Bu tədqiqat, hamiləlik dörütubətinden çocuğun güncel yaşamına kadar uzanan ev içi ekoloji məruzqalmalarle uşaqlıq dövrü allergik xəstəlikları arasındaki əlaqəleri, Çin’in Sincan bölgesinde yaşayan 3–8 yaş intervalındaki 9.033 uşaq üzərindən incelemiştir. Tədqiqatçılar hekim tarafından tanı konduğu ebevəynlerce bildirilən astım, allergik rinit, egzama və ya allergik dermatit və gıda alerjisini değerlendirmiş; eyni uşaqta bu xəstəliklardan en az ikisinin bulunmasını “allergik çoxxəstəlik” kimi tanımlamıştır. Çocukların %26,1’inde en az bir allergik xəstəlik, %7,8’inde ise allergik çoxxəstəlik bildirilmişdir. Bebeklik dörütubətinde yeni mebelya və passiv siqaret tüstüsüna maruz kalma, allergik çoxxəstəlik üçün daha yüksək odds ilə əlaqəli tapılmışdır. Ancak tədqiqat kəsiklidir, məruzqalmalar geriye dönük ebevəyn bildirimine dayanmaktadır və nəticələr səbəbiyyət göstermemektedir.

Tədqiqatda ayrıca en az bir allergik hastalığı olan uşaqları belirlemek üçün lojistik regresyon, təsadüfi meşə, XGBoost, LightGBM və CatBoost dâhil on fərqli proqnoz modeli qarşılaştırılmıştır. Urumçi’de yapılan daxili doğrulamada en yüksək ayırt etme perfmeşəsını XGBoost gösterirken, Hami kentindeki bağımsız doğrulamada təsadüfi çox örnekleme uygulanmış LightGBM modeli en yüksək AUC değerine ulaşmıştır. Seçilən modelin xarici doğrulama AUC değeri 0,728’dir; bu değer orta düzeyde ayırt etme gücüne işaret etmektedir. Model, risk sıralamasını korumuş fakat mutlak riski olduğundan yüksək proqnoz etmiştir. Bu nedenle tədqiqatçılar modelin bireysel tanı və ya klinik karar amacıyla kullanılmaması gerektiğini belirtmektedir.

Tədqiqatın Türkiye açısından əsas değeri, belirli bir Çin bölgesine ait xəstəlik oranlarından çok, uşaq alerjilərinin araştırılmasında hamiləlik, körpəlik və güncel ev ortamının ayrı zaman pəncərəleri kimi değerlendirilmesidir. Pasif sigara dumanı, tadilat, yeni mebel, rütubət, kif və havalandırma göstergeleri Türkiye’de yürütülecek yerel tədqiqatlarda da ölçülebiləcek dəyişənlərdir. Bununla birlikte bu tədqiqatdaki oranlar, odds oranları və proqnoz modeli Türkiye’de doğrulanmadan Türkiye’deki uşaqlara uygulanamaz.

Tədqiqatnın əsas sorusu nedir?

Tədqiqat üç bağlantılı soruya cavab aramaktadır:

1. Okul əvvəlsi kimi tanımlanan 3–8 yaş grubundaki uşaqlarda tekil allergik xəstəlikların və birden çox allergik hastalığın birlikte görülme yükü nedir?
2. Gebelik, körpəlik və güncel yaşam dörütubətlerindeki ev içi məruzqalmalar allergik xəstəliklarla və allergik çoxxəstəlikla əlaqəli midir?
3. Ebevəyn sorğulerinden elde edilən bilgilər, izah oluna bilən bir maşın öyrənməsi modeliyle allergik xəstəlik riski taşıyan uşaqları ayırmak üçün istifadə edilə bilər mi?

Tədqiqatçılar yalnız astım və ya yalnız egzama gibi tekil xəstəliklara odaklanmak yerine, solunum sistemi, cilt və gıda ilə əlaqəli allergik tabloların eyni uşaqta birlikte bulunmasını incelemiştir. Tədqiqatda “allergik çoxxəstəlik”, astım, allergik rinit və ya saman nezlesi, egzama və ya allergik dermatit və gıda alerjisi arasından en az iki hekim tanısının eyni uşaqta bulunması kimi tanımlanmıştır.

Tədqiqat neden yalnız bölgesel bir betimleme deyil?

