Ин таҳқиқот як мақолаи preprint дар буриши идоракунии зеҳни сунъӣ, забони ҳуқуқӣ, прагматика, забоншиносии корпусӣ ва таҳлили матнҳои танзимгар мебошад. Дар матн ба таври равшан зикр мешавад, ки таҳқиқот аз баррасии ҳамтоён нагузаштааст. Аз ин рӯ, онро набояд ҳамчун нашри ниҳоии баррасишуда, балки ҳамчун таҳқиқоти ҷорӣ ва баҳсталабе хонд, ки тарзи кори забонии санадҳои идоракунии AI-ро меомӯзад.

Саволи асосии мақола чунин аст: оё аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ҳатмӣ будани як матни идоракунии AI маънои онро дорад, ки он аз ҷиҳати забонӣ низ амрҳои қавӣ медиҳад? Ё як кодекси соҳавие, ки аз назари ҳуқуқӣ ҳатмӣ нест, метавонад забони пурқуввати уҳдадориро ба вуҷуд оварад? Муаллиф ба ин саволҳо на дар сатҳи «ҳа/не», балки тавассути тақсимоти амалҳои нутқӣ ва модалият дар дохили матнҳо посух меҷӯяд.

Амали нутқӣ маънои онро дорад, ки ҷумла танҳо иттилоъ намедиҳад, балки ҳамзамон коре анҷом медиҳад. Масалан, «шумо бояд ин корро анҷом диҳед» як дастур аст; «мо уҳдадор мешавем, ки ин корро анҷом диҳем» як уҳдадорӣ аст; «ин мафҳум чунин маъно дорад» бошад метавонад як баёнияи ҳуқуқии таърифсоз бошад. Модалияти деонтикӣ бошад, қувваҳои танзимгарии забон, монанди уҳдадорӣ, иҷозат, зарурат ва тавсияро ифода мекунад. Дар забони ҳуқуқии англисӣ ибораҳое чун “shall”, “must”, “should”, “may” аз ин ҷиҳат муҳиманд.

Ин мундариҷа машварати ҳуқуқӣ нест. Барои қарорҳои амалӣ вобаста ба AI Act, GDPR, Colorado AI Act, GPAI Code of Practice ё санадҳои монанди онҳо бояд қонунгузории ҷорӣ, шарҳҳои мақомоти салоҳиятдор ва машварати ҳуқуқшиносон ба назар гирифта шаванд.

Мақола на танҳо он чизеро, ки санадҳои идоракунии AI мегӯянд, балки тарзи гуфтани онҳоро меомӯзад. Даъвои асосии таҳқиқот ин аст, ки ҳатмияти ҳуқуқӣ ва қувваи амали нутқӣ метавонанд аз ҳам ҷудо бошанд. Як матн метавонад аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ҳатмӣ бошад, аммо баъзе бахшҳои он аз ҷиҳати забонӣ нарм, тавзеҳӣ ё асосноккунанда боқӣ монанд. Баръакс, як кодекси соҳавии ихтиёрӣ метавонад бо забоне чун «мо иҷро мекунем» ё «мо уҳдадор мешавем» иштирокчиёнро аз ҷиҳати нутқӣ ба таври қавӣ ба худ бандад.

Таҳқиқот корпусе аз 19 санади идоракунии AI истифода мебарад. Ба ин корпус матнҳои навъҳои гуногун, аз ҷумла Регламенти ИА оид ба зеҳни сунъӣ, GDPR, Colorado AI Act, White House Voluntary Commitments, бахшҳои General-Purpose AI Code of Practice, принсипҳои OECD, чаҳорчӯбаҳои NIST, роҳнамои ахлоқии HLEG ва санадҳои тафсирии Комиссияи Аврупо дохил мешаванд.

