Ин пажӯҳиш баррасӣ мекунад, ки чаро таҳқиқоти гендерӣ дар таълими математика солҳо боз саволҳои монандро такрор ба такрор матраҳ мекунанд. Муаллифон бар онанд, ки ин такрор танҳо аз беэътиноии академӣ ё камбудии методологӣ сар намезанад. Ба назари онҳо, масъала амиқтар аст: соҳа дар ҷамъ кардани дониши интиқодӣ душворӣ мекашад ва дар ҳар давра баъзе саволҳои кӯҳнаро гӯё нав бошанд, аз нав кашф мекунад.

Мафҳуми асосии пажӯҳиш «амнезияи институтсионалӣ» аст. Амнезияи институтсионалӣ ба он ишора мекунад, ки соҳаҳои академӣ дониши қаблан тавлидшударо мунтазам фаромӯш мекунанд ё онро аз рӯзномаи асосии таҳқиқот берун мегузоранд. Ин фаромӯшӣ камбудии ғайрифаъол нест; баъзан он шакли фаъоли саркӯб кардани дониш аст.

Мақола ҳамчунин мафҳуми «давраҳои сиёсӣ-эпистемологӣ»-ро пешниҳод мекунад. Тибқи ин мафҳум, таҳқиқоти гендерӣ дар таълими математика бо мантиқи дохилии худ ба таври хаттӣ пеш намераванд. Вақте ҳаракатҳои феминистӣ қавӣ мешаванд, соҳа саволҳои интиқодӣ ва сохтории бештар матраҳ мекунад; вақте ин ҳаракатҳо ақиб менишинанд ё низом вокуниш нишон медиҳад, соҳа дубора ба тавзеҳоти бештар фардгароёна, равоншинохтӣ ва ченишмеҳвар бармегардад.

Паёми қавитарини пажӯҳиш чунин аст: нобаробарии гендерӣ дар математика танҳо бо камбудии эътимод ба худ, изтироб ё ангезаи хонандагони духтар шарҳ дода намешавад. Саволи бунёдитар ин аст, ки мактаб ва академия чиро «математика» мешуморанд, дониши математикии кӣро намоён мекунанд ва кадом шаклҳои донишро берун мегузоранд.

Мушкил чист?

Таҳқиқоти гендерӣ дар таълими математика муддати дароз гирди чунин саволҳо давр мезананд: Оё дастоварди математикии хонандагони духтар ва писар фарқ мекунад? Оё изтироби математикӣ вобаста ба гендер тағйир меёбад? Чаро эътимоди математикии хонандагони духтар метавонад пасттар бошад? Оила, омӯзгор, китоби дарсӣ ва муҳити мактаб ба ин фарқҳо чӣ гуна таъсир мерасонанд?

Ин саволҳо муҳиманд; аммо пажӯҳиш мегӯяд, ки соҳа аксар вақт саволро хеле маҳдуд мегузорад. Агар таҳқиқот пайваста пурсад, ки «хонандагони духтар нисбат ба меъёрҳои мардона то чӣ андоза муваффақанд?», он дигар намепурсад, ки худи математика чӣ гуна таъриф мешавад. Ба ин тартиб, меъёри мардона ба таври пинҳонӣ ба стандарти умумӣ табдил меёбад.

Мушкилоти асосие, ки пажӯҳиш танқид мекунад, ҳамин аст: соҳа майл дорад занон ва хонандагони духтарро дар муносибат ба математика дар мавқеи «камбуддор» чен кунад; аммо ба қадри кофӣ намепурсад, ки кӣ ба дониши математикӣ дастрасӣ дорад, кадом шаклҳои дониш математика ҳисобида мешаванд ва чаро амалияҳои математикии занон дар тӯли таърих ноаён карда шудаанд.