Örneklem Urumçi və Hami kentleriyle sınırlıdır. Buna qarşın tədqiqatın merkezindeki məruzqalmalar belirli bir yerel mevzuata, idari yapıya və ya yalnız Sincan’a özgü toplumsal koşullara bağlı deyil. Yeni mobilya, ev təmiri, passiv siqaret tüstüsü, rütubət, kif, pəncərə kondensasiyası və yetersiz havalandırma gibi dəyişənlər fərqli ülkelerde ölçülebiləcek ev içi ekoloji göstergelerdir.

Türkiye’ye aktarılabiləcek unsur, Çin’de ölçülen kesin xəstəlik oranları değil; yaşam dörütubətlerine görə məruzqalma sorgulama yaklaşımı, çoklu allergik xəstəlik tanımı, kümelemeyi dikkate alan epidemiyolojik analiz və bağımsız bir kentte doğrulanan izah oluna bilən proqnoz modeli çərçivəsidir. Türkiye’de uşaqların konut özellikleri, ısınma və pişirme yakıtları, havalandırma alışkanlıkları, yapı malzemeleri və sağlık hizmetlerine erişimi fərqli olabiləceğinden eyni odds oranlarının Türkiye’de geçerli olduğu iləri sürülemez.

Katılımcılar nasıl seçildi?

Tədqiqat 2025 yılında tabakalı küme örneklemesiyle gerçekleştirilmiştir. Ana tədqiqat Urumçi’deki fərqli idari bölgelerde olan anaokulları və siniflar üzərindən yürütülmüş, Hami kentinden toplanan bağımsız örneklem ise proqnoz modellerinin xarici doğrulaması üçün ayrılmıştır.

Toplam 9.317 sorğu tədqiqatçılara ulaştırılmıştır. Yaş, cinsiyet və əsas nəticə bilgiləri bakımından uygunluk kontrolünden sonra 9.033 uşaq analize alınmıştır:

• Urumçi: 8.501 uşaq
• Hami: 532 uşaq

Urumçi örneklemi 6.665 uşaqluk təhsil kümesine və 1.836 uşaqluk daxili doğrulama kümesine ayrılmıştır. Ayrım uşaq bazında təsadüfi yapılmamış; eyni anaokulu və ya siniftaki uşaqların fərqli məlumat kümelerine dağılmasından mənbəlanabiləcek bilgi sızıntısını azaltmak üçün küme düzeyinde gerçekleştirilmiştir. Hami’deki 532 uşaq model təhsili, məlumat ön işleme və ya eşik seçimi sırasında kullanılmamış və bağımsız xarici doğrulama grubu kimi korunmuştur.

Hangi nəticələr ölçüldü?

Birincil epidemiyolojik nəticə, en az iki hekim tanılı allergik hastalığın birlikte bulunmasıdır. Tahmin modelinin birincil hedefi ise çocuğun en az bir hekim tanılı allergik hastalığa sahip olup olmadığını öngörmektir. İkincil nəticələr tek tek astım, allergik rinit, egzama və ya allergik dermatit, gıda alerjisi və son 12 ay üçünde bildirilən herhangi bir allergik belirtidir.

Tanılar sağlık kayıtlarından və ya klinik muayeneden doğrulanmamıştır. Ebevəynlere, uşaqlarına daha əvvəl bir hekim tarafından ilgili tanının konup konmadığı sorulmuştur. Bu nedenle ölçülen nəticə, doğrudan klinik qiymətləndirmə değil, ebevəyn tarafından bildirilən hekim tanısıdır.

Ev içi məruzqalmalar hangi dörütubətlerde incelendi?

Tədqiqatçılar eyni ekoloji dəyişənləri mümkün olduğunca üç ayrı yaşam dörütubətinde sorgulamıştır:

İncelenen məruzqalmalar arasında yeni mebel, ev təmiri, rütubət, kif və ya su hasarı, kif kokan giysi və yatak takımları, pəncərə kondensasiyası, kedi və ya köpek besleme, babanın sigara içmesi və passiv siqaret tüstüsü vardır. Güncel dörütubət üçün bunlara hava temizleyici istifadəsi, sivrisinek kovucular, dezenfektanlar, kokulu ürünler, oda spreyleri, kötü havalandırma kokusu, tütün kokusu, kuru və ya rütubətli iç ortam algısı və tahriş edici kokular da eklenmiştir.

