Utafiti huu unasema kuwa katika mazingira ya kisasa ya vyombo vya habari, watu hawapokei taarifa tu; umakini, hisia na namna yao ya kufikiri pia huundwa. Hapo zamani magazeti, redio na televisheni zilikuwa na ushawishi mkubwa juu ya maoni ya umma; leo ushawishi huo umekuwa changamani zaidi kupitia mipasho ya mitandao ya kijamii, video fupi, podikasti, majukwaa ya habari za kidijitali na maudhui yanayosaidiwa na akili bandia.

Wazo kuu la maandishi ni kutumia dhana ya “brainwashing” kama ukosoaji mpana wa vyombo vya habari. Hapa brainwashing haitumiki kwa maana finyu ya kulazimisha mtu kubadili mawazo, bali kama uelekezaji wa mtazamo wa umma kupitia marudio, udanganyifu wa kihisia, kuvuruga umakini, uchafuzi wa taarifa na ushawishi wa watu wenye mamlaka.

Mwandishi, kwa kutumia mfano wa India, anajadili ushawishi wa kihistoria wa serikali juu ya vyombo vya habari, mijadala ya udhibiti wakati wa vipindi vya hali ya dharura, nafasi ya vyombo vikuu vya habari, uchumi wa umakini wa mitandao ya kijamii na namna utamaduni wa podikasti unavyoweza kuwa eneo jipya la uelekezaji. Ujumbe muhimu zaidi wa maandishi ni huu: ingawa katika enzi ya kidijitali watu wanaonekana kuwa na ufikiaji wa taarifa nyingi zaidi, wingi wa taarifa haumaanishi kila wakati kufikiri kwa afya zaidi.

Tatizo Ni Nini?

Katika jamii za kisasa, kufikia taarifa ni rahisi kuliko wakati mwingine wowote. Mtu anaweza kufuatilia habari kupitia televisheni, YouTube, Instagram, X, majukwaa ya podikasti, tovuti za habari za kidijitali na mipasho ya video fupi. Hata hivyo, kadiri ufikiaji wa taarifa unavyoongezeka, inaweza kuwa vigumu zaidi kupata taarifa za kuaminika. Hii ni kwa sababu kila jukwaa hufanya kazi kwa mfumo wake wa kuvutia umakini.

Tatizo kuu la utafiti ni kwamba vyombo vya habari vimeacha kuwa njia za kusambaza habari pekee na vimegeuka kuwa zana za kusimamia umakini, hisia na mtazamo. Hasa, kauli zinazorudiwa, msongamano wa taswira, mipasho ya video fupi, vichwa vya habari vinavyochochea hasira, na ujumbe wa kizalendo au unaolenga utambulisho vinaweza kuwaondoa watumiaji kwenye matatizo halisi.

Maandishi yanasema kuwa mbinu za uelekezaji zilizokuwa zikifanywa zamani kupitia njia za habari zinazodhibitiwa na serikali sasa zimehamia kwenye majukwaa ya kidijitali kwa namna iliyosambaa zaidi lakini yenye nguvu zaidi. Katika mazingira haya mapya, uelekezaji haufanywi tu na serikali au mashirika makubwa ya habari. Watayarishaji wa maudhui, waendeshaji wa podikasti, influencers, algoriti za majukwaa na tabia za watumiaji wenyewe za kushiriki maudhui pia huwa sehemu ya mfumo unaounda mtazamo.

Kwa hiyo tatizo si udhibiti wa taarifa pekee. Udhibiti ni kuzuia taarifa. Katika mazingira ya kisasa ya kidijitali kuna pia ziada ya taarifa, kugawanyika kwa umakini, mgawanyiko wa kihisia na hisia bandia ya uhakika. Watu wanaweza kutumia maudhui mengi sana huku wakifanya usomaji wa kina na tathmini ya kina kwa kiwango kidogo zaidi.

Mbinu Inapendekeza Nini?

Utafiti hautumii mbinu ya kitaaluma iliyoratibiwa kwa mfumo maalumu; unaendelea zaidi kama insha ya ukosoaji inayotumia mifano ya kihistoria, uchunguzi wa vyombo vya habari na maoni ya kisiasa. Kwa hiyo madai ndani ya maandishi yanapaswa kutathminiwa si kama matokeo ya kimajaribio yaliyopimwa, bali ndani ya muktadha wa ukosoaji wa vyombo vya habari.