Ду ҷудошавии асосии пайдокардаи муаллиф қобили таваҷҷуҳанд. Аввал, дар санадҳои танзимии ИА бахшҳои муқаддимавӣ, яъне recitals, гарчанде дар дохили як санади ҳатмии ҳуқуқӣ ҷой доранд, аз ҷиҳати модалият ба санадҳои ҳуқуқи нарм монанданд. Моддаҳои амалкунанда бошад бо забони уҳдадории баланд, масалан “shall”, сабти танзимгарии сахттар месозанд. Дувум, кодексҳои AI, ки аз ҷониби соҳа имзо шудаанд, гарчанде аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ихтиёрӣ ба назар мерасанд, бо ибораҳое чун “Companies will…” ва “Signatories commit to…” забони пурқуввати худбандиро месозанд.

Мушкил дар чист?

Матнҳои ҳуқуқӣ ва танзимгар аксаран бо фарқи «ҳуқуқи сахт» ва «ҳуқуқи нарм» хонда мешаванд. Ҳуқуқи сахт санадҳои ҳатмӣ, монанди қонун, регламент ё низомномаро ифода мекунад. Ҳуқуқи нарм бошад роҳнамо, принсип, чаҳорчӯбаи ахлоқӣ, уҳдадории ихтиёрӣ ё санади сиёсиро дар бар мегирад, ки мустақиман ҳатмӣ нестанд. Аммо ин фарқият на ҳамеша кори забонии матнро шарҳ медиҳад.

Мушкилоти асосие, ки мақола баррасӣ мекунад, омехта кардани қувваи ҳуқуқӣ бо қувваи амали нутқист. Қувваи ҳуқуқӣ ба он марбут аст, ки матн дар низоми расмии ҳуқуқ то чӣ андоза ҳатмист. Қувваи амали нутқӣ бошад ба он вобаста аст, ки матн бо забони худ чӣ кор мекунад: амр медиҳад, таъриф месозад, принсипро шарҳ медиҳад, уҳдадорӣ эҷод мекунад ё танҳо иттилоъ медиҳад?

Ин фарқият махсусан дар соҳаи идоракунии AI муҳим аст. Зеро танзими зеҳни сунъӣ танҳо аз моддаҳои классикии қонун иборат нест. Принсипҳои ахлоқӣ, уҳдадориҳои ширкатҳо, кодексҳои ихтиёрӣ, муқаддимаҳои санадҳои ИА, роҳнамоҳои тафсирӣ ва санадҳои ҳамтанзимкунӣ дар як майдон паҳлуи ҳам қарор мегиранд. Ҳамаи онҳо ба «идоракунии AI» тааллуқ доранд, аммо вазифаи забонии яксон иҷро намекунанд.

Масалан, моддаҳои амалкунандаи EU AI Act метавонанд бо забони уҳдадории баланд, мисли «ин уҳдадорӣ татбиқ мешавад», кор кунанд. Бахшҳои муқаддимавии ҳамон матн бошанд метавонанд бо лаҳни бештар тавзеҳӣ ё роҳнамо, мисли «давлатҳои узв бояд инро ба назар гиранд», сухан гӯянд. Ба ҳамин тарз, вақте уҳдадории ихтиёрии як ширкат мегӯяд «ширкатҳо ин корро хоҳанд кард», он ҳарчанд амри классикӣ намедиҳад, таъсири пурқуввати ваъдаи дастаҷамъӣ ба вуҷуд меорад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот усули корпусӣ-прагматикиро истифода мебарад. Корпус маҷмӯи матнҳоест, ки барои ҳадафи муайяни таҳқиқот ҷамъ оварда шудаанд. Дар ин мақола корпус аз 19 санади идоракунии AI иборат аст. Ҳаҷми умумии маълумоти таҳлилӣ 8.253 ҷумла ва 259.624 token нишон дода шудааст. Token дар коркарди забон воҳиди ҳисобшаванда, монанди калима, аломати пунктуатсия ё порчаи маънодори матнро ифода мекунад.