Ин вазъ махсусан барои амалияҳои математикии берун аз мактаби занон муҳим аст. Дар бофандагӣ, гулдӯзӣ, сохтани нақш, таносуб, симметрия, андозагирӣ, ташкили фазо ва истеҳсолоти дастӣ тафаккури математикӣ вуҷуд дошта метавонад. Аммо ин амалияҳо аксар вақт ҳамчун «математикаи воқеӣ» эътироф намешаванд. Аз ин рӯ, масъала шояд дар он набошад, ки хонандагони духтар математика карда наметавонанд, балки дар он бошад, ки математикае, ки занон анҷом медиҳанд, математика ҳисобида намешавад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Пажӯҳиш усули баррасии таърихӣ-ҳуҷҷатиро истифода мебарад. Муаллифон таҳқиқоти марбут ба математика ва гендерро дар фосилаи 1970–2026 баррасӣ мекунанд. Дар пойгоҳҳои академии Web of Science, Scopus, ERIC ва SciELO бо таърифи ҷустуҷӯии “mathematics AND gender” пеш мераванд. Корпуси ниҳоӣ аз 90 пажӯҳиш иборат аст, ки бо дарназардошти намояндагии мавзӯӣ, ҷуғрофӣ ва методологӣ интихоб шудаанд.

Ин интихоб танҳо техникӣ нест. Муаллифон ба ҷойи ҷустуҷӯи васеътаре мисли «STEM ва гендер» махсусан ба таълими математика тамаркуз мекунанд. Зеро вақте математика дар доираи STEM гум мешавад, мушкилоти хоси таълими математика метавонанд ноаён гарданд.

Усули пажӯҳиш дуқабата аст. Дар қабати аввал рушди таърихии соҳа омӯхта мешавад: солҳои 1970, 1980, 1990, давраи 2000–2010 ва фосилаи 2010–2026 алоҳида баррасӣ мешаванд. Дар қабати дуюм баҳс мешавад, ки дар ин давраҳо кадом чаҳорчӯбаҳои консептуалӣ, кадом методологияҳо ва кадом фарзияҳои ноаён бартарӣ доштанд.

Муаллифон ин хонданро бо равиши «эпистемологияҳои нодонӣ»-и Nancy Tuana мепайванданд. Нодонӣ дар ин ҷо танҳо набудани дониш нест. Дар баъзе ҳолатҳо мо намедонем, ки чиро намедонем; дар баъзе ҳолатҳо медонем, ки намедонем, аммо аҳамият намедиҳем; дар баъзе ҳолатҳо намехоҳанд, ки маълумоти муайянро дигарон бидонанд; ва дар баъзе ҳолатҳо мо нодониро интихоб мекунем, то маҷбур набошем бидонем.

Бо ин чаҳорчӯба пажӯҳиш на танҳо мепурсад, ки таҳқиқоти гендерӣ дар таълими математика чӣ тавлид кардаанд, балки ҳамчунин мепурсад, ки чиро ва чаро тавлид накардаанд.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Ин пажӯҳиш формулаи математикӣ надорад. Саҳми мақола модели ададӣ нест, балки чаҳорчӯбаи тавзеҳии таърихӣ, сиёсӣ ва эпистемологӣ мебошад. Бо вуҷуди ин, мантиқи асосии пажӯҳишро метавон бо схемаҳои консептуалии мувофиқ бо MathJax ба шакли сода нишон дод.

Даъвои асосии пажӯҳишро метавон чунин ҷамъбаст кард:

Ин ифода нишон медиҳад, ки соҳа дар ҳар давраи нав бо илова кардани мунтазами дониш ба дониши пешина пеш намеравад. Баъзе дастовардҳои интиқодӣ метавонанд дар давраҳои баъдӣ фаромӯш, саркӯб ё аз нав кашф шаванд.

Давраи сиёсӣ-эпистемологиро метавон чунин нишон дод:

Ин схема ғояи асосии даврии пажӯҳишро шарҳ медиҳад. Соҳа зери таъсири ҳаракатҳои сиёсии феминистӣ метавонад саволҳои сохтории бештар диҳад; аммо вокуниши низом ва васвасаи муассисаҳои академӣ ба навоварӣ/рӯзмаррагӣ метавонанд дониши интиқодии қаблан тавлидшударо ноаён гардонанд.

