Бул баяндама, тазаланган агынды суунун (treated wastewater, TWW) айыл чарба сугаруусунда таза тузсуз сууга альтернативдүү olarak kullanılmasının өсүмдүк өнүгүшү, топурак касиеттери, жер семирткич муктаждыгы, суу тартыштыгы ve азык-түлүк коопсуздугу жагынан taşıdığı потенциалы; buna karşılık туздуулук, оор металлдар, патогендер, фармацевтикалык калдыктар, микропластиктер ve başka туруктуу булгоочулар эмне үчүнiyle ortaya çıkabilecek тобокелдиктер менен бирге баалайт. Изилдөө yeni deney yapmıyor ve ortak bir meta-негизгиliz yürütmüyor; ар түрдүү өсүмдүк, su сапатsi, сугаруу ыкмасы ve çevresel koşullara sahip yayımlanmış araştırmaları anlatısal biçimde bir araya getiriyor. Bu эмне үчүнle tek tek изилдөөlarda bildirilen olumlu veya olumsuz sonuçlar bütün айыл чарба сугаруусу sistemlerine түздөн-түз genellenemez.

Баяндамаnin негизги mesajı, тазаланган агынды суунун yalnız альтернативдүү bir su булагы olmadığıdır. Uygun сапатdeki TWW; азот (N), фосфор (P), калий (K) ve органикалык зат sağlayarak bazı изилдөөlarda өсүмдүк өсүшүн ve түшүмдүүлүкni geliştirmiş, su kullanım түшүмliliğini artırmış ve mineral жер семирткич муктаждыгыnı azaltmıştır. Arpa, domates, bezelye, buğday, sorgum, darı, marul ve başka өсүмдүкler üzerinde aktarılan изилдөөların маанилүү bir bölümü bu потенциалы desteklemektedir.

Муну менен бирге “агынды суу kullanımı” ile “коопсуз biçimde тазаланган агынды суу kullanımı” бирдей uygulama эмес. Баяндамаnin kendi Таблица 1'i arıtılmış su изилдөөlarının yanında arıtılmamış kнегизгиl suyu ve kнегизгиlizasyon suyu kullнегизгиn araştırmaları da içermektedir. Arıtılmamış veya yetersiz arıtılmış su kullanılan örneklerde tohum çimlenmesinin azalması, oksidatif stres, оор металл birikimi ve азык-түлүк коопсуздугу тобокелдикi gibi olumsuz sonuçlar берилет. Ошондуктан изилдөөнүн desteklediği туруктуулук yaklaşımı, агынды суунун түздөн-түз tarlaya verilmesine değil, su сапатsinin uygun arıtma ve мониторинг sonrasında айыл чарбаsal kullanım için değerlendirilmesine негизделет.

Uzun süreli kullanım жагынан en маанилүү sorunlardan biri топуракта туз ve булгоочу birikimidir. Баяндама, TWW сугаруусуnın başlangıçta топурак органикалык затsi ve түшүмlilik üzerinde olumlu etkiler sağlayabileceğini; buna karşılık узак мөөнөттүүde шорлонуу, оор металл birikimi ve микробдук жамаат түзүлүшүnda değişim gibi sorunların ortaya çıkabileceğini vurgulamaktadır. Булакta bazı araştırmaların агынды суу сугаруусу altında топурак органикалык көмүртекunda yeraltı suyu сугаруусуna göre %20'ye kadar artış bildirdiği aktarılırken, bu yararın suyun химиялык сапатsi ve колдонуу мөөнөтүnden bağımsız olmadığı özellikle anlaşılmalıdır.

Баяндама ayrıca mevcut arıtma tesislerinin классикалык органикалык зат ve азык элементи gideriminin ötesine geçmesi gerektiğini savunmaktadır. Membran biyoreaktörleri, gelişmiş oksidasyon prosesleri, UV dezenfeksiyonu, alg tabanlı arıtma, fitoremediasyon, ultrason destekli prosesler, biyolojik sistemler ve yapay zekâ destekli optimizasyon gibi teknolojiler өнүккөн arıtma контекстинде tartışılmaktadır. Бирок изилдөө bu yöntemleri бирдей deneyde karşılaştırmamakta ve herhangi birinin tüm koşullarda en iyi çözüm olduğunu көрсөтпөйт.

Түркия жагынан bu баяндама түздөн-түз Түркияга özgü bir айыл чарба талаа veri seti, ulusal тобокелдик баалооsi veya mevzuat негизгиlizi сунбайт. Түркияда benzer bir uygulama бааланса yalnız “тазаланган агынды суу” etiketi yeterli эмес; сугаруу суусуnun тузluluğu, оор металл ve микробиологиялык yükü, жаңы пайда болгон булгоочулар, өсүмдүк түрү, жегенге жарамдуу бөлүктүн контаминациясы, сугаруу ыкмасы, топурак касиеттери ve колдонуу мөөнөтү бирге көзөмөлдөнүшү керек. Баяндамаdeki ар түрдүү ülke ve өсүмдүкlere ait sonuçlardan Түркия үчүн түздөн-түз түшүм artışı veya коопсуздук garantisi çıkarılamaz.

Изилдөөнүн негизги суроосу эмне?