Муаллиф санадҳоро дар се меҳвари асосӣ тасниф мекунад: фарқи ҳуқуқи сахт/ҳуқуқи нарм, аз ҷониби соҳа имзо шудан ё нашудан ва навъи санад. Илова бар ин, санадҳои ИА, монанди EU AI Act ва GDPR, ба бахшҳои муқаддимавӣ ва моддаҳои амалкунанда ҷудо карда мешаванд. Ин ҷудокуни муҳим аст, зеро бахшҳои гуногуни як санади ҳуқуқӣ метавонанд бо қувваҳои гуногуни забонӣ кор кунанд.

Амалҳои нутқии матнҳо бо таснифгари қоидабунёд ва дастгиришаванда аз таҳлили синтаксисӣ нишонагузорӣ мешаванд. Равиши қоидабунёд имкон медиҳад пайгирӣ шавад, ки чаро система ҳар як ҷумлаеро ба як синф ҷой додааст. Дар соҳаҳое монанди забони ҳуқуқӣ, ки санҷишпазирӣ муҳим аст, ин як бартарӣ мебошад.

Таснифгар панҷ синфи асосии амали нутқиро истифода мебарад: assertive, directive, commissive, expressive ва declaration. Assertive ҷумлаҳои иттилоъдиҳанда ё изҳоркунандаанд. Directive амр, уҳдадорӣ ё дастурест, ки мехоҳад хонанда ё мухотаб коре анҷом диҳад. Commissive ҷумлаҳои уҳдадорие мебошанд, ки гӯянда худро ба амали оянда мебандад. Expressive арзёбӣ ё эҳсосро баён мекунад. Declaration бошад бо сухан ҳолати ҳуқуқӣ ё институтсионалиро ба вуҷуд меорад.

Таҳқиқот инчунин қувваи модалиро ба сатҳҳои паст, миёна ва баланд ҷудо мекунад. “May”, “can”, “could” паст; “should” ва “ought to” миёна; “shall”, “must” ва “required to” қувваи баланди деонтикӣ ҳисоб мешаванд. Бо ин роҳ на танҳо муайян мешавад, ки матн кадом амали нутқиро истифода мебарад, балки ҳамчунин бо чӣ қувва онро иҷро мекунад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Ин таҳқиқот назарияи математикӣ намесозад, балки таснифоти забонӣ ва муқоисаи омориро истифода мебарад. Бо вуҷуди ин, барои фаҳмидани усул баъзе ҳисобҳо ва нишондиҳандаҳои асосӣ муҳиманд. Блокҳои MathJax дар зер мантиқи асосии ченкунии таҳқиқотро ба шакли мувофиқ барои CMS ҷамъбаст мекунанд.

Ин ифода доираи маълумоти таҳқиқотро нишон медиҳад. Корпус санадҳои ҳуқуқи сахт, кодексҳои имзошудаи соҳа, принсипҳо, роҳнамои ахлоқӣ, чаҳорчӯбаҳои амалӣ ва санадҳои тафсириро дар бар мегирад.

Ин схема нишон медиҳад, ки таснифгар ҳар як ҷумларо ба яке аз панҷ категорияи асосии амали нутқӣ ҷой медиҳад. Забони ҳуқуқӣ аксаран метавонад дар як вақт чанд вазифаро иҷро кунад; таҳқиқот барои таҳлили амалӣ дарахти қарорҳои якнишонагиро истифода мебарад.

Ин формула ченкунии сесатҳаи қувваи модалияти деонтикиро мефаҳмонад. Модалияти паст иҷозат ё эҳтимол; модалияти миёна тавсия ё зарурат; модалияти баланд бошад уҳдадории қавӣ ё таъсири амри ҳатмиро ифода мекунад.

Ин ҳисоб нишон медиҳад, ки барои муқоисаи санадҳои дарозии гуногун, сатҳи амалҳои нутқӣ ба ҳар 10.000 token меъёр карда шудааст. Бо ин роҳ санади кӯтоҳ ва регламенти дароз одилонатар муқоиса мешаванд.

