Бул изилдөө, кош бойлуулук döнымдуулукinden çocuğun güncel yaşamına kadar uzanan ev içi экологиялык таасирлерle балалык курак аллергиялык ооруları ортосундаki байланышleri, Çin’in Sincan bölgesinde yaşayan 3–8 yaş аралыгыndaki 9.033 бала аркылуу incelemiştir. Изилдөөчүлөр hekim tarafından tanı konduğu ebeжанаynlerce bildirмененn astım, аллергиялык rinit, egzama же аллергиялык dermatit жана gıda alerjisini değerlendirmiş; ошол эле балаta bu ооруlardan en аз ikisinin bulunmasını “аллергиялык көп оорулуулук” катары tanımlamıştır. Çocukların %26,1’inde en аз bir аллергиялык оору, %7,8’inde ise аллергиялык көп оорулуулук билдирилген. Bebeklik döнымдуулукinde жаңы эмерекya жана пассивдүү тамеки түтүнүna maruz kalma, аллергиялык көп оорулуулук үчүн жогорураак odds менен байланыштуу табылган. Ancak изилдөө кесилиштикdir, таасирлер geriye dönük ebeжанаyn bildirimine dayanmaktadır жана жыйынтыктар себептүүлүк göstermemektedir.

Изилдөөda ayrıca en аз bir аллергиялык hastalığı болгон балаları belirlemek үчүн lojistik regresyon, кокус токой, XGBoost, LightGBM жана CatBoost dâhil on ар башка болжол modeli каршыlaştırılmıştır. Urumçi’de yapılan ички тастыктооda en жогорку ayırt etme perfтокойsını XGBoost gösterirken, Hami kentindeki bağımsız тастыктооda кокус көп örnekleme uygulanmış LightGBM modeli en жогорку AUC değerine ulaşmıştır. Seçмененn modelin тышкы тастыктоо AUC değeri 0,728’dir; bu değer orta düzeyde ayırt etme gücüne işaret etmektedir. Model, risk sıralamasını korumuş fakat mutlak riski olduğundan жогорку болжол etmiştir. Bu nedenle изилдөөчүлөр modelin bireysel tanı же klinik karar amacıyla kullanılmaması gerektiğini belirtmektedir.

Изилдөөнүн Türkiye açısından негизги değeri, belirli bir Çin bölgesine ait оору oranlarından çok, бала alerjмененrinin araştırılmasında кош бойлуулук, ымыркайлык жана güncel ev ortamının ayrı zaman терезеleri катары değerlendirilmesidir. Pasif sigara dumanı, tadilat, жаңы эмерек, ным, көгөрүү жана желдетүү göstergeleri Türkiye’de yürütülecek yerel изилдөөlarda da ölçülebмененcek өзгөрмөлөрdir. Bununla birlikte bu изилдөөdaki oranlar, odds oranları жана болжол modeli Türkiye’de doğrulanmadan Türkiye’deki балаlara uygulanamаз.

Изилдөөnın негизги sorusu nedir?

Изилдөө üç bağlantılı soruya жооп aramaktadır:

1. Okul мурдаsi катары tanımlanan 3–8 yaş grubundaki балаlarda tekil аллергиялык ооруların жана birden көп аллергиялык hastalığın birlikte görülme yükü nedir?
2. Gebelik, ымыркайлык жана güncel yaşam döнымдуулукlerindeki ev içi таасирлер аллергиялык ооруlarla жана аллергиялык көп оорулуулукla байланыштуу midir?
3. Ebeжанаyn сурамжылооlerinden elde edмененn bilgмененr, түшүндүрүлө алуучу bir машиналык үйрөнүү modeliyle аллергиялык оору riski taşıyan балаları ayırmak үчүн колдонулушу мүмкүн mi?

Изилдөөчүлөр гана astım же гана egzama gibi tekil ооруlara odaklanmak yerine, solunum sistemi, cilt жана gıda менен байланыштуу аллергиялык tabloların ошол эле балаta birlikte bulunmasını incelemiştir. Изилдөөda “аллергиялык көп оорулуулук”, astım, аллергиялык rinit же saman nezlesi, egzama же аллергиялык dermatit жана gıda alerjisi ортосундаn en аз iki hekim tanısının ошол эле балаta bulunması катары tanımlanmıştır.

Изилдөө neden гана bölgesel bir betimleme эмес?

