия карда мешаванд.

Матн инчунин гипотезаҳои санҷишшаванда пешниҳод мекунад. Масалан, иддао мешавад, ки бо паҳн шудани AI шуғл аз корҳои рутинӣ ва формализатсияшуда ба касбҳои коммуникативӣ мегузарад; нархи нисбии секторҳое чун маориф, тандурустӣ, фароғат, нигоҳубин ва хизматрасониҳои шахсӣ меафзояд; дар минтақаҳое, ки эътимоди иҷтимоӣ ва ҳамоҳангии фарҳангӣ баланд аст, сектори коммуникативӣ ҳосилноктар мешавад; ва пешрафт дар технологияҳои расонаҳои рақамӣ ҳиссаи баромад ва шуғли сектори коммуникативиро зиёд мекунад.

Аз ин рӯ, таҳқиқ бояд ҳамчун чаҳорчӯбаи назариявие хонда шавад, ки бояд бо додаҳо такмил дода шавад. Модел шарҳи даъвогарона пешниҳод мекунад; аммо чен кардани мафҳумҳое чун сармояи шуур, дониши ниҳонӣ ва сармояи консенсус мушкили асосии таҳқиқоти эмпирикии оянда мебошад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Таҳқиқ чор натиҷаи асосӣ мебарорад. Якум, AI ва дигар низомҳои формализатсияшуда инсонро ҳамчун субъекти арзишофар пурра иваз карда наметавонанд. Сабаб, тибқи таҳқиқ, он аст, ки низомҳои AI шуури феноменалӣ, яъне таҷрибаи субъективӣ надоранд. AI метавонад рамзҳоро коркард кунад, матн тавлид намояд ва ҳисоббарорӣ анҷом диҳад; аммо худ ба худ субъекте нест, ки маъноро таҷриба кунад.

Дуюм, бо автоматӣ шудани сектори инструменталии формализатсияшуда тавассути AI, аҳамияти сектори коммуникативӣ зиёд хоҳад шуд. Соҳаҳое чун истеҳсоли муҳтаво, маориф, нигоҳубин, хизматрасониҳои тиббӣ, дастгирии равонӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ, фарҳанг, санъат, идоракунии ҷомеаҳо, муносибатҳои инсонӣ ва маъноофарӣ метавонанд марказитар шаванд. Таҳқиқ инро “табдили сохторӣ” меномад.

Сеюм, парадокси Solow бо норасоии сармояи ғайриформализатсияшуда шарҳ дода мешавад. Дар ҳоле ки сармояи формализатсияшуда, монанди компютер, нармафзор ва AI босуръат меафзояд, қобилияти ҷомеа барои маъно додан, нигоҳдорӣ, институтсионализатсия, роҳнамоии ахлоқӣ ва истифодаи самараноки ин технологияҳо бо ҳамон суръат афзоиш намеёбад. Аз ҳамин сабаб ҳатто бо сармоягузории баланди технологӣ афзоиши ҳосилнокии ченшуда маҳдуд мемонад.

Чорум, сармояи консенсус аз ҷониби бозор кам истеҳсол мешавад. Вақте одамон ҳамкории иҷтимоӣ мекунанд, аксаран танҳо манфиати шахсии худро дар назар мегиранд; аммо ин ҳамкорӣ дар сатҳи ҷомеа эътимод, маънои муштарак, ҳамкорӣ ва қонунияти институтсионалӣ ба вуҷуд меорад. Азбаски ин таъсири мусбати беруна пурра дар нархҳои бозор инъикос намешавад, маориф, фарҳанг, баҳси ҷамъиятӣ, сохторҳои ҷомеавӣ ва экосистемаҳои солими муоширати рақамӣ метавонанд аз дастгирии кофӣ маҳрум шаванд.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқ ба саволи зуд-зуд додашавандаи “оё меҳнати инсон дар асри AI нолозим мешавад?” ҷавоби муфассалтар медиҳад. Ҷавоб “ҳа” ё “не”-и сода нест. Корҳои формализатсияшаванда, қоидабанд, такроршаванда ва ченшаванда метавонанд ҳарчи бештар автоматӣ шаванд. Аммо нақши инсон дар соҳаҳое, ки таҷрибаи субъективӣ, муносибат, маъно, ҳамдардӣ, ҳукми ахлоқӣ, тафсири фарҳангӣ ва эҷодкориро талаб мекунанд, метавонад арзишмандтар гардад.

Барои иқтисоди рақамӣ низ натиҷаи муҳим вуҷуд дорад. Шабакаҳои иҷтимоӣ, metaverse, пахши мустақим, ҷомеаҳои онлайнӣ ва платформаҳои муҳтаво танҳо бо “фурӯши таваҷҷуҳ” ё “истихроҷи додаҳо” шарҳ дода намешаванд. Одамон дар ин муҳитҳо шинохти иҷтимоӣ, тааллуқ, маъно, эҳсос ва таҷрибаи муштарак меҷӯянд. Аз ҳамин сабаб арзиши иқтисодии платформаҳои рақамӣ на танҳо аз алгоритмҳои онҳо, балки аз робитаҳои коммуникативие бармеояд, ки одамон бо ҳам месозанд.