Ин ифодаи кӯтоҳ тезиси асосии таҳқиқотро ҷамъбаст мекунад. Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ҳатмӣ будани матн маънои онро надорад, ки ҳар бахши он бо қувваи якхелаи забонӣ амр медиҳад. Ба ҳамин тарз, матни ихтиёрӣ низ метавонад бо забони пурқуввати уҳдадорӣ қувваи баланди амали нутқӣ эҷод кунад.

Ин ифода нишон медиҳад, ки бахшҳои муқаддимавии санадҳои ИА аз ҷиҳати модалият ба санадҳои ҳуқуқи нарм наздиканд. Дар мақола миёнаи қувваи модалӣ барои муқаддимаҳои EU AI Act ва GDPR тақрибан 1.97–1.99 аст, дар ҳоле ки дар моддаҳои амалкунанда ин нишондиҳанда тақрибан ба 2.72–2.75 мерасад.

Ин схема нишон медиҳад, ки дар санадҳои аз ҷониби соҳа имзошуда забони уҳдадорӣ нисбат ба забони амрӣ бартарӣ дорад. Сохторҳое чун “Companies will…” ва “Signatories commit to…” кори танзимгариро бештар тавассути ваъда ва худбандӣ анҷом медиҳанд, на тавассути амр.

Ин оморҳо эътимоднокии усулро нишон медиҳанд. Cohen’s kappa мувофиқати ду нишонагузори инсонро чен мекунад. F1 score бошад дақиқӣ ва қобилияти дарёфти таснифгарро якҷо арзёбӣ мекунад. Қимати баланди F1 дар синфи commissive нишон медиҳад, ки хулосаи асосии таҳқиқот дар бораи забони уҳдадории санадҳои соҳавӣ нисбат ба хатои таснифгар устувортар аст.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Ҷадвали асосии аввал ҳуқуқи нарм ва ҳуқуқи сахтро муқоиса мекунад. Матнҳои ҳуқуқи сахт қувваи баланди модалӣ, declaration бештар ва забони зичтари directive нишон медиҳанд. Баръакс, дар санадҳои ҳуқуқи нарм ҷумлаҳои assertive, яъне шарҳдиҳанда ва иттилоъдиҳанда, бештар мебошанд. Аммо танҳо ин ҷадвал тамоми тасвирро нишон намедиҳад, зеро кодексҳои имзошудаи соҳа дар дохили гурӯҳи ҳуқуқи нарм профили забонии хеле фарқкунанда доранд.

Ҷадвали асосии дувум фарқи муқаддима ва моддаҳои амалкунандаи санадҳои ИА-ро нишон медиҳад. Дар EU AI Act ва GDPR қувваи модалии бахшҳои муқаддимавӣ тақрибан дар доираи 1.97–1.99 аст. Дар моддаҳои амалкунанда бошад қимат тақрибан ба 2.72–2.75 мерасад. Ин нишон медиҳад, ки дар дохили як санади ҳуқуқӣ ду сабти забонӣ вуҷуд дорад. Муқаддимаҳо бештар гирди “should” ва “may” мегарданд, моддаҳои амалкунанда бошад атрофи “shall” мутамарказ мешаванд.

Ҷадвали сеюм фарқи санадҳои аз ҷониби соҳа имзошуда ва санадҳои дигарро нишон медиҳад. Дар санадҳои имзошудаи соҳа сатҳи commissive баланд ва сатҳи directive паст аст. Ба ибораи дигар, ин санадҳо ба ҷои «шумо бояд ин корро анҷом диҳед» бештар бо забони «мо ин корро анҷом медиҳем» ё «имзокунандагон уҳдадор мешаванд» кор мекунанд. Ин як шакли қувваи танзимгарист, ки дар таҳлили классикии матнҳои ҳуқуқӣ камтар таваҷҷуҳ мегирад.