Örneklem Urumçi жана Hami kentleriyle sınırlıdır. Buna каршыn изилдөөнүн merkezindeki таасирлер belirli bir yerel mevzuata, idari yapıya же гана Sincan’a özgü toplumsal koşullara bağlı эмес. Yeni mobilya, үй оңдоо, пассивдүү тамеки түтүнү, ным, көгөрүү, терезе конденсацияsı жана yetersiz желдетүү gibi өзгөрмөлөр ар башка ülkelerde ölçülebмененcek ev içi экологиялык göstergelerdir.

Türkiye’ye aktarılabмененcek unsur, Çin’de ölçülen kesin оору oranları değil; yaşam döнымдуулукlerine боюнча таасир sorgulama yaklaşımı, çoklu аллергиялык оору tanımı, kümelemeyi dikkate alan epidemiyolojik analiz жана bağımsız bir kentte doğrulanan түшүндүрүлө алуучу болжол modeli алкакsidir. Türkiye’de балдардын konut özellikleri, ısınma жана pişirme yakıtları, желдетүү alışkanlıkları, yapı malzemeleri жана sağlık hizmetlerine erişimi ар башка olabмененceğinden ошол эле odds oranlarının Türkiye’de geçerli olduğu мененri sürülemez.

Katılımcılar nasıl seçildi?

Изилдөө 2025 yılında tabakalı küme örneklemesiyle gerçekleştirilmiştir. Ana изилдөө Urumçi’deki ар башка idari bölgelerde болгон anaokulları жана классlar аркылуу yürütülmüş, Hami kentinden toplanan bağımsız örneklem ise болжол modellerinin тышкы тастыктооsı үчүн ayrılmıştır.

Toplam 9.317 сурамжылоо изилдөөчүлөрa ulaştırılmıştır. Yaş, cinsiyet жана негизги жыйынтык bilgмененri bakımından uygunluk kontrolünden кийин 9.033 бала analize alınmıştır:

• Urumçi: 8.501 бала
• Hami: 532 бала

Urumçi örneklemi 6.665 балаluk билим берүү kümesine жана 1.836 балаluk ички тастыктоо kümesine ayrılmıştır. Ayrım бала bазında кокус yapılmamış; ошол эле anaokulu же классtaki балдардын ар башка маалымат kümelerine dağılmasından булакlanabмененcek bilgi sızıntısını азaltmak үчүн küme düzeyinde gerçekleştirilmiştir. Hami’deki 532 бала model билим берүүi, маалымат ön işleme же eşik seçimi sırasında kullanılmamış жана bağımsız тышкы тастыктоо grubu катары korunmuştur.

Hangi жыйынтыктар ölçüldü?

Birincil epidemiyolojik жыйынтык, en аз iki hekim tanılı аллергиялык hastalığın birlikte bulunmasıdır. Tahmin modelinin birincil hedefi ise çocuğun en аз bir hekim tanılı аллергиялык hastalığa sahip olup olmadığını öngörmektir. İkincil жыйынтыктар tek tek astım, аллергиялык rinit, egzama же аллергиялык dermatit, gıda alerjisi жана son 12 ay үчүнde bildirмененn herhangi bir аллергиялык belirtidir.

Tanılar sağlık kayıtlarından же klinik muayeneden doğrulanmamıştır. Ebeжанаynlere, балдардынa daha мурда bir hekim tarafından ilgili tanının konup konmadığı sorulmuştur. Bu nedenle ölçülen жыйынтык, doğrudan klinik баалоо değil, ebeжанаyn tarafından bildirмененn hekim tanısıdır.

Ev içi таасирлер hangi döнымдуулукlerde incelendi?

Изилдөөчүлөр ошол эле экологиялык өзгөрмөлөрi mümkün olduğunca üç ayrı yaşam döнымдуулукinde sorgulamıştır:

İncelenen таасирлер ортосунда жаңы эмерек, үй оңдоо, ным, көгөрүү же su hasarı, көгөрүү kokan giysi жана yatak takımları, терезе конденсацияsı, kedi же köpek besleme, babanın sigara içmesi жана пассивдүү тамеки түтүнү бар. Güncel döнымдуулук үчүн bunlara hava temizleyici колдонулушу, sivrisinek kovucular, dezenfektanlar, kokulu ürünler, oda spreyleri, kötü желдетүү kokusu, tütün kokusu, kuru же нымдуулукli iç ortam algısı жана tahriş edici kokular da eklenmiştir.

Alerjik ооруların görülme sıklığı neydi?

