Ин таҳқиқот ба таҳияи миқёсе барои чен кардани этикаи таҳқиқоти илмӣ дар донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ бахшида шудааст. Аз рӯи навъи кор, он на ҳамчун мақолаи маҷаллаи аз баррасии ҳамтоён гузашта, балки ҳамчун preprint-и ҳанӯз баррасинашуда пешниҳод шудааст. Аз ҷиҳати соҳавӣ он дар буриши илмҳои маориф, машварати равоншиносӣ, андозагирӣ ва арзёбӣ, психометрия ва этикаи таҳқиқот ҷой мегирад.

Ҳадафи асосии таҳқиқот таҳияи абзори дорои эътиборнокӣ ва эътимоднокиест, ки тавонад дараҷаи риояи этикаи таҳқиқоти илмиро аз ҷониби донишҷӯёни магистратура ва докторантура чен кунад. Аз ин рӯ, кор бештар аз он ки пешниҳоди мустақими сиёсати маориф бошад, сохтори як миқёси психометриро пешниҳод мекунад, ки метавонад барои чен кардани этикаи таҳқиқот истифода шавад.

Кор ба соҳаи ҳассоси машварати клиникӣ, ҳуқуқӣ ё молиявӣ дохил намешавад. Аммо азбаски он ба этикаи академӣ, арзёбии донишҷӯён ва равандҳои қабули қарорҳои институтсионалӣ алоқаманд аст, натиҷаҳо набояд ба танҳоӣ ҳамчун воситаи ҷазодиҳанда ё меъёри қатъии ҳалкунанда истифода шаванд.

Ин таҳқиқот ҳадаф дорад барои донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломии донишгоҳҳои Урдун миқёси «этикаи таҳқиқоти илмӣ»-ро таҳия кунад. Дар оғоз адабиёт баррасӣ шуда, баъдан бо гирифтани назари коршиносон бандҳои миқёс таҳрир шудаанд. Миқёсе, ки дар марҳилаи аввал аз 35 банд оғоз шуд, пас аз равандҳои арзёбӣ ва таҳлил ба сохтори чорченакаи 25-бандӣ табдил дода шуд.

Миқёс аз чор андозаи асосӣ иборат аст: этикаи умумии марбут ба мавзӯи таҳқиқот, иштирокчиёни таҳқиқот ва махфияти маълумот, пешниҳоду тафсири натиҷаҳо, ростқавлӣ ва якпорчагии илмӣ. Дар таҳқиқот таҳлили омилҳои иктишофӣ, таҳлили омилҳои тасдиқӣ ва коэффисиенти эътимоднокии Cronbach alpha истифода шуданд. Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки миқёс дорои сатҳи баланди ҳамоҳангии дохилӣ буда, сохтори пешниҳодшудаи чорченака дар маҷмӯъ дастгирӣ мешавад.

Мушкил чист?

Таҳқиқоти илмӣ танҳо фаъолияти тавлиди дониш нест. Он ҳамчунин принсипҳои ахлоқиро, аз ҷумла ростқавлӣ, махфият, эҳтиром ба ҳуқуқи иштирокчиён, истифодаи дурусти маълумот, тафсири бетараф ва садоқат ба манбаъҳо дар бар мегирад. Хусусан донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ дар раванди рисола ва таҳқиқоти академӣ аз марҳилаҳои зиёди ҳассос, аз ҷумла ҷамъоварии маълумот, истифодаи манбаъҳо, тафсири натиҷаҳо ва навиштани илмӣ мегузаранд.

Нуқтаи оғози таҳқиқот чунин аст: барои чен кардани он ки донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ то чӣ андоза ба этикаи таҳқиқот пойбанданд, миқёси мутобиқ ба заминаи маҳаллӣ, эътиборнок ва боэътимод лозим аст. Муаллифон изҳор мекунанд, ки дар заминаи донишгоҳҳои Урдун абзори ҳамаҷонибаи андозагирие, ки ин ниёзро қонеъ кунад, мавҷуд нест.