Намоиши principal component analysis 19 санадро дар матритсаи панҷхусусиятӣ ба шакли кластерҳо ҷойгир мекунад. Се гурӯҳи асосӣ дида мешаванд: санадҳои ҳатмӣ, санадҳои имзошудаи соҳа ва санадҳои принсип/чаҳорчӯба бо хусусияти шарҳдиҳанда. Муаллиф меҳварҳоро аз ҳад зиёд тафсир намекунад; нуқтаи муҳим ин аст, ки махсусан санадҳои имзошудаи соҳа дар усулҳои гуногун ба таври пайваста як кластерро ташкил медиҳанд.

Дар ҷадвалҳои иловагӣ тақсимоти санадҳои корпус муфассал шарҳ дода мешавад. EU AI Act, GDPR ва Colorado AI Act тарафи ҳуқуқи сахтро; White House Voluntary Commitments ва бахшҳои GPAI Code of Practice кодексҳои имзошудаи соҳа; HLEG, OECD, NIST, OSTP ва санадҳои Комиссияи Аврупо бошад навъҳои гуногуни ҳуқуқи нарм, чаҳорчӯбаи амалӣ ва санадҳои тафсириро ташкил медиҳанд.

Таҷрибаҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин таҳқиқот озмоиши лабораторӣ нест, балки таҳлили корпусии забон ва муқоисаи оморист. Дар қадами аввал 19 санади идоракунии AI ҷамъоварӣ, ба матни одӣ табдил ва ба ҷумлаҳо ҷудо карда шуданд. Ҷумлаҳои хеле кӯтоҳ ё хеле дароз, боқимондаҳои ҷадвалҳо ва пораҳои бо тарҳбандии саҳифа ба вуҷудомада аз таҳлил хориҷ карда шуданд.

Дар қадами дувум ҷумлаҳо ба синфҳои амали нутқӣ ҷудо карда шуданд. Барои ин таҳлили spaCy, луғатҳои операторҳои деонтикӣ, феълҳои commissive, формулаҳои declaration ва дарахти қарор истифода шуданд. Дар дарахти қарор declaration аввал, баъд commissive, expressive, directive ва assertive меоянд. Ин тартиб аз он сабаб интихоб шудааст, ки баъзе ҷумлаҳои ҳуқуқӣ метавонанд ҳамзамон чанд вазифа дошта бошанд.

Дар қадами сеюм зернамунаи 300 ҷумла аз ҷониби ду забоншиноси мустақил нишонагузорӣ шуд. Эътимоднокии байни нишонагузорон баланд буд. Сипас мувофиқати таснифгари қоидабунёд бо ин нишонаҳои инсонӣ чен карда шуд. Махсусан муваффақияти баланд дар синфи commissive хулосаи зичии уҳдадориҳо дар санадҳои имзошудаи соҳаиро дастгирӣ мекунад.

Дар қадами чорум санадҳо ба муқоисаҳои гурӯҳӣ ворид шуданд. Муқоисаи асосии пешакӣ муайяншуда фарқи ҳуқуқи нарм ва ҳуқуқи сахт буд. Илова бар ин, санадҳои имзошудаи соҳа бо дигар санадҳо муқоиса шуданд ва баъдан пас аз хориҷ кардани санадҳои соҳавӣ, принсипҳо/роҳнамоҳо бо санадҳои ҳатмӣ муқоиса гардиданд.