Баяндамаnin негизги sorusu, суу тартыштыгыnın özellikle кургак жана жарым кургак аймактарда айыл чарбаsal üretimi sınırladığı bir ortamda тазаланган агынды суунун коопсуз жана туруктуу bir сугаруу булагы olarak ne ölçüde kullanılabileceğidir.

Авторлор TWWни üç yönlü bir булак olarak ele almaktadır:

• таза тузсуз суу kullanımını azaltabilecek альтернативдүү сугаруу суусу,
• азот, фосфор, калий ve органикалык зат sağlayabilen азык элементи булагы,
• uygun yönetilmediğinde туз, оор металл, patojen ve жаңы пайда болгон булгоочуларi айыл чарба системасыe алып кире ала турган потенциалдуу тобокелдик булагы.

Ошондуктан макаланын негизги yaklaşımı “TWW пайдалууdır” veya “TWW коркунучтуу” biçiminde tek yönlü эмес. Жыйынтык, suyun arıtma derecesi, химиялык ve микробиологиялык сапатsi, өсүмдүк, топурак ve узак мөөнөттүүli yönetim koşullarına bağlıdır.

Суу тартыштыгы шартында TWW эмне үчүн күн тартибине чыгууда?

Булак, айыл чарбаın su talebinin yüksek olması ve таза тузсуз суу булакlarının sınırlanması эмне үчүнiyle тазаланган агынды суунун giderek daha fazla araştırıldığını белгилейт. Баяндамаde агынды сууyla сугаруунун 50'den fazla ülkede uygulandığı ve yaklaşık 15 milyon m³/gün suyun айыл чарба сугаруусунда kullanıldığı yönünde daha önce yayımlanmış bir tahmin берилет.

Ayrıca Hindistan için yaklaşık 73.000 hektar, Meksika için yaklaşık 260.000 hektar ve Tunus için üretilen агынды суунун yaklaşık %25'inin айыл чарба сугаруусунда kullanılması gibi literatür değerleri verilmektedir. Avrupa, Çin ve ABD için %10–29, Avustralya için %41 кайра колдонуу oranları da булакta берилет.

Yorum sınırı: Bu küresel oranlar баяндама авторлорının 2026'da gerçekleştirdiği yeni bir envanter эмес. Başlıca dayнегизгиkları 2014 ve 2016 tarihli yayınlardır; ошондуктан güncel ülke sıralaması veya 2026 kullanım oranı olarak değerlendirilmemelidir.

Тазаланган агынды суу өсүмдүккө эмне үчүн пайдалуу болушу мүмкүн?

TWWнин айыл чарбаsal değerinin маанилүү bölümü yalnız sudan değil, çözünmüş азык элементиlerden gelir. Булак özellikle азот, фосфор ve калийu vurgulamaktadır. Bu elementlerin сугаруу суусуyla kök bölgesine taşınması, belirli өсүмдүк ve su сапатsi kombinasyonlarında ayrı mineral жер семирткич муктаждыгыnı азайта алат.

Баяндамаde aktarılan изилдөөlar TWW ile сугаруунун bazı yem ve tarla өсүмдүкlerinde:

• өсүмдүк биомассаsini,
• азыктардын өздөштүрүлүшүnı,
• түшүмдүүлүкni,
• su kullanım түшүмliliğini

artırabildiğini көрсөтөт.

Бирок азык элементи içermesi TWWнин eksiksiz bir жер семирткич olduğu anlamına gelmez. Örneğin булакta yer alan domates araştırmasında TWW ile сугаруу musluk suyuna göre daha iyi өсүмдүк өнүгүшү sağlamış; fakat TWWнин domatesin bütün азык элементи gereksinimini tek başına karşılamadığı ve кошумча жер семирткич берүү gerektiği билдирилген.

Булакта кайсы айыл чарба мисалдары алдыга чыгат?

Таблица 1 ар түрдүү өсүмдүкlerdeki literatür sonuçlarını bir araya getirmektedir. Bu изилдөөlar ortak deney koşullarına sahip эмес; bazıları arıtılmış, bazıları seyreltilmiş, bazıları ise arıtılmamış агынды суу kullanmıştır. Bu эмне үчүнle tablo bir performans sıralaması değil, ар түрдүү su сапатlerinde görülen sonuçların örnekleridir.

Bu örneklerin бирге verdiği mesaj, suyun “агынды суу” olarak adlandırılmasından çok hangi arıtma ve сапат koşuluyla uygulandığının biyolojik sonucu belirlediğidir.

Тазаланган жана тазаланбаган агынды суу эмне үчүн так айырмаланышы керек?

Баяндамаnin Таблица 1 başlığı yalnız тазаланган агынды сууyu işaret etmesine rağmen içerik buna tamamen uymamaktadır. Arıtılmamış kнегизгиl агынды сууyu kullanılan bezelye deneyi, arıtılmamış агынды сууyla yetiştirilen domates ve kнегизгиlizasyon сугаруусу kullanılan baklagil araştırmaları бирдей tabloda TWW örnekleriyle бирге listelenmiştir.

Bu булак içi karışım маанилүүdir; çünkü okuyucu tüm olumlu ve olumsuz sonuçları “тазаланган агынды суунун etkөнүккөн” olarak algılarsa bilimsel anlam bozulur. Arıtılmamış агынды сууdaki оор металл, patojen veya toksisite bulguları, iyi arıtılmış кайра колдонуу suyunun otomatik özelliği эмес. Aynı şekilde belirli bir arıtılmış suyun olumlu sonucu da arıtılmamış kнегизгиlizasyon suyunun коопсуз olduğunu göstermez.