Analize alınan 9.033 çocuğun 2.356’sında, yani %26,1’inde en аз bir hekim tanılı аллергиялык оору билдирилген. Toplam 704 балаta, yani %7,8’inde en аз iki аллергиялык оору birlikte табылган.

Urumçi’de en sık bildirмененn tanılar аллергиялык rinit же saman nezlesi (%13,7) менен egzama же аллергиялык dermatittir (%13,3). Astım %2,6, gıda alerjisi ise %6,8 катышыnda билдирилген. Hami’de egzama же аллергиялык dermatit %13,0, аллергиялык rinit %11,1, astım %2,4 жана gıda alerjisi %4,3 катышыndadır.

Şekil 2’de tek ооруlı örüntülerin көп оорулуулукtan daha yaygın olduğu görülmektedir. En sık birlikte görülen tanı komимаратsyonu аллергиялык rinit менен egzama же аллергиялык dermatittir. Son 12 ayda belirti bildiren балдардын катышыnın hekim tanısı bildirмененnlerden жогорураак olması, bазı belirtмененrin tanıya dönüşmemiş olabмененceğini düşündürmektedir; бирок изилдөө tanı eksikliğini doğrudan incelememiştir.

Erken yaşam таасирлерiyle hangi байланышler bulundu?

Urumçi örnekleminde yapılan, olası karıştırıcıları жана anaokulu же класс kümelenmesini dikkate alan modellerde üç erken yaşam таасирi аллергиялык көп оорулуулук үчүн жогорураак odds менен байланышlendirilmiştir:

Odds катышыnın 1’den büyük olması, maruz kalan grupta sonucun odds değerinin referans gruba боюнча жогорураак olduğunu gösterir. Örneğin ымыркайлыкte пассивдүү тамеки түтүнү үчүн OR 1,57 bulunması, ölçülen жана modele alınan diğer өзгөрмөлөр sabit tutulduğunda аллергиялык көп оорулуулук odds değerinin %57 жогорураак olmasıyla шайкештикludur. Bu жыйынтык, оору riskinin kesin катары %57 arttığı же pasif dumanın hastalığa doğrudan neden olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez.

Gebelik döнымдуулукindeki tadilat жана ымыркайлыкteki жаңы эмерек жыйынтыктарının güжанаn aralıkları 1 sınırına çok yakındır жана p değerleri 0,05 eşiğinin hemen altındadır. Bu nedenle bu iki bulgu, пассивдүү тамеки түтүнү sonucuna боюнча daha kırılgan жана sınırda статистикалык kanıt sunmaktadır.

Bebeklikte жаңы эмерек, en аз bir hekim tanılı аллергиялык ооруla da байланыштуу табылган: OR 1,37; %95 ишеним аралыгы 1,08–1,74; p=0,010. Son 12 ayda bildirмененn аллергиялык belirtмененr açısından кош бойлуулукte пассивдүү тамеки түтүнү, ымыркайлыкte жаңы эмерек жана ымыркайлыкte терезе конденсацияsı жогорураак odds менен байланышlendirilmiştir.

Ters yöndeki байланышler nasıl yorumlanmalıdır?

Bebeklik döнымдуулукindeki үй оңдоо аллергиялык көп оорулуулук үчүн OR 0,55; en аз bir аллергиялык оору үчүн OR 0,67 менен ters yönlü байланыш көрсөткөн. Bebeklik döнымдуулукinde babanın sigara içmesi de en аз bir аллергиялык оору үчүн OR 0,79 катары табылган.

Изилдөөчүлөр bu жыйынтыктарın tadilatın же sigara колдонулушуnın koruyucu olduğu şeklinde yorumlanmaması gerektiğini özellikle belirtmektedir. Ters yönlü değerler таасирin hatalı классlandırılması, ölçülmeyen karıştırıcılar, aмененlerin erken belirtмененrden кийин davranış değiştirmesi, аз sayıdaki maruz kalmış vaka, çok sayıda каршыlaştırma yapılması же rastlantı nedeniyle ortaya çıkmış болушу мүмкүн.

Güncel ev koşulları ne gösterdi?

Son 12 aya ait таасирлерde пассивдүү тамеки түтүнү, аллергиялык көп оорулуулук үчүн OR 1,55 жана en аз bir hekim tanılı аллергиялык оору үчүн OR 1,45 менен байланыштуу табылган. Güncel терезе конденсацияsı en аз bir аллергиялык оору үчүн OR 1,30; güncel ным, көгөрүү же su hasarı ise son 12 aylık аллергиялык belirtмененr үчүн OR 1,53 менен байланышlendirilmiştir.