Дар қадами панҷум санадҳои ИА дар сатҳи бахш ҷудо карда шуданд. Бахшҳои муқаддимавӣ ва моддаҳои амалкунанда алоҳида ҳисоб ва аз рӯи қувваи модалӣ, сатҳи directive, сатҳи declaration ва нишондиҳандаҳои дигар муқоиса шуданд. Ин таҳлили сатҳи бахш яке аз саҳмҳои муҳимтарини мақола аст, зеро нишон медиҳад, ки миёнаҳои сатҳи санад метавонанд фарқиятҳои воқеии забониро пинҳон кунанд.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Натиҷаи асосии аввал ин аст, ки бахшҳои муқаддимавӣ ва моддаҳои амалкунандаи санадҳои ИА бо як сабти забонӣ кор намекунанд. Муқаддимаҳо, гарчанде дар дохили санади ҳуқуқии ҳатмӣ ҷой доранд, аз ҷиҳати модалият ба санадҳои ҳуқуқи нарм монанданд. Моддаҳои амалкунанда бошад бо қувваи баланди деонтикӣ, махсусан забони “shall”, уҳдадории сахттар месозанд.

Натиҷаи дувум ин аст, ки таҳлилҳои сатҳи санад метавонанд гумроҳкунанда бошанд. Вақте тамоми EU AI Act бо як миёнаи ягона таҳлил мешавад, нармии муқаддимаҳо ва сахтии моддаҳои амалкунанда омехта мешаванд. Дар натиҷа на лаҳни воқеии муқаддимаҳо ва на зичии танзимгарии моддаҳои амалкунанда равшан дида намешавад. Аз ин рӯ, таҳлили забони ҳуқуқӣ бояд сатҳи бахшро ба назар гирад.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки кодексҳои AI, ки аз ҷониби соҳа имзо шудаанд, набояд мисли санадҳои классикии ҳуқуқи нарм хонда шаванд. White House Voluntary Commitments ва бахшҳои GPAI Code of Practice зичии баланди commissive нишон медиҳанд. Яъне ин санадҳо ба ҷои амр додан, бо бастани имзокунанда ба амалҳои оянда кор мекунанд. Аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ихтиёрӣ будани онҳо маънои заиф будани забонии онҳоро надорад.

Натиҷаи чорум ин аст, ки қувваи амали нутқӣ метавонад аз қувваи ҳуқуқӣ ҷудо шавад. Матн метавонад аз ҷиҳати ҳуқуқӣ қавӣ бошад, аммо баъзе бахшҳои он аз ҷиҳати забонӣ нармтар бошанд. Матн метавонад аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ихтиёрӣ бошад, вале аз ҷиҳати забонӣ уҳдадориҳои қавӣ бисозад. Ин ҷудошавии дутарафа нишон медиҳад, ки санадҳои идоракунии AI-ро танҳо бо ҷудокунии «ҳатмӣ/ғайриҳатмӣ» фаҳмидан кофӣ нест.

Натиҷаи панҷум он аст, ки дар санадҳои тафсирӣ сарҳади assertive ва declaration аз ҷиҳати методологӣ душвор аст. Ҷумла метавонад шакли сатҳии яксон дошта бошад, аммо агар дар санади асосӣ ҷой дошта бошад, воқеияти ҳуқуқӣ эҷод кунад; агар дар роҳнамои тафсирӣ бошад, танҳо ҳолати мавҷудаи ҳуқуқиро шарҳ диҳад. Аз ин рӯ, ҷойгоҳи институтсионалии матн барои таснифи амали нутқӣ муайянкунанда мебошад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки идоракунии AI-ро бояд на танҳо аз рӯи мундариҷа ё сатҳи ҳуқуқӣ, балки аз рӯи вазифаи забонӣ низ бихонем. Санад метавонад «принсипи ахлоқӣ», «қонун», «уҳдадории ихтиёрӣ» ё «роҳнамо» бошад, аммо таъсири воқеии танзимгарии он ба он вобаста аст, ки ҷумлаҳо чӣ гуна амр медиҳанд, чӣ гуна таъриф месозанд, чӣ гуна ваъда медиҳанд ё чӣ гуна шарҳ медиҳанд.