Топурактын органикалык заты жана түшүмдүүлүк кандай таасирлениши мүмкүн?

Булак, агынды сууyla сугаруунун органикалык зат girdisi sayesinde топурактын органикалык көмүртек içeriğini artırabildiğini баяндайт. Bazı araştırmalarda yeraltı suyu сугаруусуna kıyasla органикалык көмүртекda %20'ye kadar artış билдирилген.

Artan органикалык зат:

• топурак yapısını,
• суу кармоо жөндөмүni,
• азык элементи durumunu,
• микробдук активдүүлүкyi

etkileyebilir.

Бирок bu durum узак мөөнөттүүli коопсузğin tek göstergesi эмес. Aynı сугаруу суусу toprağa натрий, эрий турган туздар veya оор металлдар алып кириши мүмкүн. Organik karbon artışı ile шорлонуу veya metal birikimi бирдей sistemde eş zamanlı gerçekleşebilir.

Туздуулук эмне үчүн өзгөчө маанилүү?

TWWнин туз içeriği uzun süreli сугарууda топурак электр өткөрүмдүүлүгүн көбөйтө алат. Булак, шорлонууun özellikle кургак жана жарым кургак koşullarda маанилүү olduğunu; yüksek тузluluğun топурактын yapısını ve өсүмдүкnin suya erişimini olumsuz etkileyebileceğini белгилейт.

Bu эмне үчүнle bir su булагыnın yeterli азот ve фосфор taşıması onun otomatik olarak uygun сугаруу суусу olduğu anlamına gelmez. Besin avantajı ile туздуулук тобокелдикi бирге бааланышы керек.

Оор металлдар кандай тобокелдик жаратат?

Kurşun (Pb), kadmiyum (Cd), arsenik (As), cıva (Hg), krom (Cr) ve nikel (Ni) gibi elementler biyolojik olarak parçalanmadıkları için uzun süreli сугарууda топуракта veya өсүмдүк dokularında birikebilir.

Баяндамаde arpa ve yulafta bazı metallerin kök ve yapraklarda tane ve gövdeye göre daha yüksek biriktiğini gösteren изилдөө берилет. Sebzelerde uzun süreli агынды суу kullanımını değerlendiren başka изилдөөlar ise yenilebilir dokulardaki metal birikiminin азык-түлүк коопсуздугу жагынан önem taşıyabileceğini көрсөтөт.

Bu sonuçlar bütün TWW örneklerinde оор металл seviyelerinin tehlikeli olduğu anlamına gelmez. Risk; giriş suyunun булагыna, endüstriyel katkılara, arıtma prosesine, топурак pH'ına, органикалык затye, elementin biyoyararlanımına ve өсүмдүк түрүne bağlıdır.

Патогендер жана жаңы пайда болгон булгоочулар эмне үчүн өзүнчө көзөмөлдөнүшү керек?

Баяндама, TWWде arıtma sonrasında da bazı патогендерin veya жаңы пайда болгон булгоочуларin bulunabileceğini vurgulamaktadır. Tartışılan gruplar arasında:

• farmasötik kalıntılar,
• kişisel bakım ürünleri,
• perfloroalkil/perflorlu bileşikler,
• пестициддер,
• polisiklik aromatik hidrokarbonlar,
• микропластиктер

камтылган.

Kaynağın yaklaşımına göre классикалык агынды суу arıtma tesisleri esas olarak органикалык зат ve азык элементи maddesi giderimi için geliştirilmiştir; bazı туруктуу mikroбулгоочулар ve микропластиктер için ek өнүккөн arıtma керек болушу мүмкүн.

Микропластиктер айыл чарбада кайра колдонуу жагынан эмне үчүн маанилүү?

Mikroplastikler çevrede туруктуу olmaları ve агынды суу arıtma hatlarından tamamen uzaklaştırılamayabilmeleri эмне үчүнiyle баяндамаde yeni ortaya çıkan тобокелдикlerden biri olarak ele alınmaktadır. TWWнин айыл чарбасында sürekli kullanılması durumunda suyla taşınan parçacıkların toprağa ulaşması, daha sonra топурак ve өсүмдүк sistemindeki davranışlarının araştırılması gereken bir konu olarak sunulmaktadır.

Изилдөө микропластиктерin belirli bir өсүмдүкde hangi hızla gıda zincirine geçtiğini өлчөгөн yeni bir deney yapmamaktadır. Bu эмне үчүнle mikroplastik bölümü тобокелдик mekanizması ve literatür bağlamıdır; bu макаланын yeni nicel maruziyet sonucu эмес.

Агынды сууну тазалоо кайсы баскычтардан турат?

Баяндамаnin Сүрөт 1'i айыл чарбада кайра колдонууa kadar uzнегизгиn классикалык bir arıtma zincirini şematik olarak көрсөтөт. Ana fikir, her aşamanın ар түрдүү булгоочу yükünü hedeflemesidir.

Сүрөт 1'in негизги mesajı, айыл чарбада кайра колдонууın түздөн-түз kнегизгиlizasyon çıkışından başlayan tek aşamalı bir uygulama olmadığıdır. Su сапатsi fiziksel, biyolojik ve gerektiğinde өнүккөн arıtma/dezenfeksiyon basamaklarıyla hazırlanmalıdır.