Ин мушкил танҳо ба рафтори инфиродии донишҷӯ вобаста нест. Дар муҳите, ки этикаи таҳқиқот заиф аст, сифати рисолаҳо, нашрияҳои академӣ ва таҳқиқоти соҳаи маориф низ метавонад осеб бинад. Аз ин рӯ, чен кардани огоҳии ахлоқӣ ҳам барои рушди донишҷӯён ва ҳам барои сифати таҳқиқот дар донишгоҳҳо муҳим аст.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Кор ба равиши таҳқиқоти тавсифӣ такя мекунад. Равиши тавсифӣ тарҳи таҳқиқотест, ки мекӯшад падидаро дар ҳолати мавҷудааш фаҳмад ва чен кунад. Дар ин таҳқиқот падидаи мавриди чен — дараҷаи пойбандии донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ ба этикаи таҳқиқоти илмӣ мебошад.

Намунаи таҳқиқот аз 309 донишҷӯи магистратура ва докторантура иборат аст, ки дар факултетҳои маорифи баъзе донишгоҳҳои давлатии Урдун таҳсил мекунанд. Донишҷӯён аз бахшҳое чун психология, идоракунии маориф ва усулҳои таълим интихоб шудаанд. Миқёс бо сохтори ҷавобҳои панҷдараҷаи Likert таҳия шудааст. Миқёси навъи Likert шакли андозагириест, ки сатҳи розигии иштирокчӣ бо як изҳорот ё басомади анҷом додани рафтори муайянро дараҷабандӣ мекунад.

Раванди таҳияи миқёс дар чанд марҳила анҷом ёфт. Аввал адабиёти марбут ба этикаи таҳқиқот ва миқёсҳои қаблӣ баррасӣ шуданд. Сипас ҳавзаи ибтидоии 35 банд тартиб дода шуд. Пас аз гирифтани назари коршиносон баъзе бандҳо хориҷ ё таҳрир шуданд. Баъд аз озмоиши ибтидоӣ ва таҳлилҳои омилӣ миқёс ба 25 банд кам карда шуд.

Дар кор ду усули муҳими психометрӣ истифода шудааст. Таҳлили омилҳои иктишофӣ барои муайян кардани он истифода шуд, ки бандҳо зери кадом андозаҳо гурӯҳбандӣ мешаванд. Таҳлили омилҳои тасдиқӣ бошад барои санҷидани он татбиқ шуд, ки сохтори пешниҳодшудаи чорченака то чӣ андоза бо маълумот мувофиқат мекунад.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Дар таҳқиқот формулаҳои муфассали математикӣ ба таври равшан пешниҳод нашудаанд. Бо вуҷуди ин, мантиқи психометрии таҳқиқот ба нишондиҳандаҳои оморӣ, аз ҷумла коэффисиентҳои коррелятсия, борҳои омилӣ, индексҳои мутобиқат ва коэффисиенти эътимоднокии Cronbach alpha такя мекунад.

Сохтори баҳогузории панҷдараҷаи Likert-ро метавон ба таври содда чунин нишон дод:

Дар ин ҷо 1 маънои «ҳеҷ гоҳ»-ро дорад, дар ҳоле ки 5 баландтарин басомади рафтори ахлоқиро бо маънои «ҳамеша» ифода мекунад. Натиҷаи умумии донишҷӯ аз миқёс метавонад аз рӯи ҷамъ ё миёнаи ҷавобҳои додааш ба бандҳо тафсир шавад.

Коэффисиенти Cronbach alpha, ки дар таҳқиқот истифода шудааст, меъёри ҳамоҳангии дохилист ва нишон медиҳад, ки бандҳо як сохторро то чӣ андоза пайваста чен мекунанд. Намоиши умумии он чунин аст:

Дар ин формула \(k\) шумораи бандҳои миқёсро; \(\sigma_i^2\) дисперсияи ҳар бандро; \(\sigma_T^2\) дисперсияи холҳои умумиро ифода мекунад. Ҳар қадар қимати alpha баландтар бошад, ҳамон қадар қабул мешавад, ки бандҳо сохтори умумиро пайвастатар чен мекунанд. Аммо қиматҳои хеле баланди alpha ҳамчунин метавонанд эҳтимоли аз ҳад зиёд монанд будани баъзе бандҳоро ба миён гузоранд.