Схемаи тавзеҳи фардгароёнаеро, ки пажӯҳиш танқид мекунад, метавон чунин навишт:

Муаллифон намегӯянд, ки чунин тағйирёбандаҳо комилан беаҳамиятанд. Аммо агар масъала танҳо ба ҳамин тағйирёбандаҳо коҳиш дода шавад, барномаи таълимӣ, китоби дарсӣ, фарҳанги синф, намояндагии иҷтимоӣ, тақсимоти меҳнат, меҳнати занон ва тарзи эътирофи дониши математикӣ ноаён мемонанд.

Хониши васеътаре, ки пажӯҳиш пешниҳод мекунад, метавонад чунин ҷамъбаст шавад:

Ин схема нишон медиҳад, ки нобаробарии гендерӣ дар математика бояд на танҳо ҳамчун хусусияти дохилии хонанда, балки ҳамчун сохтори таърихӣ ва институтсионалӣ андешида шавад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар пажӯҳиш нисбат ба графикҳои классикии миқдорӣ, даврабандии таърихӣ, чаҳорчӯбаҳои консептуалӣ ва тамоюлҳои методологӣ бештар пеш меоянд. Паёми асосӣ ин аст, ки соҳа дар тӯли вақт давраҳои густариш ва тангшавиро аз сар мегузаронад. Ин давраҳо на танҳо бо кашфиёти академӣ, балки бо болоравии ҳаракатҳои феминистӣ ва вокунишҳои сиёсии низом низ алоқаманданд.

Паёми асосии аввал ин аст, ки соҳа дар солҳои 1970 бо корҳои Elizabeth Fennema ба институтсионалӣ шудан оғоз кард. Он замон савол ба шакли «оё дар таълими математика ҷинсгароӣ вуҷуд дорад?» матраҳ мешуд. Ин савол бо ҳаракатҳои занон дар ҳамон давра, воридшавии оммавии занон ба донишгоҳ ва баҳсҳои баробарӣ дар таълим робитаи наздик дошт.

Паёми асосии дуюм ин аст, ки дар солҳои 1980 намоёнӣ афзуд, вале соҳа ҳанӯз асосан гирди тағйирёбандаҳои инфиродии ченшаванда, аз қабили иҷро, муносибат, изтироб ва эътимод ба худ пеш мерафт. Ин давра пажӯҳишҳои муҳиме ба вуҷуд овард, ки нишон медоданд фарқҳо метавонанд на биологӣ, балки бо шароити иҷтимоӣ ва таълимӣ алоқаманд бошанд.

Паёми асосии сеюм ин аст, ки дар солҳои 1990 дурнамоҳои феминистӣ натавонистанд ба соҳаи таълими математика пурра роҳ ёбанд. Соҳа аз як тараф фарқҳои гендериро беҳтар мешиносад, аз тарафи дигар назарияҳои интиқодии феминистиро танҳо ба таври маҳдуд ворид мекунад.

Паёми асосии чорум ин аст, ки дар солҳои 2000 ва 2010 равишҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва байнибуришӣ аҳамият пайдо карданд. Байнибуришӣ мефаҳмонад, ки гендер ҳамроҳ бо омилҳое чун синф, нажод, қавмият, забон, ҷуғрофия ва маҳалият амал мекунад. Аммо пажӯҳиш иддао мекунад, ки ин мафҳум баъзан аз решаи сиёсии худ ҷудо шуда, танҳо ба як тағйирёбандаи нави чениш табдил дода мешавад.