Mwandishi kwanza anagusia muundo wa vyombo vya habari nchini India baada ya uhuru na mijadala ya uhuru wa kujieleza. Kisha anajadili kipindi cha Nehru, kipindi cha Indira Gandhi, mijadala ya udhibiti wa habari wakati wa hali ya dharura, vyombo vya serikali, redio, televisheni na taasisi rasmi za utangazaji ili kueleza namna maoni ya umma yanavyoweza kuundwa.

Kisha maandishi yanahamia kwenye mitandao ya kijamii na utamaduni wa podikasti. Kwa mujibu wa maandishi, podikasti mara nyingi zinaweza kuwa sehemu ya uchumi wa umakini kupitia masimulizi ya kihisia, wageni maarufu, hadithi binafsi na maudhui yasiyohusiana moja kwa moja na matatizo ya kijamii, badala ya kuchambua matatizo changamani kwa kina. Uchumi wa umakini ni kubadilisha muda na umakini wa watumiaji kuwa thamani ya kiuchumi.

Wazo la msingi linalopendekezwa na utafiti ni kwamba matumizi ya vyombo vya habari hayapaswi kutathminiwa kwa swali la “tunatazama nini?” pekee, bali pia kwa maswali “kwa nini tunatazama hiki, nani anafaidika nacho, na ni mada gani inayobaki isionekane?”

Fomula Zinaeleza Nini?

Utafiti huu hauna fomula ya hisabati, modeli ya takwimu au mlinganyo wa kiufundi. Kwa hiyo hakuna fomula asilia ya kuhamishwa kutoka PDF.

Mantiki ya dhana ya maandishi inaweza kufupishwa kwa mtiririko huu rahisi:

Onyesho hili halipo kwenye PDF kama fomula halisi; limeundwa kama mchoro uliorahisishwa wa kueleza wazo kuu la maandishi. Maana yake ni kwamba ujumbe unapojirudia mara kwa mara, unapowasilishwa kwa hisia kali, unapopelekwa na watu wanaoaminika na unapofunika matatizo halisi, unaweza kuwa na athari ya kuelekeza maoni ya umma.

Kauli hii pia inafupisha ukosoaji wa vyombo vya habari vya kidijitali katika utafiti. Kuwa na maudhui mengi zaidi mtandaoni hakumaanishi moja kwa moja kuwa jamii ina taarifa bora zaidi. Ikiwa uthibitishaji na fikra makini ni dhaifu, wingi wa maudhui unaweza kugeuka kuwa uchafuzi wa taarifa.

Ujumbe Mkuu wa Grafu, Jedwali na Mchoro

Utafiti hauna grafu, jedwali au mchoro wa data kwa maana ya kawaida. Hata hivyo, muundo mkuu wa maandishi unaweza kusomwa kama mstari wa kihistoria wa mabadiliko ya vyombo vya habari.

Hatua ya kwanza ni vyombo vya jadi: magazeti, redio na televisheni. Katika kipindi hiki, uelekezaji wa maoni ya umma hutokea zaidi kupitia miundo iliyo katikati. Utangazaji wa serikali, udhibiti, taarifa rasmi na mifumo ya vyombo vikuu vya habari huamua mazingira ya taarifa ya jamii.

Hatua ya pili ni kuibuka kwa habari za kidijitali na mitandao ya kijamii. Katika hatua hii uzalishaji wa taarifa unasambaa zaidi. Hata hivyo, kusambaa huko hakumaanishi moja kwa moja ukombozi. Algoriti, miundo ya majukwaa, mipasho ya video fupi na watayarishaji maarufu wa maudhui huunda mbinu mpya za uelekezaji.

Hatua ya tatu ni kuibuka kwa utamaduni wa podikasti na influencers. Muundo wa mazungumzo marefu unaweza kuonekana wa kina zaidi mwanzoni, lakini masimulizi yasiyo na msingi wa ushahidi, lugha ya kihisia, athari ya wageni maarufu na uelekezaji usiohusiana na ajenda kuu vinaweza kufanya muundo huu pia kuwa na matatizo.

Ujumbe mkuu wa mchoro huu wa dhana ni huu: teknolojia ya vyombo vya habari inapobadilika, aina ya propaganda pia hubadilika. Lakini hatari ya msingi hubaki ileile: muundo unaodhibiti umakini na hisia za watu unaweza pia kuathiri namna wanavyofikiri.

Majaribio Yalifanywaje?