Борҳои омилӣ низ дар таҳқиқот нишондиҳандаи муҳиманд. Бори омилӣ нишон медиҳад, ки як банд то чӣ андоза бо андозаи ниҳонии марбут ба худ робита дорад. Ба таври содда онро чунин тасаввур кардан мумкин аст:

Масалан, агар як банд ба андозаи «махфияти маълумот» бори баланд дошта бошад, он банд нишондиҳандаи қавӣ барои чен кардани этикаи махфият ҳисобида мешавад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Паёми асосии ҷадвалҳои таҳқиқот ин аст, ки миқёси таҳияшуда дар чор андозаи асосӣ гурӯҳбандӣ мешавад ва ин андозаҳо бо ҳам робитаҳои маънодор доранд. Шакли ниҳоии миқёс аз 25 банд иборат аст. Ин бандҳо зери чор сарлавҳа гурӯҳбандӣ шудаанд: этикаи умумии марбут ба мавзӯи таҳқиқот, иштирокчиён ва махфияти маълумот, пешниҳоди натиҷаҳо ва эътимоднокии илмӣ, ростқавлӣ ва якпорчагии илмӣ.

Коррелятсияҳои банд-андоза дар маҷмӯъ дар сатҳи қобили қабул қарор доштанд. Ин нишон медиҳад, ки бандҳо бо андозаҳои марбут ба худ робита доранд. Робитаи андозаҳо бо холҳои умумии миқёс низ баланд аст. Ин натиҷа чунин андешаро дастгирӣ мекунад, ки ҳарчанд чор андоза алоҳида маънодор ҳастанд, ҳама ба як мафҳуми умумӣ — этикаи таҳқиқоти илмӣ — ишора мекунанд.

Натиҷаҳои таҳлили омилӣ нишон медиҳанд, ки сохтори чорфакторӣ тақрибан 68 фоиз-и дисперсияи умумиро шарҳ медиҳад. Дар таҳқиқоти психометрӣ чунин сатҳ метавонад ҳамчун нишондиҳандаи он тафсир шавад, ки миқёс бахши муҳими сохтори мавриди ченро шарҳ дода метавонад.

Дар таҳлили омилҳои тасдиқӣ қимати RMSEA дар сатҳи 0.080 нишон медиҳад, ки мутобиқати модел дар ҳудуди қобили қабул аст. Дар айни замон баъзе нишондиҳандаҳои мутобиқат, аз қабили CFI, TLI ва GFI, чандон қавӣ нестанд ва бояд бо эҳтиёт тафсир шаванд. Аз ин рӯ, гарчанде таҳқиқот нишон медиҳад, ки миқёс сохтори умедбахш дорад, бозсанҷии он дар намунаҳои гуногун муҳим мебошад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Ин кор таҷрибаи лабораторӣ нест, балки таҳқиқоти таҳияи миқёс ва тасдиқи психометрӣ мебошад. Раванди таҳқиқот бо пешниҳоди бандҳои миқёс ба иштирокчиён ва таҳлили омории ҷавобҳои онҳо анҷом дода шудааст.

Дар марҳилаи аввал муҳаққиқон манбаъҳои назариявӣ ва корҳои қаблии миқёссозиро, ки ба этикаи таҳқиқоти илмӣ марбут буданд, баррасӣ карданд. Дар натиҷаи ин баррасӣ ҳавзаи ибтидоии бандҳо таҳия шуд. Сипас аз 12 коршинос назар гирифта шуд ва равшан будани бандҳо ва мутобиқати онҳо ба андозаи дахлдор арзёбӣ гардид.

Озмоиши пешакӣ бо 50 донишҷӯи таҳсилоти баъдидипломӣ гузаронида шуд. Ин марҳила барои дидани нишондиҳандаҳои ибтидоии эътимоднокӣ ва эътиборнокии миқёс истифода шуд. Пас аз он дар намунаи асосии 309 нафар таҳлилҳои омилҳои иктишофӣ ва тасдиқӣ анҷом дода шуданд.