Биринчи тазалоонун милдети эмне?

Birincil arıtmada ızgara, çöktürme ve yüzeyden ayırma işlemleri kullanılarak daha sonraki biyolojik ve өнүккөн proseslerin yükü azaltılır. Amaç öncelikle büyük katılar ve kolay ayrılabilen maddelerdir.

Bu aşama farmasötik, çözünmüş туз, mikroplastik veya оор металл gibi bütün булгоочуларin коопсуз düzeye getirildiği nihai arıtma basamağı эмес.

Экинчи тазалоо эмне кылат?

Булак aktif çamur prosesini органикалык зат gideriminin негизги biyolojik yöntemlerinden biri olarak tanımlamaktadır. Havalandırma tankı ve ikincil çöktürme gibi basamaklarda mikroorganizmalar biyolojik olarak parçalнегизгиbilir organik yükü dönüştürür.

Бирок баяндама bazı фармацевтикалык калдыктар, PFAS benzeri туруктуу bileşikler ve микропластиктер жагынан классикалык ikincil arıtmanın tek başına yeterli olmayabileceğini tartışmaktadır.

Үчүнчү жана өнүккөн тазалоо эмне үчүн керек болушу мүмкүн?

Tarımsal кайра колдонуу, özellikle insan tüketimine yönelik ürünlerde veya узак мөөнөттүүli топурак maruziyetinde, yalnız COD/BOD düşüşünün ötesinde su сапатsi талап кылат. Баяндамаde өнүккөн filtrasyon, химиялык işlemler, membran biyoreaktörleri ve oksidasyon prosesleri bu эмне үчүнle ele alınmaktadır.

UV dezenfeksiyonu, өнүккөн oksidasyon, membran teknolojөнүккөн, alg tabanlı arıtma, fitoremediasyon ve ultrason destekli biyolojik prosesler de mevcut veya gelişmekte olan teknoloji örnekleri olarak verilmektedir.

Булак bunların ortak maliyet, enerji veya giderim performansını hesaplayan bir karşılaştırma gerçekleştirmemiştir. Ошондуктан listedeki teknoloji sırası bir başarı sıralaması эмес.

Жасалма интеллект тазалоо жайында эмне үчүн талкууланат?

Баяндама, yapay zekâ ve makine öğrenmesini gerçek zamanlı modelleme ve proses optimizasyonu жагынан gelişmekte olan araçlar olarak ele almaktadır. Amaç değişken агынды суу özelliklerine göre işletme kararlarının daha dinamik biçimde verilebilmesidir.

Kaynağın kendisi yeni bir AI modeli geliştirmemiş veya gerçek bir arıtma tesisinde AI kontrollü сугаруу системасы test etmemiştir. Bu bölüm mevcut literatür ve gelecek teknoloji yönü niteliğindedir.

Энергия маселеси эмне үчүн маанилүү?

Membranlar, gelişmiş oksidasyon ve başka өнүккөн arıtma yöntemleri булгоочуларin daha kapsamlı kontrolünü sağlayabilir; fakat булак bunların maliyet ve enerji talebinin маанилүү bir uygulama sınırlaması olduğunu белгилейт.

Güneş, rüzgâr ve биомасса gibi yenilenebilir enerji seçenekleri, arıtma sistemlerinin çevresel yükünü azaltma контекстинде tartışılmaktadır. Fakat bu баяндама belirli bir tesis için enerji dengesi veya yaşam döngüsü негизгиlizi gerçekleştirmemektedir.

Топурактын микробдук жамааттары таасирлениши мүмкүнбү?

Evet. Баяндама, uzun süreli агынды суу сугаруусуnın yalnız химиялык parametreleri değil, топурактаki микробдук жамаат түзүлүшүnı da değiştirebildiğini баяндайт.

Organik madde ve азык элементи girdisi микробдук активдүүлүкyi көбөйтө алат; ancak ар түрдүү iyonlar, булгоочулар ve сугаруу rejimi belirli mikroorganizma gruplarını seçici biçimde destekleyerek topluluk kompozisyonunu değiştirebilir. Булак bu эмне үчүнle топурактын саламаттыгыnı yalnız өсүмдүк түшүмiyle өлчөбөйт.

Сугаруу ыкмасы натыйжаны өзгөртө алабы?

Баяндама damla сугаруу, hidroponik sistemler ve ар түрдүү сугаруу суусу kombinasyonlarını kullнегизгиn araştırmaları bir araya getirmektedir. Bu durum TWWнин etkisinin yalnız suyun kimyasına bağlı olmadığını gösterir.

Örneğin marul изилдөөsında nanokabarcıkla oksijenlendirilmiş TWWнин özellikle killi топуракlarda kök bölgesi hipoksisini azaltması ve kök gelişimini desteklemesi баяндалган. Bu sonuç TWWнин химиялык азык элементи etkisinden ар түрдүү, uygulama teknolojisine bağlı bir mekanizmadır.

Тазаланган суу жер семирткичти толук алмаштыра алабы?

Баяндамаden bu konuda evrensel bir sonuç çıkarılamaz. Domates örneğinde TWWнин N ve P katkısına rağmen bütün азык элементи gereksinimini karşılamadığı açıkça belirtilmektedir.