Дар робита ба парадокси Solow, таҳқиқ таъкид мекунад, ки сармоягузории технологӣ танҳо кофӣ нест. Агар дар ҷомеа маориф, эътимод, ҳамоҳангии фарҳангӣ, тафаккури интиқодӣ, муоширати иҷтимоӣ ва қонунияти институтсионалӣ заиф бошанд, ҳатто технологияҳои пешрафтатарин ҳам метавонанд афзоиши интизоршавандаи ҳосилнокиро таъмин накунанд. Ин нигоҳ ривояти рушди технологиямеҳварро ба баҳси рушди инсонмеҳвар табдил медиҳад.

Нуқтаҳои диққат

Иддаоҳои таҳқиқ пурқувват ва баҳсбарангезанд. Хусусан ибораҳое чун “AI ҳеҷ гоҳ мисли инсон субъекти бошуур шуда наметавонад” ё “шуур манбаи ниҳоии арзиши иқтисодӣ аст” дар фалсафа, илми маърифат ва таҳқиқоти зеҳни сунъӣ натиҷаҳои қатъии мавриди тавофуқ нестанд. Аз ин рӯ, таҳқиқ бояд на ҳамчун назарияи ниҳоии умумқабулшуда, балки ҳамчун пешниҳоди назариявии ҷасурона хонда шавад.

Шуури феноменалӣ, яъне “аз дохил таҷриба кардани чиз чӣ гуна эҳсос мешавад”, ҳанӯз масъалаи душвор дар илм ва фалсафа аст. Ҳарчанд дидгоҳҳои қавӣ вуҷуд доранд, ки низомҳои имрӯзаи AI бошуур нестанд, баҳси академӣ дар бораи ҳалли ниҳоии масъалаи шуур идома дорад. Аз ин рӯ, фарқгузории шуур-AI дар матн чаҳорчӯбаи шарҳдиҳанда пешниҳод мекунад, аммо баҳси комилан баста нест.

Пешниҳодҳои сиёсати иқтисодӣ низ бояд бо эҳтиёт баррасӣ шаванд. Сармоягузорӣ ба маориф, фарҳанг, зерсохтори рақамӣ, эътимоди иҷтимоӣ ва муҳити баҳси ҷамъиятӣ метавонад муҳим бошад; аммо дар кадом кишвар, дар кадом миқёс ва бо кадом абзорҳо татбиқ шудани он масъалаи ҷудогонаи таҳқиқ аст. Ин мундариҷа машварати сиёсати давлатӣ нест; арзёбии таҳририест, ки аргументи назариявии таҳқиқро содда мекунад.

Илова бар ин, иддаои “сектори коммуникативӣ рушд мекунад” маънои онро надорад, ки ҳар касб ба таври худкор ҳифз мешавад. Бозори воқеии меҳнат ба омилҳои зиёде чун сатҳи малака, институтҳо, сиёсати музд, низоми маориф, танзим, иқтисоди платформа ва тақсимоти даромад вобаста аст.

Хулоса

Ин таҳқиқ пешниҳод мекунад, ки дар маркази иқтисоди асри AI на танҳо мошин, алгоритм ва самаранокии истеҳсол, балки шуури инсон ва арзиши коммуникативӣ қарор дода шаванд. Ғояи асосӣ чунин аст: технология метавонад хеле босуръат рушд кунад, аммо ба арзиши воқеии иқтисодӣ табдил ёфтани он аз қобилияти одамон барои маъно додан, истифода кардан, нигоҳдорӣ кардан, ба институтҳо ҷойгир намудан ва ба манфиати иҷтимоӣ равона кардани он вобаста аст.

Сегонаи сармояи шуур, дониши ниҳонӣ ва сармояи консенсус, ки муаллифон пешниҳод мекунанд, барои шарҳ додани зерсохтори ноаёни асри рақамӣ истифода мешавад. Одамон танҳо истеҳсолкунанда ё истеъмолкунанда нестанд; онҳо ҳамзамон субъектҳое ҳастанд, ки маъно месозанд, эътимод ба вуҷуд меоранд, меъёрҳо истеҳсол мекунанд ва самти технологияро муайян менамоянд. AI метавонад ин равандро тезонад, васеъ кунад ва дастгирӣ намояд; аммо тибқи иддаои таҳқиқ, субъекти инсонро пурра иваз карда наметавонад.

Барои хонандаи Verianla ҷиҳати омӯзандатарини ин матн шубҳа кардан ба фарзияи “бо зиёд шудани технология арзиш худкор меафзояд” аст. Дар асри рақамӣ захираи аслии камёб шояд танҳо чип, дода ё алгоритм набошад. Захираи воқеан камёб метавонад қобилияти инсоне бошад, ки маъно сохта метавонад, меомӯзад, тафсир мекунад, эътимод бунёд мекунад ва ояндаи муштаракро тарҳрезӣ менамояд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси preliminary working paper-и Danxia Xie ва Zehao Zhou бо унвони “The Economics of Non-Formalization: Communicative Rationality, Consciousness, and Consensus Capital” омода шудааст. Таҳқиқ оқилонаи коммуникативӣ, сармояи шуур, сармояи консенсус, иқтисоди AI, парадокси Solow ва иқтисоди иҷтимоии рақамиро дар як модели назариявӣ баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқ мутобиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи аслии таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Ин мундариҷа машварати сармоягузорӣ, машварати ҳуқуқӣ ё машварати сиёсати давлатӣ нест. Арзёбиҳо дар бораи зеҳни сунъӣ, шуғл ва рушди иқтисодӣ бо ҳадафи фаҳмотар кардани аргументҳои назариявии таҳқиқи баррасишуда пешниҳод шудаанд.