Паёми асосии панҷум аҳамияти равиши этноматематика аст. Этноматематика равишест, ки амалияҳои математикии фарҳангҳо ва ҷомеаҳои гуногунро меомӯзад. Ин хат нишон медиҳад, ки дар бофандагӣ, гулдӯзӣ, нақшсозӣ ва амалияҳои истеҳсолии рӯзмарраи занон дониши математикӣ вуҷуд дорад. Аммо пажӯҳиш қайд мекунад, ки ин самт дар доираи ҷараёни асосии соҳа ба қадри кофӣ рушд накардааст.

Озмоишҳо чӣ гуна анҷом дода шудаанд?

Ин пажӯҳиш озмоиши лабораторӣ ё саҳроӣ анҷом надодааст. Аз иштирокчиёни инсон маълумоти нав ҷамъоварӣ нашуда, пурсиш гузаронида нашуда ва дахолати таҷрибавӣ татбиқ нагардидааст. Пажӯҳиш ба таҳлили таърихӣ-ҳуҷҷатӣ ва интиқодии таҳқиқоти қаблан нашршуда такя мекунад.

Дар баррасӣ пажӯҳишҳои фосилаи 1970–2026 ба давраҳо ҷудо ва арзёбӣ шудаанд. Таҳлил шудааст, ки дар ин давраҳо кадом саволҳо дода мешуданд, кадом усулҳо бартарӣ доштанд, кадом чаҳорчӯбаҳои назариявӣ истифода мешуданд ва кадом мавзӯъҳо берун мемонданд.

Ҷиҳати муҳими усул ин аст, ки он танҳо намепурсад: «кадом пажӯҳишҳо ҳастанд?» Пажӯҳиш ҳамзамон саволҳои интиқодитаре медиҳад, аз ҷумла «кадом пажӯҳишҳо чаро вуҷуд надоранд?», «чаро кадом дониш ба ҷараёни асосӣ ворид нашуд?» ва «кадом шаклҳои дониш математика ҳисобида нашуданд?».

Аз ин рӯ, таҳқиқот даъво надорад, ки тамоми соҳаро ба таври миқдорӣ мисли баррасии классикии систематикӣ шуморад. Тамоюлҳои таърихӣ ва нуқтаҳои кӯри соҳа тавассути 90 пажӯҳише баҳс мешаванд, ки гуногунрангии мавзӯӣ, ҷуғрофӣ ва методологиро ба назар мегиранд.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи асосии пажӯҳиш ин аст, ки ҳарчанд таҳқиқоти гендерӣ дар таълими математика захираи муҳими дониш ба вуҷуд овардаанд, онҳо дар ҷамъ кардани дониши интиқодӣ душворӣ мекашанд. Соҳа зуд-зуд ҳамон мушкилотро гӯё нав бошанд, аз нав кашф мекунад. Ин ҳолат бо механизме шарҳ дода мешавад, ки муаллифон онро «амнезияи институтсионалӣ» меноманд.

Натиҷаи дуюм бартарии чаҳорчӯбаи равоншинохтӣ-маърифатӣ дар соҳа мебошад. Тағйирёбандаҳое чун изтироби математикӣ, эътимод ба худ, ангеза, холҳои дастовард ва худсамаранокӣ бисёр чен карда мешаванд. Гарчанде ин тағйирёбандаҳо арзишманданд, хатари он вуҷуд дорад, ки нобаробарӣ танҳо дар дохили шахс ҷустуҷӯ шавад. Дар натиҷа, барномаи таълимӣ, фарҳанги мактаб, намояндагии иҷтимоӣ ва тарзи эътирофи дониши математикӣ камтар омӯхта мешаванд.

Натиҷаи сеюм ҳукмронии усулҳои миқдорӣ аст. Ченишҳои бузургмиқёс, аз қабили маълумоти PISA, TIMSS ва имтиҳонҳои миллӣ, сутуни асосии соҳаро ташкил медиҳанд. Ин маълумот метавонад нишон диҳад, ки фарқҳо дар куҷо падид меоянд; аммо дар шарҳи он ки чаро ин фарқҳо тавлид мешаванд ва бо кадом муносибатҳои қудратӣ идома меёбанд, маҳдуд буда метавонад.