Ayrıca булак içindeki Seleiman ve arkadaşları (2021) özetleri birbiriyle tam uyumlu эмес. Таблица 1'de TWWнин sorgum ve inci darısında önerilen NPK dozunun tamamını ikame edebileceği yazılırken, негизги metinde NPK kullanımını yarıya indirdiği ifade edilmektedir.

Булак bu iki ifadenin эмне үчүн ар түрдүү olduğunu açıklamadığı için Verianla жагынан en коопсуз sonuç şudur: TWW bazı koşullarda минералдык жер семирткич gereksinimini азайта алат; bu баяндама bütün өсүмдүкler için tam жер семирткич ikamesini далилдебейт.

Азык-түлүк коопсуздугу жагынан негизги чекит эмне?

Bir сугаруу uygulamasının өсүмдүкyi büyütmesi, ürünün tüketim жагынан otomatik olarak коопсуз olduğu anlamına gelmez. Gıda коопсузği баалооsinde:

• yenilebilir dokudaki оор металлдар,
• patojen yükü,
• туруктуу organik булгоочулар,
• фармацевтикалык калдыктар,
• mikroplastik ve başka yeni булгоочулар

ayrı тобокелдик başlıklarıdır.

Баяндама bu эмне үчүнle айыл чарбаsal performans ile sağlık коопсузğini бирдей критерий olarak kullanmamaktadır.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Uygun biçimde тазаланган агынды суу, суу тартыштыгыnın yaşandığı айыл чарба системасыlerde альтернативдүү сугаруу булагы olma потенциалыne sahiptir.
• TWWдеги N, P, K ve органикалык зат bazı koşullarda өсүмдүк өнүгүшү ve топурак түшүмliliğine katkı sağlayabilir.
• Bazı araştırmalarda TWW kullanımı түшүм, биомасса, азыктардын өздөштүрүлүшү ve su kullanım түшүмliliğinde artışla ilişkilendirilmiştir.
• Mineral жер семирткич gereksinimi belirli өсүмдүк ve sistemlerde azaltılabilir.
• Uzun dönem kullanımda туздуулук ve оор металл birikimi көзөмөлдөнүшү керек.
• Arıtılmamış veya yetersiz arıtılmış su өсүмдүк өнүгүшү, топурак ve азык-түлүк коопсуздугу жагынан ciddi тобокелдикler oluşturabilir.
• Farmasötikler, микропластиктер ve başka жаңы пайда болгон булгоочулар өнүккөн arıtma ve мониторинг ihtiyacını artırmaktadır.
• TWW kullanımının коопсузği su сапатsi, өсүмдүк, топурак, сугаруу системасы ve колдонуу мөөнөтүne bağlıdır.

Изилдөө колдобогон же далилдебеген жыйынтыктар

• Her тазаланган агынды суунун айыл чарба сугаруусу için коопсуз olduğu көрсөтүлбөйт.
• TWWнин bütün өсүмдүкlerde түшүмi artıracağı далилденбейт.
• TWWнин bütün koşullarda минералдык жер семирткичnin tamamının yerini alabileceği көрсөтүлбөйт.
• Arıtılmamış агынды сууyla elde edilen toksisite sonuçları түздөн-түз iyi arıtılmış TWWге genellenemez.
• Olumlu büyüme sonucu, ürünün оор металл, patojen veya mikroбулгоочу жагынан otomatik olarak коопсуз olduğu anlamına gelmez.
• Баяндама yeni bir tarla deneyi, kontrollü karşılaştırma veya meta-негизгиliz yapmamaktadır.
• Farklı ülkelerdeki сугаруу үлүштөрү 2026 yılı için güncel ortak veri seti эмес.
• Изилдөө Түркия үчүн özel bir su сапатsi sınırı, ürün коопсузği standardı veya tesis tasarımı oluşturmamaktadır.
• AI, membran veya gelişmiş oksidasyon teknolojөнүккөнnden herhangi birinin bütün tesislerde en iyi çözüm olduğu далилденбейт.

Изилдөөнүн методу жана жыйынтыктары

Баяндаманын методу кандай сыпатталат?

Bu изилдөө yeni deneysel veri üretmeyen bir literatür баяндамаsidir. Авторлор тазаланган агынды суу kullanımı, суу тартыштыгы, arıtma prosesleri, çevresel булгоочулар, топурактын саламаттыгы ve өсүмдүк өнүгүшү üzerine daha önce yayımlanmış araştırmaları tematik başlıklar altında bir araya getirmiştir.

Булакçada yaklaşık 170 bibliyografik kayıt бар. Муну менен бирге макалаde ayrı bir yöntem bölümü altında:

• hangi veri tabanlarının tarandığı,
• arama sözcükleri,
• arama tarih aralığı,
• dahil etme ve dışlama kriterleri,
• kaç kaydın elendiği,
• изилдөө сапатsinin кантип değerlendirildiği,
• yanlılık баалооsi

баяндалбайт.

Bu эмне үчүнle “comprehensive review” ifadesi geniş kapsamlı anlatısal баяндама anlamında kullanılmalı; sistematik баяндама veya meta-негизгиliz kesinliği atfedilmemelidir.

Негизги маалымат түзүлүшү эмне?

Изилдөөнүн en belirgin karşılaştırmalı veri yapısı Таблица 1'dir. Bu tablo ар түрдүү өсүмдүкlerde агынды суу сугаруусуnın bildirilen etkөнүккөнni булакlarıyla бирге özetlemektedir.