Utafiti huu si wa majaribio. Hakuna data ya washiriki, dodoso, uchambuzi wa maudhui, data ya majukwaa, kipimo cha kulinganisha vyombo vya habari au jaribio la takwimu. Maandishi ni insha ya ukosoaji inayochunguza athari za vyombo vya habari kupitia mifano ya kihistoria na ya sasa.

Mifano inayotumiwa na mwandishi ni pamoja na mijadala ya uhuru wa kujieleza nchini India, udhibiti wa vyombo vya habari wakati wa hali ya dharura, utangazaji wa serikali, kanuni za habari za kidijitali, mipasho ya video fupi kwenye mitandao ya kijamii na utamaduni wa podikasti. Lakini kwa kuwa mifano hii haijajaribiwa kwa seti ya data iliyoratibiwa, lugha ya uhakika wa kisayansi haipaswi kutumiwa wakati maudhui haya yanabadilishwa kuwa makala.

Kwa hiyo utafiti hautoi matokeo yanayoweza kupimwa kama “vyombo vya habari huathiri watu kwa asilimia fulani”. Badala yake unatoa maandishi ya tahadhari yanayoweza kufasiriwa hivi: “vyombo vya habari vinaweza kuathiri mtazamo wa umma kupitia marudio na uelekezaji wa kihisia.”

Matokeo Yanaonyesha Nini?

Hitimisho la kwanza ni kwamba vyombo vya habari vimekuwa na uwezo mkubwa wa kuelekeza maoni ya umma kihistoria. Katika enzi ya magazeti, redio na televisheni ushawishi huu ulikuwa wa kati zaidi. Katika enzi ya kidijitali umekuwa mpana zaidi na wa kibinafsi zaidi.

Hitimisho la pili ni kwamba majukwaa ya mitandao ya kijamii huunda usanifu wa umakini ili kuwafanya watumiaji wabaki kwenye maudhui. Mipasho ya video fupi, infinite scroll, arifa na algoriti za mapendekezo zinaweza kuwafanya watumiaji wakae kwenye jukwaa kwa muda mrefu zaidi. Hali hii huongeza hatari ya kuondoka kwenye matatizo halisi na kutumia taarifa kwa juu juu.

Hitimisho la tatu ni kwamba podikasti zina uwezo wa pande mbili katika uzalishaji wa taarifa. Podikasti zilizotayarishwa vizuri zinaweza kuwezesha kujifunza kwa kina. Lakini podikasti zinazojengwa juu ya masimulizi yasiyo na ushahidi, ya kihisia au ya kubahatisha zinaweza kuupotosha umma au kuvuta ajenda kuelekea mada za juu juu.

Hitimisho la nne ni kwamba katika enzi ya akili bandia, imani katika uhalisia inakuwa dhaifu zaidi. Kadiri teknolojia za kutengeneza picha, sauti na video zinavyoendelea, watu wanalazimika kuhoji zaidi uhalisia wa kile wanachoona au kusikia. Hali hii inaweza kurahisisha kuenea kwa taarifa za uongo na pia kusababisha ushahidi wa kweli kukataliwa kwa hoja kwamba “huenda umeghushiwa.”

Hitimisho la tano ni kwamba ujuzi wa vyombo vya habari sasa si tu suala la kuthibitisha habari, bali pia suala la kusimamia umakini. Watu wanapaswa kuhoji si tu ukweli wa taarifa, bali pia namna muda wao, hisia zao na ajenda zao zinavyoelekezwa.

Kwa Nini Hili Ni Muhimu?

Mada hii ni muhimu kwa sababu demokrasia hazisimami kwa mfumo wa kupiga kura pekee; zinahitaji pia mazingira yenye afya ya taarifa. Ikiwa raia hawawezi kuona matatizo halisi, kuthibitisha taarifa au wanapelekwa kila mara kwenye ajenda za kihisia, mjadala wa umma hudhoofika.

Ujuzi wa vyombo vya habari hauishii tena kwenye swali “je, chanzo cha habari kinaaminika?” Mtumiaji anapaswa pia kuuliza: Kwa nini maudhui haya yanaonyeshwa kwangu? Yanagusisha hisia gani? Ni mada gani inayobaki isionekane? Je, taarifa hii ina ushahidi au inaonekana kweli kwa sababu tu imerudiwa mara nyingi?

Utamaduni wa podikasti na mitandao ya kijamii umekuwa chanzo muhimu cha taarifa hasa kwa vizazi vya vijana. Katika maeneo haya yanaweza kutengenezwa maudhui mazito ya kitaaluma, kisayansi na kijamii. Lakini maeneo hayo hayo yanaweza kutumiwa kwa udanganyifu, kujenga chapa binafsi, ubashiri na unyonyaji wa umakini.