Bu жыйынтыктарda маанилүү bir zamanlama sorunu бар. Çocuğunda alerji başlayan bir aменен daha sık желдетүү yapabilir, evcil hayvanını uzaklaştırabilir, mobilyasını değiştirebilir же нымi gidermeye çalışabilir. Dolayısıyla mevcut ev koşulları hastalığın nedeni olabмененceği gibi ооруtan кийин yapılan değişiklikleri de yansıtabilir. Изилдөөчүлөр bu nedenle güncel таасирлерi birincil kanıt катары değil, ikincil жана ters себептикliğe açık табылгалар катары değerlendirmiştir.

Duyarlılık analizi жыйынтыктарı değiştirdi mi?

Çocuğun alerjisi nedeniyle ev ortamını değiştirdiğini bildiren aмененler analizden çıkarıldığında bазı pozitif байланышler devam etmiştir. Alerjik көп оорулуулук; кош бойлуулук döнымдуулукinde kedi же köpek besleme, ымыркайлыкte жаңы эмерек, ымыркайлыкte ным же көгөрүү жана güncel döнымдуулукde жаңы эмерек менен байланыштуу табылган. Bebeklikte жаңы эмерек үчүн OR 2,77; ымыркайлыкte ным же көгөрүү үчүн OR 2,18 катары hesaplanmıştır.

Bu analiz ters себептүүлүк ihtimalini kısmen азaltmakla birlikte tamamen ortadan kaldırmаз. Ayrıca aмененlerin ev değişikliklerini doğru hatırladığı жана bildirdiği varsayımına dayanır. Alt örneklemin küçülmesi güжанаn aralıklarını genişletmiş жана жыйынтыктарın kesinliğini азaltmıştır.

Hami жыйынтыктарı neden dikkatle okunmalıdır?

Hami grubunda гана 532 бала жана 33 аллергиялык көп оорулуулук vakası бар. Bu nedenle bазı modellerde yeterli sayıda maruz kalmış vaka oluşmamış, bазı болжолler hesaplanamamış жана bазı güжанаn aralıkları oldukça geniş çıkmıştır.

Örneğin ымыркайлыкte терезе конденсацияsı менен аллергиялык көп оорулуулук ортосундаki OR 4,55 катары hesaplanmış olsa da ишеним аралыгы 1,81–11,40’tır. Gebelikte ным же көгөрүү менен en аз bir аллергиялык оору ортосундаki болжолin ишеним аралыгы 1,32–63,63 gibi son derece geniştir. Bu değerler байланышnin yönü hakkında bir işaret sağlayabilir, бирок güжанаnilir жана genellenebilir etki büyüklükleri катары kullanılamаз.

Tahmin modelleri nasıl geliştirildi?

Изилдөөчүлөр en аз bir hekim tanılı аллергиялык hastalığı öngörmek үчүн on model değerlendirmiştir:

• Lojistik regresyon
• Elastic net
• Rastgele токой
• XGBoost
• LightGBM
• CatBoost
• Rastgele көп örneklemeli XGBoost
• Rastgele көп örneklemeli LightGBM
• Rastgele көп örneklemeli CatBoost
• Yığma topluluk modeli

Sürekli өзгөрмөлөрde eksik değerler билим берүү grubunun medyanıyla tamamlanmış жана өзгөрмөлөр standartlaştırılmıştır. Kategorik өзгөрмөлөрde en sık kategoriyle tamamlama жана one-hot kodlama uygulanmıştır. Ön işleme adımlarının баары гана Urumçi билим берүү маалыматsi üzerinde öğrenilmiş, тастыктоо gruplarına yeniden uyarlama yapılmadan aktarılmıştır.

Hastalık bulunmayan балдардын daha көп olmasından булакlanan класс dengesizliği, bазı modellerde класс ağırlıklarıyla, bазı modellerde ise гана билим берүү маалыматsine uygulanan кокус көп örneklemeyle ele alınmıştır. Doğrulama маалыматтарinde yapay örnek çoğaltma yapılmamıştır.

Modellerin perfтокойsı neydi?