Бирок изилдөөlar arasında:

• su arıtma seviyesi,
• агынды суу булагы,
• seyreltme oranı,
• топурак veya hidroponik sistem,
• өсүмдүк түрү,
• deneme süresi,
• өлчөнгөн büyüme veya toksisite göstergeleri

standart эмес. Bu эмне үчүнle tabloda ortak etki büyüklüğü veya istatistiksel ortalama hesaplanmamıştır.

1-таблицанын методдук чектөөсү

Таблицаnun başlığı тазаланган агынды сууyu belirtse de bütün satırlar TWW изилдөөsı эмес. Arıtılmamış kнегизгиl агынды сууyu, arıtılmamış агынды суу ve kнегизгиlizasyon сугаруусу içeren satırlar бирдей tabloda бар.

Bu durum özellikle тобокелдик bulgularını yorumlarken kritik önemdedir. Arıtılmamış suyla görülen toksik etki, “тазаланган агынды суу сугаруусу” başlığı altında görünse bile arıtılmış suyun gerçek performansı olarak kullanılmamalıdır.

1-сүрөт эмнени көрсөтөт?

Сүрөт 1, агынды суунун кайра колдонууга hazırlanmasında birincil, ikincil ve üçüncül arıtmanın ardışık işlevlerini gösteren şematik bir proses çizimidir.

Birincil basamakta fiziksel katı ayırma; ikincil basamakta havalandırmalı biyolojik işlem ve çöktürme; daha өнүккөн basamakta ise dezenfeksiyon ve üçüncül arıtma üzerinden кайра колдонуу suyu gösterilmektedir.

Bu şekil belirli bir deney tesisinin ölçülmüş verөнүккөнni gösteren proses performans grafiği эмес; arıtma zincirinin kavramsal açıklamasıdır.

2-сүрөт эмнени түшүндүрөт?

Сүрөт 2, arıtılmamış агынды сууdaki оор металлдар, микропластиктер, фармацевтикалык калдыктар ve mikroorganizmaların айыл чарба, hayvancılık ve insan sağlığına ulaşabilecek тобокелдик yollarını şematik biçimde көрсөтөт.

Сүрөтde оор металлдарin sığır dokularında biyobirikimi ve топурак/kültür өсүмдүкlerinin kirlenmesi üzerinden insanlarda böbrek, karaciğer, bağışıklık, sinir sistemi, kardiyovasküler sistem ve genetik/toksikolojik etkilerle ilişkilendirilen kavramsal bir тобокелдик zinciri sunulmaktadır.

Сүрөт yeni toksikoloji deneyi эмес. Görselde listelenen sağlık etkөнүккөн баяндамаnin atıf verdiği önceki literatürün kavramsal sentezidir.

TWW жана өсүмдүк өнүгүшүнө байланыштуу негизги табылга үлгүсү

Баяндамаdeki изилдөөlar üç geniş sonuç grubuna ayrılabilir:

1. Uygun arıtılmış suyla olumlu sonuçlar: Besin katkısı sayesinde büyüme, түшүм veya su kullanımında iyileşme.
2. Koşula bağlı sonuçlar: Seyreltme oranı, топурак tipi, oksijenlendirme veya ek жер семирткич муктаждыгыna göre yarar ve тобокелдикin değişmesi.
3. Arıtılmamış/yetersiz suyla olumsuz sonuçlar: Çimlenme kaybı, oksidatif stres, оор металл ve patojen тобокелдикi.

Bu ayrım баяндамаnin tek bir ortalama etki değeri sunmamasının эмне үчүнini de açıklamaktadır.

Топурак саламаттыгы боюнча табылгалар

Булак TWW сугаруусуnın:

• органикалык көмүртек,
• топурак yapısı,
• su tutma,
• микробдук активдүүлүк,
• азык элементи içeriği

üzerinde olumlu etkiler oluşturabildiğini; fakat бирдей zamanda:

• шорлонуу,
• оор металл birikimi,
• микробдук жамаат değişimi,
• hidrolik ve fiziksel özelliklerde değişim

oluşturabileceğini баяндайт.

Ошондуктан топурактын саламаттыгы tek bir “түшүм arttı” göstergesiyle değerlendirilemez.

Булактын ичиндеги жер семирткич берүү боюнча дал келбестик

Seleiman ve arkadaşlarının 2021 изилдөөsına ilişkin iki ар түрдүү ifade бар. Таблица 1'de тазаланган агынды суунун bioenerji өсүмдүкlerinde önerilen NPK жер семирткич dozunun tamamının yerini alabileceği yazılmıştır.

Ага карата Бөлүм 7'de бирдей referans için TWWнин “NPK fertilizer by half” yani NPK жер семирткич kullanımını yarıya indirebildiği belirtilmektedir.

Bu iki ifade бирдей эмес ve булакta fark açıklanmamıştır. Verianla bu эмне үчүнle nicel bir “%100 жер семирткич ikamesi” sonucu benimsememektedir.

Шилтеме чынжырында көңүл бурула турган мисал

Баяндамаde merkezi olmayan агынды суу arıtma sistemlerinin kırsal ve uzak аймактарда daha fazla araştırılması gerektiği cümlesinde Kumar ve arkadaşları (2023) ile Ribarova ve arkadaşları (2024) бирге булак gösterilmektedir.