Бо афзоиши босуръати санадҳои AI ин фарқият муҳимтар мешавад. Ширкатҳо, давлатҳо, ниҳодҳои ИА, ташкилотҳои стандартсоз ва сохторҳои байниҳукуматӣ навъҳои гуногуни матн истеҳсол мекунанд. Ҳамаи онҳо қисми экосистемаи «идоракунии AI» мебошанд, аммо ҳар кадом бо механизми гуногуни забонӣ кор мекунанд. Яке мустақиман уҳдадорӣ мегузорад; дигаре тафсир мекунад; яке принсипи муштарак эълон мекунад; дигаре ширкатҳоро бо сухани худи онҳо мебандад.

Аз ҷиҳати забони ҳуқуқӣ таҳқиқот нишон медиҳад, ки preambular text, яъне бахшҳои муқаддимавӣ, дар таҳлил набояд нодида гирифта шаванд. Муқаддимаҳо метавонанд мустақиман ҳатмӣ набошанд, вале ҳадаф, арзиш ва чаҳорчӯбаи тафсири санадро месозанд. Аз ин рӯ, монандии профили модалии онҳо ба санадҳои ҳуқуқи нарм аҳамияти назариявӣ дорад.

Аз ҷиҳати идоракунии AI бошад, маълум мешавад, ки уҳдадориҳои соҳавӣ метавонанд шакли махсуси қувваи танзимгарӣ дошта бошанд. Забони «мо иҷро мекунем» ё «имзокунандагон уҳдадор мешаванд» амри классикии қонун нест. Аммо дар доираи интизории ҷамъиятӣ, фишори обрӯ, ҳамтанзимкунӣ ва муносибатҳои ояндаи назоратӣ метавонад вазифаи воқеии идоракуниро иҷро кунад.

Аз назари Verianla ин мақола нишон медиҳад, ки матнҳои танзимгар на танҳо барои ҳуқуқшиносон, балки барои забоншиносон ва олимони иҷтимоӣ низ майдони муҳими дода мебошанд. Барои фаҳмидани идоракунии AI танҳо ба моддаҳо нигоҳ кардан кофӣ нест; бояд дид, ки матн бо кадом амали нутқӣ сухан мегӯяд.

Нуқтаҳои эҳтиёт

Таҳқиқот preprint аст ва аз баррасии ҳамтоён нагузаштааст. Аз ин рӯ, усул, интихоби додаҳо, қоидаҳои таснифгар ва тафсири натиҷаҳо метавонанд дар раванди баррасии академӣ тағйир ё такмил ёбанд.

Корпус бо санадҳои англисӣ маҳдуд аст. Ин махсусан барои санадҳои ИА муҳим аст, зеро EU AI Act ва GDPR дар забонҳои зиёде матнҳои аз ҷиҳати ҳуқуқӣ эътиборнок доранд. Фарқи “should” ва “shall” дар англисӣ метавонад дар фаронсавӣ ё олмонӣ ба ҳамон тарз намоён набошад. Муаллиф низ зарурати санҷиши байнизабониро қайд мекунад.

Муқоисаи ҳуқуқи сахт танҳо ба се матни ҳатмӣ такя мекунад. Ин қобилияти умумисозии натиҷаҳоро ба тамоми матнҳои ҳуқуқӣ маҳдуд мекунад. Барои муқоисаи фарохтар бояд аз кишварҳо ва бахшҳои гуногун санадҳои бештари ҳатмии AI ё танзими рақамӣ илова шаванд.

Натиҷаи санадҳои имзошудаи соҳа қавӣ менамояд, вале намунаи муассир хурд аст. White House Voluntary Commitments як контексти ягона аст; бахшҳои GPAI Code of Practice низ санадҳои наздиканд, ки аз як раванди EU AI Act Article 56 баромадаанд. Аз ин рӯ набояд хулоса кард, ки «ҳамаи кодексҳои соҳавӣ ҳамин гунаанд».