AUC, кокус seçмененn ооруlı bir балаla ооруsız bir бала каршыlaştırıldığında modelin ооруlı çocuğa жогорураак risk puanı жанаrme olasılığını temsil eden ayırt etme ölçüsüdür. Urumçi’de XGBoost 0,734 AUC менен en жогорку ички тастыктоо perfтокойsını көрсөткөн. Hami’de ise кокус көп örneklemeli LightGBM 0,728 AUC менен ilk sıraya çıkmıştır.

Model sıralamasının iki kent ортосунда değişmesi, гана geliştirme grubundaki ички тастыктооnın yeterli olmadığını көрсөтөт. Bir model yerel маалымат yapısına iyi шайкештик sağlarken başka bir kentte ошол эле üstünlüğü korumayabilir.

Seçмененn LightGBM modelinin Hami тастыктооsındaki diğer ölçütleri şöyledir:

• AUC: 0,728; %95 ишеним аралыгы 0,669–0,786
• AUPRC: 0,432
• Brier skoru: 0,196
• Kalibrasyon kesişimi: -1,024
• Kalibrasyon eğimi: 0,872
• Duyarlılık: 0,648
• Özgüllük: 0,717

Model en жогорку тышкы AUC değerine sahip olsa da en төмөн Brier skoruna sahip эмес. Yığma modelin Hami Brier skoru 0,178, кокус токойın ise 0,182’dir. Bu durum, bir modelin sıralama bakımından en iyi olmasının olasılık болжолlerinin doğruluğu bakımından da en iyi olduğu anlamına gelmediğini көрсөтөт.

Kalibrasyon grafiği жана karar eğrisi ne anlatıyor?

Şekil 4’teki ROC eğrмененri tüm önde gelen modellerin кокус болжолi temsil eden çaprаз çizginin üzerinde olduğunu, fakat eğrмененrin kusursuz ayırıma yaklaşmadığını көрсөтөт. Bu görünüm, AUC değerleriyle шайкештикlu катары orta düzeyde ayırt etme perfтокойsına işaret eder.

Kalibrasyon grafiğinde modelin болжол ettiği ortalama riskler gözlenen risklerden жогоркуtir. Başka bir ifadeyle model балаları төмөн, orta жана жогорку risk sırasına koyabilmiş; fakat mutlak оору olasılığını sistematik biçimde көп болжол etmiştir. Model başka bir topluma uygulanacaksa гана тастыктоо değil, yeniden kalibrasyon da керек.

Karar eğrisi belirli risk eşiklerinde model колдонулушуnın herkesi riskli же herkesi risksiz kabul eden basit yaklaşımlara боюнча net yarar sağlayabмененceğini көрсөтөт. Bununla birlikte karar eğrisi tek başına modelin klinik uygulamaya hазır olduğunu kanıtlamаз. Orta düzey AUC, kusurlu kalibrasyon жана кесилиштик маалымат yapısı bireysel klinik karar колдонулушуnı sınırlandırmaktadır.

SHAP analizi hangi өзгөрмөлөрi öne çıkardı?

SHAP, modelin her bir өзгөрмөe болжол sırasında ne kadar ağırlık жанаrdiğini açıklamaya yarayan bir ыкмаdir. Analizde aмененde аллергиялык оору öyküsü 0,180 ortalama mutlak SHAP değeriyle açık ara en маанилүү өзгөрмө olmuştur. İkinci sıradaki algılanan kuru iç ortam havasının değeri 0,028’dir.

Öne çıkan diğer özellikler ортосунда кош бойлуулук döнымдуулукinde пассивдүү тамеки түтүнү, güncel пассивдүү тамеки түтүнү, bilinmeyen zemin malzemesi, hane geliri, Han etnik kökeni, терезе конденсацияsı, pişirme yakıtı катары doğal gаз колдонулушу, ымыркайлыкte antibiyotik колдонулушу жана ымыркайлыкte пассивдүү тамеки түтүнү бар.

SHAP öнымдуулук sıralaması себептүүлүк sıralaması эмес. Bir өзгөрмөin model болжолine күчтүү katkı жанаrmesi, o өзгөрмөin hastalığın biyolojik nedeni olduğunu kanıtlamаз. Özellikle etnik köken, gelir жана konut özellikleri yerel nüfus yapısını, ölçülmemiş өзгөрмөлөрi же маалымат toplama örüntülerini temsil ediyor болушу мүмкүн.

Risk grupları ne kadar ayrıştı?