Alerjik xəstəlikların görülme sıklığı neydi?

Analize alınan 9.033 çocuğun 2.356’sında, yani %26,1’inde en az bir hekim tanılı allergik xəstəlik bildirilmişdir. Toplam 704 uşaqta, yani %7,8’inde en az iki allergik xəstəlik birlikte tapılmışdır.

Urumçi’de en sık bildirilən tanılar allergik rinit və ya saman nezlesi (%13,7) ilə egzama və ya allergik dermatittir (%13,3). Astım %2,6, gıda alerjisi ise %6,8 nisbətinda bildirilmişdir. Hami’de egzama və ya allergik dermatit %13,0, allergik rinit %11,1, astım %2,4 və gıda alerjisi %4,3 nisbətindadır.

Şekil 2’de tek xəstəliklı örüntülerin çoxxəstəliktan daha yaygın olduğu görülmektedir. En sık birlikte görülen tanı kombinasyonu allergik rinit ilə egzama və ya allergik dermatittir. Son 12 ayda belirti bildiren uşaqların nisbətinın hekim tanısı bildirilənlerden daha yüksək olması, bazı belirtilərin tanıya dönüşmemiş olabiləceğini düşündürmektedir; lakin tədqiqat tanı eksikliğini doğrudan incelememiştir.

Erken yaşam məruzqalmalariyle hangi əlaqəler bulundu?

Urumçi örnekleminde yapılan, olası karıştırıcıları və anaokulu və ya sinif kümelenmesini dikkate alan modellerde üç erken yaşam məruzqalmai allergik çoxxəstəlik üçün daha yüksək odds ilə əlaqəlendirilmiştir:

Odds nisbətinın 1’den büyük olması, maruz kalan grupta sonucun odds değerinin referans gruba görə daha yüksək olduğunu gösterir. Örneğin körpəlikte passiv siqaret tüstüsü üçün OR 1,57 bulunması, ölçülen və modele alınan diğer dəyişənlər sabit tutulduğunda allergik çoxxəstəlik odds değerinin %57 daha yüksək olmasıyla uyğunluqludur. Bu nəticə, xəstəlik riskinin kesin kimi %57 arttığı və ya pasif dumanın hastalığa doğrudan neden olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez.

Gebelik dörütubətindeki tadilat və körpəlikteki yeni mebel nəticələrının güvən aralıkları 1 sınırına çok yakındır və p değerleri 0,05 eşiğinin hemen altındadır. Bu nedenle bu iki bulgu, passiv siqaret tüstüsü sonucuna görə daha kırılgan və sınırda statistik kanıt sunmaktadır.

Bebeklikte yeni mebel, en az bir hekim tanılı allergik xəstəlikla da əlaqəli tapılmışdır: OR 1,37; %95 etibar intervalı 1,08–1,74; p=0,010. Son 12 ayda bildirilən allergik belirtilər açısından hamiləlikte passiv siqaret tüstüsü, körpəlikte yeni mebel və körpəlikte pəncərə kondensasiyası daha yüksək odds ilə əlaqəlendirilmiştir.

Ters yöndeki əlaqəler nasıl yorumlanmalıdır?

Bebeklik dörütubətindeki ev təmiri allergik çoxxəstəlik üçün OR 0,55; en az bir allergik xəstəlik üçün OR 0,67 ilə ters yönlü əlaqə göstərmişdir. Bebeklik dörütubətinde babanın sigara içmesi de en az bir allergik xəstəlik üçün OR 0,79 kimi tapılmışdır.

Tədqiqatçılar bu nəticələrın tadilatın və ya sigara istifadəsinın koruyucu olduğu şeklinde yorumlanmaması gerektiğini özellikle belirtmektedir. Ters yönlü değerler məruzqalmain hatalı siniflandırılması, ölçülmeyen karıştırıcılar, ailəlerin erken belirtilərden sonra davranış değiştirmesi, az sayıdaki maruz kalmış vaka, çok sayıda qarşılaştırma yapılması və ya rastlantı nedeniyle ortaya çıkmış ola bilər.

Güncel ev koşulları ne gösterdi?