Дар таҳлили омилҳои иктишофӣ маълум шуд, ки баъзе бандҳо бори омилии кофӣ надоранд ё бо сохтори мавриди назар мувофиқ рафтор намекунанд, аз ин рӯ миқёс ба 25 банд кам карда шуд. Дар таҳлили омилҳои тасдиқӣ санҷида шуд, ки ин 25 банд то чӣ андоза сохтори чорченакаи пешниҳодшударо дастгирӣ мекунанд.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки миқёси таҳияшудаи этикаи таҳқиқоти илмӣ дорои сатҳи баланди ҳамоҳангии дохилӣ мебошад. Қимати умумии Cronbach alpha-и миқёс дар татбиқи асосӣ 0.963 гузориш шудааст. Ин қимат нишон медиҳад, ки байни бандҳои миқёс ҳамоҳангии қавӣ мавҷуд аст.

Дар зерченакаҳои миқёс низ қиматҳои баланди эътимоднокӣ ба даст омадаанд. Ҳар яке аз андозаҳои этикаи умумии марбут ба мавзӯи таҳқиқот, иштирокчиён ва махфияти маълумот, пешниҳоди натиҷаҳо ва эътимоднокии илмӣ, ростқавлӣ ва якпорчагии илмӣ ҳамоҳангии дохилии баланд нишон додаанд.

Таҳлили омилҳои иктишофӣ сохтори чорфакториро дастгирӣ кард. Таҳлили омилҳои тасдиқӣ низ нишон дод, ки ин сохтор дар маҷмӯъ бо маълумот мувофиқат мекунад. Бо ин вуҷуд, баъзе қиматҳои мутобиқати модел дар сатҳи хеле қавӣ нестанд ва бештар бояд ҳамчун қобили қабул ё наздик ба ҳад тафсир шаванд. Аз ин рӯ, миқёс бояд дар донишгоҳҳо, кишварҳо ва фанҳои гуногун дубора санҷида шавад.

Таҳқиқот ҳамчунин иддао мекунад, ки миқёс байни донишҷӯёни магистратура ва докторантура invariance-и андозагирӣ нишон медиҳад. Invariance-и андозагирӣ як санҷиши муҳими психометрӣ аст, ки месанҷад оё миқёс дар гурӯҳҳои гуногун маънои монандро чен мекунад ё не. Агар ин натиҷа дуруст дастгирӣ шавад, муқоисаи холҳои донишҷӯёни магистратура ва докторантура маънодортар мегардад.

Чаро ин муҳим аст?

Этикаи таҳқиқоти илмӣ шарти асосии эътимоднокии истеҳсоли академӣ мебошад. Рисола ё таҳқиқот танҳо бо қавӣ будани методология кофӣ нест; он ҳамчунин бояд ростқавл, шаффоф, ҳассос ба ҳуқуқи иштирокчиён ва дар истифодаи манбаъҳо одилона бошад.

Донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ академикон, муҳаққиқон ва мутахассисони ояндаанд. Чен кардани огоҳии ахлоқӣ дар ин марҳила метавонад на танҳо барои арзёбии иҷрои донишҷӯ, балки барои муайян кардани нуқсонҳо ва беҳтар кардани барномаҳои таълимӣ истифода шавад.

Ин таҳқиқот мекӯшад этикаи таҳқиқотро аз мафҳуми абстрактӣ ба андозаҳои ченшаванда ҷудо кунад. Чунин миқёс метавонад ба донишгоҳҳо дар тарҳрезии барномаҳои таълими этика, ба роҳбарон дар расонидани роҳнамоии ҳадафмандтар ба донишҷӯён ва ба муассисаҳо дар таҳияи сиёсати баланд бардоштани сифати таҳқиқот кӯмак расонад.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Муҳимтарин нуктаи эҳтиётӣ он аст, ки таҳқиқот preprint-и аз баррасии ҳамтоён нагузашта мебошад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо бояд на ҳамчун хулосаҳои қатъии академӣ, балки ҳамчун натиҷаҳои таҳқиқотие хонда шаванд, ки ҳанӯз барои арзёбӣ бозанд.