Her iki тастыктоо grubunda da төмөнten yükseğe doğru düzenli bir оору artışı görülmüştür. Bu жыйынтык modelin risk sıralamasını bağımsız kentte koruyabildiğini көрсөтөт. Bununla birlikte болжол edмененn risklerin gözlenen oranlardan жогорку olması, modelin балаlara жанаrdiği mutlak olasılıkların doğrudan kullanılmaması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Alt grup perfтокойsı da eşit эмес. Hami grubunda AUC kız балдардынda 0,793, erkek балдардынda 0,657 катары билдирилген. Alt gruplardaki örnek sayıları sınırlı olduğundan farkın kalıcı olup olmadığı belirleнымдуулукez; бирок gelecekteki тастыктооlarda cinsiyet, etnik köken жана sosyoekonomik gruplar ортосунда perfтокойs eşitliğinin ayrıca incelenmesi gerektiğini көрсөтөт.

Изилдөөнүн күчтүү yönleri nelerdir?

• 9.033 балаluk geniş bir örneklem колдонулган.
• Ana изилдөө ар башка ilçeler жана 83 классı içeren geniş bir Urumçi örneklemine dayanmaktadır.
• Gebelik, ымыркайлык жана güncel döнымдуулук ayrı таасир терезеleri катары бааланган.
• Tekil аллергиялык ооруların yanında аллергиялык көп оорулуулук incelenmiştir.
• Anaokulu жана класс içi benzerlikler kümelemeye dayanıklı varyans hesaplamalarıyla dikkate alınmıştır.
• Ters себептүүлүк ihtimaline каршы duyarlılık analizi yapılmıştır.
• On ар башка болжол modeli каршыlaştırılmıştır.
• Model geliştirme жана тастыктоо ayrımı küme düzeyinde yapılmıştır.
• Hami маалыматsi билим берүүden tamamen ayrı tutulmuş жана тышкы тастыктоо amacıyla колдонулган.
• AUC yanında AUPRC, Brier skoru, kalibrasyon, karar eğrisi жана SHAP açıklamaları raporlanmıştır.

Изилдөөнүн чектөөлөрı nelerdir?

• Kesitsel tasarım: Maruziyet жана оору ошол эле изилдөө алкакsinde ölçüldüğünden себептик sıra kesinleştirмененmez.
• Geriye dönük bildirim: Gebelik жана ымыркайлык döнымдуулукindeki таасирлер ebeжанаynlerin yıllar мурдаki koşulları hatırlamasına dayanır.
• Tanı тастыктооsının olmaması: Hekim tanıları ebeжанаyn bildirimidir; tıbbi kayıt, muayene, spirometri, alerjen duyarlılık testi же serum IgE өлчөөüyle doğrulanmamıştır.
• Objektif çevre өлчөөü bulunmaması: Formaldehit, uçucu organik bмененşikler, partikül madde, нымдуулук, желдетүү же көгөрүү belirteçleri cihазla ölçülmemiştir.
• Ters себептүүлүк: Özellikle son 12 aylık ev koşulları çocuğun alerjisinden кийин değiştirilmiş болушу мүмкүн.
• Çoklu каршыlaştırmalar: Çok sayıda таасир жана жыйынтык test edilmiş, çoklu каршыlaştırmalar үчүн resmî düzeltme yapılmamıştır.
• Hami örnekleminin küçüklüğü: Harici grupta гана 532 бала жана 33 аллергиялык көп оорулуулук vakası бар.
• Sınırlı dış тастыктоо: Hami bağımsız bir kenttir бирок Urumçi менен ошол эле geniş coğrafi жана idari bölgede бар.
• Orta düzey model perfтокойsı: AUC yaklaşık 0,73 düzeyindedir жана kalibrasyon kusurludur.
• Ek dosyanın bulunmaması: Metinde belirtмененn ek tablolar, ayrıntılı өзгөрмө tanımları жана bазı ikincil analizler yüklenen sürümde орун алган эмес.

Изилдөө neyi destekliyor?

• Çocukluk çağı аллергиялык ооруlarının bu örneklemde yaygın olduğunu көрсөтөт.
• Aynı балаta birden көп аллергиялык hastalığın birlikte bulunmasının nadir olmadığını көрсөтөт.
• Bebeklikte жаңы эмерек жана пассивдүү тамеки түтүнү bildirimleriyle аллергиялык жыйынтыктар ортосунда статистикалык байланышler bulunduğunu көрсөтөт.
• Aмененde alerji öyküsünün болжол modelindeki en күчтүү özellik olduğunu көрсөтөт.
• Anket tabanlı bir modelin bağımsız kentte orta düzey ayırt etme жана маанилүү risk sıralaması sağlayabildiğini көрсөтөт.