Son 12 aya ait məruzqalmalarde passiv siqaret tüstüsü, allergik çoxxəstəlik üçün OR 1,55 və en az bir hekim tanılı allergik xəstəlik üçün OR 1,45 ilə əlaqəli tapılmışdır. Güncel pəncərə kondensasiyası en az bir allergik xəstəlik üçün OR 1,30; güncel rütubət, kif və ya su hasarı ise son 12 aylık allergik belirtilər üçün OR 1,53 ilə əlaqəlendirilmiştir.

Bu nəticələrda mühüm bir zamanlama sorunu vardır. Çocuğunda alerji başlayan bir ailə daha sık havalandırma yapabilir, evcil hayvanını uzaklaştırabilir, mobilyasını değiştirebilir və ya rütubəti gidermeye çalışabilir. Dolayısıyla mevcut ev koşulları hastalığın nedeni olabiləceği gibi xəstəliktan sonra yapılan değişiklikleri de yansıtabilir. Tədqiqatçılar bu nedenle güncel məruzqalmalari birincil kanıt kimi değil, ikincil və ters səbəbiyyətliğe açık nəticələr kimi değerlendirmiştir.

Duyarlılık analizi nəticələrı değiştirdi mi?

Çocuğun alerjisi nedeniyle ev ortamını değiştirdiğini bildiren ailəler analizden çıkarıldığında bazı pozitif əlaqəler devam etmiştir. Alerjik çoxxəstəlik; hamiləlik dörütubətinde kedi və ya köpek besleme, körpəlikte yeni mebel, körpəlikte rütubət və ya kif və güncel dörütubətde yeni mebel ilə əlaqəli tapılmışdır. Bebeklikte yeni mebel üçün OR 2,77; körpəlikte rütubət və ya kif üçün OR 2,18 kimi hesaplanmıştır.

Bu analiz ters səbəbiyyət ihtimalini kısmen azaltmakla birlikte tamamen ortadan kaldırmaz. Ayrıca ailəlerin ev değişikliklerini doğru hatırladığı və bildirdiği varsayımına dayanır. Alt örneklemin küçülmesi güvən aralıklarını genişletmiş və nəticələrın kesinliğini azaltmıştır.

Hami nəticələrı neden dikkatle okunmalıdır?

Hami grubunda yalnız 532 uşaq və 33 allergik çoxxəstəlik vakası vardır. Bu nedenle bazı modellerde yeterli sayıda maruz kalmış vaka oluşmamış, bazı proqnozler hesaplanamamış və bazı güvən aralıkları oldukça geniş çıkmıştır.

Örneğin körpəlikte pəncərə kondensasiyası ilə allergik çoxxəstəlik arasındaki OR 4,55 kimi hesaplanmış olsa da etibar intervalı 1,81–11,40’tır. Gebelikte rütubət və ya kif ilə en az bir allergik xəstəlik arasındaki proqnozin etibar intervalı 1,32–63,63 gibi son derece geniştir. Bu değerler əlaqənin yönü hakkında bir işaret sağlayabilir, lakin güvənilir və genellenebilir etki büyüklükleri kimi kullanılamaz.

Tahmin modelleri nasıl geliştirildi?

Tədqiqatçılar en az bir hekim tanılı allergik hastalığı öngörmek üçün on model değerlendirmiştir:

• Lojistik regresyon
• Elastic net
• Rastgele meşə
• XGBoost
• LightGBM
• CatBoost
• Rastgele çox örneklemeli XGBoost
• Rastgele çox örneklemeli LightGBM
• Rastgele çox örneklemeli CatBoost
• Yığma topluluk modeli

Sürekli dəyişənlərde eksik değerler təhsil grubunun medyanıyla tamamlanmış və dəyişənlər standartlaştırılmıştır. Kategorik dəyişənlərde en sık kategoriyle tamamlama və one-hot kodlama uygulanmıştır. Ön işleme adımlarının hamısı yalnız Urumçi təhsil məlumatsi üzerinde öğrenilmiş, doğrulama gruplarına yeniden uyarlama yapılmadan aktarılmıştır.

Hastalık bulunmayan uşaqların daha çox olmasından mənbəlanan sinif dengesizliği, bazı modellerde sinif ağırlıklarıyla, bazı modellerde ise yalnız təhsil məlumatsine uygulanan təsadüfi çox örneklemeyle ele alınmıştır. Doğrulama məlumatlarinde yapay örnek çoğaltma yapılmamıştır.