Натиҷаи чорум он аст, ки дугонагии гендерӣ дар аксари пажӯҳишҳо бидуни пурсиш фарз карда мешавад. Бисёр таҳқиқот ҷинсро ба шакли зан/мард ё духтар/писар ҳамчун категорияи табиӣ ва собит баррасӣ мекунанд. Аммо пажӯҳиш иддао мекунад, ки худи ин дугонагӣ низ тавассути таълим ва таҳқиқот бозтавлид мешавад.

Натиҷаи панҷум он аст, ки математикаи занон берун аз мактаб то ҳадди зиёд ноаён мемонад. Дониши математикӣ, ки занон дар меҳнат, ҳунар, нассоҷӣ, ташкили корҳои хона ва амалияҳои истеҳсолии рӯзмарра истифода мебаранд, дар таҳқиқоти ҷараёни асосии таълими математика ба қадри кофӣ эътироф нашудааст.

Чаро ин муҳим аст?

Ин пажӯҳиш ёдрас мекунад, ки нобаробарии гендерӣ дар математика набояд танҳо ҳамчун масъалаи фарқи дастовард дида шавад. Агар савол танҳо «оё хонандагони духтар мисли писарон муваффақанд?» бошад, дигар пурсида намешавад, ки математика чӣ гуна таъриф мешавад ва дониши кӣ математика ҳисобида мешавад.

Ин нуқтаи назар барои сиёсати таълимӣ муҳим аст. Агар масъала ҳамчун камбудии эътимод ба худ ё изтироби математикӣ гузошта шавад, роҳи ҳал метавонад бо барномаҳои дастгирии инфиродӣ, роҳнамоӣ ё корҳои ангезишӣ маҳдуд шавад. Инҳо метавонанд муфид бошанд; аммо то замоне ки барномаи таълимӣ, китоби дарсӣ, фарҳанги синф, интизориҳои омӯзгор ва низоми эътирофи дониш тағйир наёбанд, мушкилоти сохторӣ идома мекунанд.

Пажӯҳиш инчунин аҳамияти ҷустуҷӯи тавлиди математикии занонро дар фазоҳои берун аз мактаб нишон медиҳад. Бофандагӣ, гулдӯзӣ, нақш, андозагирӣ, таносуб, симметрия ва амалияҳои ҳунарӣ метавонанд дониши математикӣ дошта бошанд. Вақте ин дониш эътироф намешавад, хонандагон метавонанд математикаро ҳамчунон танҳо як соҳаи абстрактӣ, мактабмеҳвар ва таърихан мардонашуда бубинанд.

Барои хонандаи Verianla муҳимтарин хулоса чунин аст: таълими математика танҳо рақам, формула ва муваффақият дар имтиҳон нест. Он ҳамчунин ба он вобаста аст, ки кадом дониш арзишманд шумурда мешавад, зеҳни кӣ намоён аст ва муассисаҳои таълимӣ чиро интихоб мекунанд, ки фаромӯш кунанд.

Нуқтаҳои диққат

Муҳимтарин маҳдудияти пажӯҳиш ин аст, ки даъвои баррасии пурраи миқдории систематикӣ надорад. 90 пажӯҳиш интихоб ва ба таври интиқодӣ хонда шудаанд; аммо ин интихоб набояд ҳамчун намояндагии омории тамоми адабиёт тафсир шавад.

Нуқтаи дуюми диққат ин аст, ки пажӯҳиш мавқеи қавии назариявӣ-сиёсӣ дорад. Ин метавонад пажӯҳишро арзишманд кунад; аммо хонанда бояд натиҷаҳоро дар дохили ҳамин чаҳорчӯбаи интиқодӣ арзёбӣ кунад.