Kwa hiyo thamani ya utafiti huu kwa msomaji wa Verianla ni kwamba unatualika kuona matumizi ya vyombo vya habari si kama tabia tulivu, bali kama ujuzi wa uraia unaohitaji fikra makini.

Mambo ya Kuzingatia

Utafiti unatumia lugha kali na wakati mwingine ya mabishano. Una kauli za uhakika kuhusu matukio ya kisiasa, serikali, mashirika ya habari na migogoro ya kijamii. Kauli kama hizi zinapaswa kuwekwa katika lugha isiyoegemea upande wakati wa kuchapishwa, na madai ya kulaumu ambayo hayajathibitishwa hayapaswi kuwasilishwa kama ukweli wa mwisho.

Maandishi yana mipaka ya kimetodolojia ya kitaaluma. Kwa kuwa hakuna mapitio ya kimfumo ya vyanzo, sehemu ya mbinu, uchambuzi wa data au kipimo cha kulinganisha, matokeo yanapaswa kuchukuliwa zaidi kama “maoni” kuliko “ugunduzi wa utafiti”.

Baadhi ya madai ya kisiasa ni nyeti na yanabishaniwa. Kwa hiyo katika toleo litakalochapishwa ni muhimu kuepuka kauli za kulaumu zisizothibitishwa kuhusu mtu, chama au taasisi. Njia inayolingana na mkondo wa Verianla ni kueleza dhana za jumla kama ujuzi wa vyombo vya habari, mbinu za propaganda na uchumi wa umakini wa kidijitali badala ya kukuza madai mahususi.

Pia dhana ya “brainwashing” inapaswa kutumiwa kwa uangalifu. Katika fasihi ya kitaaluma, dhana hii wakati mwingine hutumika kwa maana tofauti kama udhibiti wa mawazo, ushawishi wa kulazimisha, propaganda na udanganyifu wa kihisia. Kuita kila athari ya vyombo vya habari brainwashing kunaweza kuwa jumlisho kupita kiasi kisayansi.

Hitimisho

Utafiti huu unatoa onyo la ukosoaji kuhusu uhusiano kati ya vyombo vya habari na maoni ya umma katika enzi ya kidijitali. Njia za uelekezaji zilizokuwa zikitekelezwa zamani kupitia mifumo ya vyombo vya habari vinavyodhibitiwa na serikali sasa zimekuwa changamani zaidi kupitia mitandao ya kijamii, podikasti, habari za kidijitali na maudhui yanayosaidiwa na akili bandia.

Ujumbe wenye nguvu zaidi wa maandishi ni kwamba watu wanaweza kuwa dhaifu si tu mbele ya taarifa za uongo, bali pia mbele ya kuhamishwa kwa umakini wao kila wakati. Ikiwa jamii inawekwa kila mara mbele ya maudhui yanayobadilisha ajenda, ya kihisia na yanayojirudia badala ya kujadili matatizo halisi, uwezo wa kufikiri kidemokrasia unaweza kudhoofika.

Kwa msomaji wa Verianla, somo kuu ni hili: katika enzi ya vyombo vya kidijitali, fikra makini si tu kupata habari sahihi. Ni pia kuuliza kwa nini maudhui fulani yanasukumwa mbele, ni mada gani zinafichwa na ni nani anayeongoza umakini wetu.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Makala hii imeandaliwa kwa msingi wa maandishi ya ukosoaji wa vyombo vya habari yenye kichwa “The Brainwash: Via Podcast World, Digital news, Social media” yaliyoandaliwa na Balkar Singh. Utafiti unajadili udhibiti wa vyombo vya habari, propaganda, udhibiti wa taarifa, habari za kidijitali, mitandao ya kijamii, utamaduni wa podikasti, uchumi wa umakini na uelekezaji wa mawazo kupitia mifano inayolenga India.

Maudhui haya si tafsiri ya neno kwa neno; wazo kuu la kazi limefupishwa na kubadilishwa kuwa makala ya uhariri ya Kiswahili kwa mujibu wa mkondo wa uchapishaji wa Verianla.

Maudhui haya si ushauri wa kisheria, kisiasa au wa udhibiti wa vyombo vya habari. Madai ya kisiasa na kihistoria yaliyotajwa katika maandishi yanapaswa kutathminiwa kwa uangalifu katika muktadha wa ukosoaji wa kitaaluma na kwa kuzingatia hitaji la uthibitishaji.