Изилдөө neyi kanıtlamıyor?

• Yeni mobilyanın, tadilatın же пассивдүү тамеки түтүнүnın incelenen alerjмененre kesin катары neden olduğunu далилдебейт.
• Belirli bir mobilya malzemesini, kimyasal maddeyi же kirletici dozunu sorumlu tutmamaktadır.
• Ev ortamındaki bir değişikliğin аллергиялык hastalığı önleyeceğini deneysel катары göstermemektedir.
• Modelin tanı koyabildiğini же doktor баалооsinin yerini alabildiğini göstermemektedir.
• Çin’de болгон oranların Türkiye’de de ошол эле olduğunu göstermemektedir.
• SHAP sıralamasındaki өзгөрмөлөрin biyolojik nedenler olduğunu далилдебейт.

Türkiye açısından ne ifade ediyor?

Изилдөөнүн Türkiye’ye taşınabмененcek en маанилүү yönü, бала alerjмененrini гана güncel ev ortamıyla байланышlendirmek yerine кош бойлуулукten başlayan bir yaşam süreci үчүнde incelemesidir. Türkiye’de yapılacak yerel изилдөөlarda кош бойлуулук жана ымыркайлык döнымдуулукindeki tadilat, жаңы эмерек, ev үчүнde sigara колдонулушу, ным, көгөрүү, терезе конденсацияsı, yakıt türü жана желдетүү göstergeleri ayrı zaman терезеlerinde sorgulanabilir.

Bununla birlikte Türkiye үчүн geçerli bir risk modeli geliştirmek amacıyla Türkiye’den маалымат toplanması; tanıların mümkünse sağlık kayıtları же klinik testlerle doğrulanması; iç ortam kirleticмененrinin cihазlarla ölçülmesi жана modelin ар башка şehirler, gelir grupları жана konut tiplerinde тышкы катары sınanması керек. Çin’de geliştirмененn modelin eşikleri же risk yüzdeleri doğrudan Türkiye’de kullanılmamalıdır.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Temel epidemiyolojik табылгалар:

• Çocukların %26,1’inde en аз bir hekim tanılı аллергиялык оору билдирилген.
• Çocukların %7,8’inde en аз iki аллергиялык оору birlikte табылган.
• Bebeklikte пассивдүү тамеки түтүнү, аллергиялык көп оорулуулук үчүн OR 1,57 менен байланыштуу табылган.
• Bebeklikte жаңы эмерек, аллергиялык көп оорулуулук үчүн OR 1,39 жана en аз bir аллергиялык оору үчүн OR 1,37 менен байланыштуу табылган.
• Güncel пассивдүү тамеки түтүнү, аллергиялык көп оорулуулук үчүн OR 1,55 жана en аз bir аллергиялык оору үчүн OR 1,45 менен байланыштуу табылган.
• Güncel ным, көгөрүү же su hasarı son 12 aylık аллергиялык belirtмененr үчүн OR 1,53 менен байланыштуу табылган.

Temel болжол modeli табылгаларı:

• En жогорку ички тастыктоо AUC değeri XGBoost modelinde 0,734’tür.
• En жогорку тышкы тастыктоо AUC değeri кокус көп örneklemeli LightGBM modelinde 0,728’dir.
• Seçмененn modelin тышкы тастыктоо duyarlılığı 0,648, özgüllüğü 0,717’dir.
• Aмененde alerji öyküsü modelin açık ara en күчтүү болжол özelliğidir.
• Model төмөн, orta жана жогорку risk gruplarını sıralayabilmiş бирок mutlak riski көп болжол etmiştir.
• Model bireysel tanı, tedavi же klinik karar үчүн hазır эмес.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Изилдөөнүн tam özgün adı: Life-course indoor environmental exposures, allergic multimorbidity, and explainable risk prediction among preschool children in northwest China

Yазarlar жана sıraları: Haonan Shi, Zhuohui Zhao, Enhong Dong, Yingxia Wang, Shuai Zhang, Zuowei Wang, Chuan Zhang, Xuan Yao жана Tingting Wang.

Eş birinci yазar: Изилдөөda eş katkı же eş birinci yазarlık beyanı жок.

Sorumlu yазarlar: Chuan Zhang, Xuan Yao жана Tingting Wang.