Нуқтаи сеюми диққат ин аст, ки ибораи «амалияҳои математикии занон» романтикӣ карда нашавад. Мавҷудияти дониши математикӣ дар бофандагӣ ё гулдӯзӣ набояд маънои онро диҳад, ки занон танҳо бо ҳамин соҳаҳо ҳамсон дониста шаванд. Ҳадаф маҳкам кардани занон дар нақшҳои анъанавӣ нест, балки намоён кардани шаклҳои донише мебошад, ки таърихан камарзиш шумурда шудаанд.

Нуқтаи чоруми диққат баррасии эҳтиёткоронаи тавзеҳоти биологӣ аст. Пажӯҳиш ба шарҳ додани фарқҳои математикӣ бо биология интиқодӣ муносибат мекунад. Аммо ин баҳс бояд на бо шиорҳои идеологӣ, балки дар якҷоягӣ бо дастрасии таърихӣ, шароити таълимӣ, намояндагӣ, барномаи таълимӣ ва шаклҳои чениш хонда шавад.

Нуқтаи панҷуми диққат мураккабии категорияи гендер аст. Пажӯҳиш танқид мекунад, ки соҳа аксар вақт дугонагии зан/мардро фарз мекунад. Аз ин рӯ, таҳқиқоти оянда бояд ҷинс, гендер, ҳувият, синф, қавмият, маҳалият ва заминаи фарҳангиро бодиққаттар таъриф кунанд.

Хулоса

Ин пажӯҳиш барои фаҳмидани он ки чаро таҳқиқоти гендерӣ дар таълими математика пайваста ба ҳамон саволҳо бармегарданд, чаҳорчӯбаи қавии интиқодӣ пешниҳод мекунад. Даъвои асосии муаллифон ин аст, ки масъала камбудии оддӣ дар захираи дониш нест, балки амнезияи институтсионалӣ ва давраҳои сиёсӣ-эпистемологӣ мебошад.

Соҳа дар давраҳое, ки ҳаракатҳои феминистӣ боло мегиранд, метавонад саволҳои интиқодӣ ва сохтории бештар диҳад. Аммо ин захираи дониш ҳамеша пойдор намемонад. Муассисаҳои академӣ, маҷаллаҳо, барномаҳои таълимӣ ва анъанаҳои таҳқиқотӣ баъзе донишҳоро намоён мекунанд ва баъзеи дигарро ба фаромӯшӣ месупоранд.

Пешниҳоди таъсирбахштарини мақола тағйир додани савол аст. Савол набояд танҳо «занон дар математика то чӣ андоза муваффақанд?» бошад. Саволи амиқтар чунин аст: Занон кадом донишҳои математикиро тавлид мекунанд, онҳоро дар куҷо истифода мебаранд ва чаро низоми таълимӣ ин донишҳоро ҳамчун математика эътироф намекунад?

Ин тағйир баробариро дар таълими математика аз масъалаи танҳо бастани фарқҳои иҷро берун мебарорад. Баробарӣ ҳамчунин талаб мекунад, ки ҳудудҳои математика, тарзҳои эътирофи дониш ва хотираи муассисаҳои таълимӣ аз нав андешида шаванд.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин матн бар асоси пажӯҳиши Pamela Valencia Quezada ва Elizabeth Hernández Arredondo бо номи “Institutional Amnesia and Political-Epistemological Cycles in Research on Gender and Mathematics Education: A Historical-Critical Review” таҳия шудааст. Пажӯҳиш таҳқиқоти таълими математика ва гендерро дар фосилаи 1970–2026 ба таври таърихӣ-интиқодӣ баррасӣ мекунад.

Ин матн тарҷумаи калима ба калима нест; ғояи асосии пажӯҳиш мувофиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба як мақолаи аслии таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Мафҳумҳо, давраҳои таърихӣ, бозёфтҳои методологӣ ва натиҷаҳои интиқодии мақола ба шакли содда пешниҳод шудаанд. Ин матн тавсияи мустақим барои сиёсати таълимӣ ё идоракунии муассиса нест; балки шарҳи фаҳмои тоҷикӣ аз як пажӯҳиши академӣ мебошад.