Намуна танҳо ба факултетҳои маорифи баъзе донишгоҳҳои Урдун маҳдуд аст. Аз ин рӯ, наметавон гуфт, ки натиҷаҳо мустақиман барои кишварҳо, факултетҳо ё фанҳои дигар эътибор доранд.

Миқёс ба худбаҳодиҳӣ такя мекунад. Яъне донишҷӯён рафтори ахлоқии худро худашон арзёбӣ кардаанд. Дар чунин миқёсҳо таъсири мақбулпазирии иҷтимоӣ дида мешавад. Иштирокчиён метавонанд ҷавобҳое диҳанд, ки онҳоро аз рафтори воқеии худ ахлоқитар нишон диҳанд.

Дар баъзе қиматҳои ҷадвалии гузоришшуда нуктаҳое ҳастанд, ки бояд бо эҳтиёт хонда шаванд. Масалан, байни шумораи донишҷӯёни магистратура ва докторантура ва фоизҳои овардашуда нишонаҳои номувофиқӣ дида мешаванд. Илова бар ин, гарчанде баъзе қиматҳои мутобиқати модел аз ҷониби муҳаққиқон қобили қабул тафсир шудаанд, бо меъёрҳои сахттари психометрӣ онҳо метавонанд маҳдуд арзёбӣ шаванд.

Қимати хеле баланди Cronbach alpha нишондиҳандаи мусбати ҳамоҳангии дохилӣ аст, вале метавонад эҳтимоли ба ҳам аз ҳад монанд будани бандҳои миқёсро низ ба миён гузорад. Аз ин рӯ, беҳтар аст миқёс на танҳо бо холҳои умумӣ, балки дар сатҳи зерченакаҳо низ бо эҳтиёт тафсир шавад.

Хулоса

Ин таҳқиқот барои чен кардани этикаи таҳқиқоти илмӣ дар донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ миқёси чорченакаи 25-бандиро пешниҳод мекунад. Андозаҳои асосии миқёс чунин муайян шудаанд: этикаи умумии марбут ба мавзӯи таҳқиқот, иштирокчиён ва махфияти маълумот, пешниҳоду тафсири натиҷаҳо, ростқавлӣ ва якпорчагии илмӣ.

Таҳлилҳои психометрӣ нишон медиҳанд, ки миқёс дорои сатҳи баланди ҳамоҳангии дохилӣ аст ва сохтори чорфакторӣ дар маҷмӯъ дастгирӣ мешавад. Бо вуҷуди ин, азбаски кор preprint аст, намуна ба як заминаи муайян маҳдуд мондааст ва баъзе нишондиҳандаҳои мутобиқат бояд бо эҳтиёт тафсир шаванд, бозсанҷии миқёс дар гурӯҳҳои гуногун муҳим аст.

Дар маҷмӯъ, таҳқиқот аз ин ҷиҳат арзишманд аст, ки этикаи таҳқиқоти илмиро дар донишгоҳҳо на танҳо мавзӯи назариявии дарсҳо, балки соҳаи салоҳияти академие мешуморад, ки онро метавон чен, пайгирӣ ва такмил дод.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин матн бар асоси preprint-и “Constructing a scale of scientific research ethics among graduate students and its psychometric properties”, ки аз ҷониби Wafa A. Aleid ва Sukiena M. Alrawashdeh омода шудааст, таҳия гардидааст. Таҳқиқот ба таҳияи миқёс ва тасдиқи психометрии абзоре барои чен кардани этикаи таҳқиқоти илмӣ дар донишҷӯёни таҳсилоти баъдидипломӣ бахшида шудааст.

Ин мундариҷа тарҷумаи ҳарфӣ нест; ғояи асосии таҳқиқот мувофиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи таҳририи аслии тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Натиҷаҳои омории мақола, мантиқи таҳияи миқёс, натиҷаҳои таҳлили омилӣ ва нишондиҳандаҳои эътимоднокӣ ба шакли содда шарҳ дода шудаанд. Мундариҷа барои маълумоти умумӣ дар бораи этикаи академӣ пешбинӣ шудааст ва набояд ҳамчун меъёри ягонаи ҳалкунанда барои арзёбии донишҷӯ, тафтиши интизомӣ ё қарорҳои институтсионалӣ истифода шавад.