Yазar kurumları:

• Haonan Shi: Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine’e bağlı Mental Health Center жана Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine
• Zhuohui Zhao: Fudan Uniжанаrsity School of Public Health
• Enhong Dong жана Yingxia Wang: Shanghai Uniжанаrsity of Medicine & Health Sciences, School of Nursing & Health Management
• Shuai Zhang: Shanghai Uniжанаrsity of Medicine & Health Sciences, Center for Clinical and Translational Medicine
• Zuowei Wang: Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine’e bağlı Mental Health Center
• Chuan Zhang: Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine
• Xuan Yao: Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine’e bağlı Mental Health Center жана Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine
• Tingting Wang: Shanghai Uniжанаrsity of Medicine & Health Sciences, School of Nursing & Health Management жана Pudong Gongli Hospital Department of Nursing

DOI:10.2139/ssrn.6961657

Dergi: Hakemli bir dergi sürümü bu изилдөө аркылуу doğrulanamamıştır.

Yayın platformu: SSRN.

Özgün yayınevi: Hakemli dergi yayınevi жок; изилдөө SSRN üzerinde preprint катары sunulmuştur.

Resmî bağlantı:SSRN изилдөө kaydı

Yayın yılı: 2026.

Kaynak türü: Kesitsel gözlemsel изилдөө, epidemiyolojik байланыш analizi жана тышкы тастыктооlı машиналык үйрөнүү болжол modeli geliştirme изилдөөsı.

Hakemlik durumu: Бул изилдөө hakem баалооsinden geçmemiş bir preprinttir; жыйынтыктарı bu чектөө dikkate alınarak okunmalıdır. SSRN’de yer alması, изилдөөнүн The Lancet же başka bir hakemli dergi tarafından yayımlandığı anlamına gelmez.

Etik onay: Изилдөө Fudan Uniжанаrsity School of Public Health Medical Research Ethics Committee tarafından onaylanmış; ebeжанаynlerden же yasal vasмененrden yазılı bilgмененndirilmiş onam alınmıştır. Metinde etik kayıt numaraları IRB0002408 жана FWA00002399 катары маалыматlmiştir.

Finansman: Изилдөө Shanghai Municipal Education Commission Foundation, Shanghai Pudong New Area Health Commission Important Weak Discipline Project (PWZbr2025-08) жана Shanghai Uniжанаrsity School of Medicine Clinical Research Center for Mental Health (HKCRC-2024-01) tarafından desteklenmiştir. Yазarlar fon sağlayıcıların tasarım, маалымат toplama, analiz, yorumlama же yазım sürecinde rol almadığını bildirmiştir.

Çıkar çatışması: Yазarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Veri paylaşımı: Kimliksizleştirilmiş katılımcı маалыматтарinin, маалымат sözlüğünün жана ilgili analiz kodlarının bilimsel açıdan uygun başvurular үчүн sorumlu yазardan talep edмененbмененceği belirtilmiştir.

Bu Türkçe bilimsel anlatım yüklenen 19 sayfalık изилдөө негизги alınarak hазırlanmıştır. Изилдөөda bulunmayan klinik, biyolojik же epidemiyolojik жыйынтыктар eklenmemiştir. Metinde atıf yapılan ek dosya yüklenen sürümde bulunmadığından ek tablolardaki ayrıntılı жыйынтыктар, tüm өзгөрмө tanımları жана bазı alt grup analizleri bağımsız катары inceleнымдуулукemiştir.

Изилдөөнүн başlıca чектөөлөрı кесилиштик tasarım, geriye dönük ebeжанаyn bildirimleri, tanıların sağlık kayıtlarıyla doğrulanmaması, objektif iç ortam өлчөөлөрinin bulunmaması, çoklu каршыlaştırma düzeltmesi uygulanmaması, Hami тастыктоо grubunun küçük olması, kalibrasyonun kusurlu kalması жана тастыктооnın гана ошол эле geniş coğrafi bölgedeki ikinci bir kentte gerçekleştirilmesidir.

Изилдөө Çin’in kuzeybatısında gerçekleştirilmiştir. Bulgular Türkiye’deki балаlarda оору катышыnı же ошол эле etki büyüklüklerini далилдебейт. Türkiye’de uygulama үчүн yerel маалымат toplama, objektif экологиялык өлчөөлөр, klinik tanı тастыктооsı, bağımsız şehirlerde тышкы тастыктоо жана modelin yeniden kalibrasyonu gereklidir.