Таснифгари қоидабунёд санҷишпазирӣ медиҳад, аммо забони ҳуқуқӣ мураккаб ва бисёрвазифа аст. Баъзе ҷумлаҳо метавонанд ҳамзамон ҳам таъриф созанд ва ҳам амр диҳанд. Таснифи якнишонагӣ ҳалли амалӣ медиҳад, аммо моделҳои чанднишонагӣ ё дараҷавӣ метавонанд дар оянда натиҷаҳои бойтар диҳанд.

Ин мундариҷа машварати ҳуқуқӣ нест. Хусусияти ҳатмӣ, қувваи татбиқ ва таъсири ҳуқуқии санадҳои идоракунии AI бояд вобаста ба кишвар, ниҳод, навъи санад ва шароити эътибори он арзёбӣ шавад.

Хулоса

Мақола таҳқиқоти ҷолиби корпусӣ-прагматикӣ пешниҳод мекунад, ки нишон медиҳад дар матнҳои идоракунии AI қувваи ҳуқуқӣ ва қувваи амали нутқӣ ҳамеша ба ҳам мувофиқат намекунанд. Бахшҳои муқаддимавии санадҳои ИА, бо вуҷуди ҷой гирифтан дар матни ҳуқуқӣ, метавонанд профили модалии монанд ба ҳуқуқи нарм дошта бошанд. Моддаҳои амалкунанда бошад бо забони уҳдадории хеле қавитар кор мекунанд.

Аз тарафи дигар, кодексҳои AI, ки аз ҷиҳати ҳуқуқӣ ихтиёрӣ ба назар мерасанд, метавонанд забони пурқуввати уҳдадориро эҷод кунанд. Дар ин санадҳо кори танзимгар на бо амри мустақим, балки бо бастани имзокунандагон ба амалҳои оянда анҷом меёбад. Аз ин рӯ, санадҳои идоракунии AI-ро танҳо дар хати ҳуқуқи сахт/нарм ҷойгир карда фаҳмидан мумкин нест.

Паёми муҳимтарини таҳқиқот ин аст: Матнҳои танзимгар на танҳо бо мақоми ҳуқуқии худ, балки бо амалҳои забонии худ низ кор мекунанд. Дар баробари саволи «ин матн то чӣ андоза ҳатмист?» бояд пурсид, ки кадом ҷумлаҳо амр медиҳанд, кадомҳо уҳдадорӣ месозанд, кадомҳо шарҳ медиҳанд ва дар кадом бахш кадом қувваи модалӣ истифода мешавад.

Барои Verianla ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки дар баҳсҳои идоракунии AI забон ҷузъиёти техникӣ нест, балки воситаи асосиест, ки худи қувваи танзимгариро мебарад. Моддаҳои қонун, муқаддимаҳо, принсипҳо ва уҳдадориҳои ширкатҳо дар як майдон сухан мегӯянд, аммо бо як амали нутқӣ сухан намегӯянд.

Ёддошти манбаъ ва усул

Ин матн дар асоси preprint-и Kunming Li бо унвони “Legal vs. speech-act force in codes and statutes of AI governance” таҳия шудааст. Таҳқиқот санадҳои идоракунии AI, амалҳои нутқӣ, модалияти деонтикӣ, забони уҳдадории commissive, фарқи муқаддима ва моддаҳои амалкунанда дар санадҳои ИА, кодексҳои AI-и имзошудаи соҳа, таснифи қоидабунёд ва усулҳои корпусӣ-прагматикиро якҷо баррасӣ мекунад.

Ин мундариҷа тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии таҳқиқот мутобиқи хатти нашрии Verianla содда ва ба мақолаи таҳририи аслии тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Азбаски матн бар асоси preprint-и аз баррасии ҳамтоён нагузашта омода шудааст, набояд онро ҳамчун ризоияти ниҳоии академӣ ё тафсири ҳуқуқӣ хонд. Барои татбиқи ҳуқуқӣ бояд қонунгузории ҷорӣ ва назари мутахассис ба назар гирифта шавад.