Бирок булакçada Kumar ve arkadaşları (2023) изилдөөsının başlığı Global trends in municipal solid waste treatment technologies through the lens of sustainable energy development opportunity şeklindedir ve görünür başlığı itibarıyla belediye katı atık teknolojөнүккөнne ilişkindir. Ribarova ve arkadaşları ise yerinde evsel агынды суу arıtımını түздөн-түз ele almaktadır.

Bu эмне үчүнle ilk atıfın spesifik агынды суу iddiasını ne ölçüde desteklediği булак metinden açık эмес.

Дүйнөлүк колдонуу сандарынын чеги

Баяндама, агынды сууyla айыл чарба сугаруусу için ülke ve bölge bazında çeşitli sayılar vermektedir. Бирок bu değerler ар түрдүү yıllarda yayımlanmış изилдөөlardan derlenmiştir ve veri tanımları da бирдей эмес.

Örneğin bazı değerler “wastewater”, bazıları “treated wastewater”, bazıları ise büyük ölçüde “untreated wastewater” kullanımını ifade etmektedir. Bu эмне үчүнle söz konusu sayılar tek bir küresel кайра колдонуу veri setinin satırları gibi karşılaştırılmamalıdır.

Негизги методдук күчтүү жагы

Изилдөөнүн güçlü yanı, TWWни yalnız түшүм artışı üzerinden баалооyip суу тартыштыгы, азык элементи geri dönüşümü, топурак сапатsi, оор металлдар, патогендер, микропластиктер, өнүккөн arıtma teknolojөнүккөн ve sosyal kabul gibi ар түрдүү boyutları бирдей çerçevede tartışmasıdır.

Таблица 1 ise olumlu ve olumsuz uygulamaları yan yнегизги getirerek su сапатsinin өсүмдүк yanıtındaki belirleyici rolünü görünür kılmaktadır.

Негизги методдук чектөө

En маанилүү sınırlılık, geniş literatür kapsamına rağmen изилдөө seçiminin yeniden üretilebilir bir yöntemle açıklanmamasıdır. Hangi изилдөөların эмне үчүн dahil edildiği ve literatürün ne kadar eksiksiz olduğu nicel olarak değerlendirilemez.

İkinci маанилүү sınırlılık, arıtılmış ve arıtılmamış агынды суу изилдөөlarının bazı bölümlerde бирдей anlatı altında бирге kullanılmasıdır.

Üçüncü sınırlılık ise ар түрдүү iklim, өсүмдүк, топурак, su сапатsi ve deney tasarımlarındaki sonuçlardan ortak istatistiksel etki büyüklüğü hesaplanmamış olmasıdır.

Колдонуу жагынан эң негиздүү жыйынтык

Баяндамаden çıkarılabilecek en güçlü mühendislik ve айыл чарба mesajı şudur: тазаланган агынды суу, doğru su сапатsi yönetimi altında сугаруу суусу ve kısmi азык элементи булагы olarak değerlendirilebilir; ancak узак мөөнөттүүli коопсуз kullanım için химиялык, микробиологиялык ve топурак мониторинг programları arıtma teknolojisinin ayrılmaz parçası olmalıdır.

Su kıtlığını azaltma hedefi, булгоочуyi tarlaya veya gıda zincirine taşıma pahasına gerçekleştirilmemelidir.

Булак жана метод эскертүүсү

Толук түпнуска изилдөө аты: Treated wastewater irrigation: unlocking sustainability in agriculture and food security—a comprehensive review

Авторлор жана тартиби: Faisal Hayat; Wasef AL-Zayadneh; Ummara Khan; Sumeera Asghar; Tehreem Rehman; Karthishwaran Kandhan; Mohammed Alyafei.

Тең салым: Faisal Hayat ve Wasef AL-Zayadneh булакta eş katkı veren авторлор olarak işaretlenmiştir.

Жооптуу автор: Mohammed Alyafei.

Мекемелер: Department of Integrative Agriculture, College of Agriculture and Veterinary Medicine, United Arab Emirates University, Al Ain, United Arab Emirates; Key Laboratory of Food Processing and Quality Control, College of Food Science and Technology, Nanjing Agricultural University, Nanjing, China; The Key Laboratory of Plant Resources Conservation Germplasm Innovation in Mountainous Region (Ministry of Education), College of Life Sciences/Institute of Agro-Bioengineering, Guizhou University, Guiyang, China; Department of Biology, Government Associate College (W), Sargodha, Pakistan.

DOI: 10.3389/fsufs.2025.1595066

Журнал: Frontiers in Sustainable Food Systems.

Бөлүм: Water-Smart Food Production.

Басма: Frontiers / Frontiers Media SA.

Том / макала номери: Volume 9, Article 1595066.

Булак түрү жана рецензия статусу: Hakem баалооsinden geçmiş Review Article'dır. Yeni deneysel veri üreten bir araştırma, sistematik баяндама veya meta-негизгиliz эмес.

Макала даталары: Received 17 March 2025; Revised 28 November 2025; Accepted 29 November 2025; Published 18 February 2026.

Редактор: La Zhuo.

Рецензенттер: Maria Elisa Magri ve Attila Nagy.

Расмий DOI шилтемеси:https://doi.org/10.3389/fsufs.2025.1595066

Расмий жарыя шилтемеси:Frontiers — resmî макала sayfası

Лицензия: Creative Commons Attribution License (CC BY).

Библиографиялык жыл эскертүүсү: Frontiers'ın resmî sayfası yayın ve atıf yılını 2026 olarak verirken cilt bilgisini “Volume 9 - 2025” biçiminde көрсөтөт. Bu Verianla içeriğinde standart макала atfındaki 2026 yılı korunmuştur.

Каржылоо: Авторлор изилдөө ve/veya yayın için finansal destek almadıklarını beyan etmiştir. Муну менен бирге макала işlem ücretinin (APC) United Arab Emirates University Research Fund tarafından Grant No. 131031 kapsamında karşılandığı булакta ayrıca belirtilmiştir.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Булак metinde ayrı bir veri erişilebilirliği beyanı görünmemektedir. Изилдөө yeni bir deneysel veri seti sunmayan bir баяндамаdir.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор ticari veya finansal çıkar çatışması oluşturabilecek bir ilişki bulunmadığını bildirmiştir.

Генеративдик жасалма интеллект билдирүүсү: Авторлор макаланын oluşturulmasında üretken yapay zekâ kullanmadıklarını bildirmiştir. Frontiers, şekillerle бирге sağlнегизгиn bazı альтернативдүү metinlerin yapay zekâ desteğiyle oluşturulmuş olabileceğini ve mümkün olduğunda авторлор tarafından gözden geçirildiğini ayrıca белгилейт.

Автордук салымдар: Faisal Hayat: Writing—original draft, Conceptualization. Wasef AL-Zayadneh: Writing—review & editing. Ummara Khan: Writing—review & editing. Sumeera Asghar: Writing—review & editing. Tehreem Rehman: Writing—review & editing. Karthishwaran Kandhan: Writing—review & editing. Mohammed Alyafei: Conceptualization, Supervision, Writing—review & editing.

Баяндама методу чеги: Макалаde kullanılan veri tabanları, arama dizgөнүккөн, tarama tarihleri, dahil etme/dışlama kriterleri, kayıt seçim akışı, formal изилдөө сапатsi баалооsi veya meta-негизгиliz bildirilmemiştir. Bu эмне үчүнle изилдөө kapsamlı/anlatısal баяндама olarak бааланышы керек.

Далилдердин гетерогендүүлүгү: Таблица 1'deki изилдөөlar бирдей өсүмдүк, бирдей агынды суу, бирдей arıtma seviyesi, бирдей топурак, бирдей сугаруу ыкмасы veya бирдей deney süresi altında yürütülmemiştir. Жыйынтыкlar ortak bir etki büyüklüğü olarak birleştirilemez.

Тазаланган/тазаланбаган суу айырмасы: Таблица 1'in başlığı тазаланган агынды сууyu işaret etmesine rağmen tabloda arıtılmamış kнегизгиl агынды сууyu, arıtılmamış агынды суу ve kнегизгиlizasyon сугаруусу içeren изилдөөlar da бар. Bu sonuçlar TWW performansı olarak түздөн-түз yorumlanmamıştır.

Жер семирткичти алмаштыруу дал келбестиги: Seleiman ve изилдөө arkadaşlarının 2021 tarihli araştırması Таблица 1'de önerilen NPK dozunun tamamının TWW ile ikame edilebileceği biçiminde, негизги metinde ise NPK kullanımının yarıya indirilebildiği biçiminde özetlenmiştir. Булак bu farkı açıklamamaktadır ve Verianla iki ifadeyi sessizce uzlaştırmamıştır.

Дүйнөлүк колдонуу маалыматтарынын чеги: Ülke ve bölgelere ilişkin сугаруу/кайра колдонуу oranlarının bir bölümü 2014 ve 2016 tarihli булакlara негизделет. Bu değerler 2026 yılı için güncel küresel envanter olarak kullanılmamalıdır.

Шилтеменин бүтүндүгү чеги: Bazı geniş teknoloji iddialarında kullanılan булакların görünür bibliyografik kapsamı iddia ile түздөн-түз örtüşmemektedir. Özellikle merkezi olmayan агынды суу sistemleri контекстинде kullanılan Kumar ve arkadaşları (2023) булагыnın başlığı belediye katı atık arıtma teknolojөнүккөнne ilişkindir. Bu tür atıflar kesin агынды суу saha kanıtı olarak genişletilmemiştir.

Түркия чеги: Изилдөө Түркияга özgü bir saha deneyi, ulusal su сапатsi негизгиlizi, mevzuat баалооsi veya ekonomik изилдөө сунбайт. Түркия үчүн herhangi bir uygulamada yerel su, топурак, ürün ve тобокелдик verөнүккөн ayrıca doğrulanmalıdır.

Илимий булак чеги: Bu Verianla макалаsindeki айыл чарбаsal etkiler, булгоочу тобокелдиктери, arıtma teknolojөнүккөн, топурактын саламаттыгы sonuçları ve sayısal örnekler incelenen баяндамаye негизделет. Dış булак kullanımı yalnız макала kimliği, yayın kaydı, hakemlik ve lisans gibi bibliyografik unsurların doğrulanmasıyla sınırlandırılmış; негизги bilimsel anlatıya dışarıdan yeni deneysel bulgu eklenmemiştir.