Modellerin perfmeşəsı neydi?

AUC, təsadüfi seçilən xəstəliklı bir uşaqla xəstəliksız bir uşaq qarşılaştırıldığında modelin xəstəliklı çocuğa daha yüksək risk puanı vərme olasılığını temsil eden ayırt etme ölçüsüdür. Urumçi’de XGBoost 0,734 AUC ilə en yüksək daxili doğrulama perfmeşəsını göstərmişdir. Hami’de ise təsadüfi çox örneklemeli LightGBM 0,728 AUC ilə ilk sıraya çıkmıştır.

Model sıralamasının iki kent arasında değişmesi, yalnız geliştirme grubundaki daxili doğrulamanın yeterli olmadığını göstərir. Bir model yerel məlumat yapısına iyi uyğunluq sağlarken başka bir kentte eyni üstünlüğü korumayabilir.

Seçilən LightGBM modelinin Hami doğrulamasındaki diğer ölçütleri şöyledir:

• AUC: 0,728; %95 etibar intervalı 0,669–0,786
• AUPRC: 0,432
• Brier skoru: 0,196
• Kalibrasyon kesişimi: -1,024
• Kalibrasyon eğimi: 0,872
• Duyarlılık: 0,648
• Özgüllük: 0,717

Model en yüksək xarici AUC değerine sahip olsa da en aşağı Brier skoruna sahip deyil. Yığma modelin Hami Brier skoru 0,178, təsadüfi meşəın ise 0,182’dir. Bu durum, bir modelin sıralama bakımından en iyi olmasının olasılık proqnozlerinin doğruluğu bakımından da en iyi olduğu anlamına gelmediğini göstərir.

Kalibrasyon grafiği və karar eğrisi ne anlatıyor?

Şekil 4’teki ROC eğriləri tüm önde gelen modellerin təsadüfi proqnozi temsil eden çapraz çizginin üzerinde olduğunu, fakat eğrilərin kusursuz ayırıma yaklaşmadığını göstərir. Bu görünüm, AUC değerleriyle uyğunluqlu kimi orta düzeyde ayırt etme perfmeşəsına işaret eder.

Kalibrasyon grafiğinde modelin proqnoz ettiği ortalama riskler gözlenen risklerden yüksəktir. Başka bir ifadeyle model uşaqları aşağı, orta və yüksək risk sırasına koyabilmiş; fakat mutlak xəstəlik olasılığını sistematik biçimde çox proqnoz etmiştir. Model başka bir topluma uygulanacaksa yalnız doğrulama değil, yeniden kalibrasyon da lazımdır.

Karar eğrisi belirli risk eşiklerinde model istifadəsinın herkesi riskli və ya herkesi risksiz kabul eden basit yaklaşımlara görə net yarar sağlayabiləceğini göstərir. Bununla birlikte karar eğrisi tek başına modelin klinik uygulamaya hazır olduğunu kanıtlamaz. Orta düzey AUC, kusurlu kalibrasyon və kəsikli məlumat yapısı bireysel klinik karar istifadəsinı sınırlandırmaktadır.

SHAP analizi hangi dəyişənləri öne çıkardı?

SHAP, modelin her bir dəyişəne proqnoz sırasında ne kadar ağırlık vərdiğini açıklamaya yarayan bir metoddir. Analizde ailəde allergik xəstəlik öyküsü 0,180 ortalama mutlak SHAP değeriyle açık ara en mühüm dəyişən olmuştur. İkinci sıradaki algılanan kuru iç ortam havasının değeri 0,028’dir.

Öne çıkan diğer özellikler arasında hamiləlik dörütubətinde passiv siqaret tüstüsü, güncel passiv siqaret tüstüsü, bilinmeyen zemin malzemesi, hane geliri, Han etnik kökeni, pəncərə kondensasiyası, pişirme yakıtı kimi doğal gaz istifadəsi, körpəlikte antibiyotik istifadəsi və körpəlikte passiv siqaret tüstüsü vardır.

SHAP örütubət sıralaması səbəbiyyət sıralaması deyil. Bir dəyişənin model proqnozine güclü katkı vərmesi, o dəyişənin hastalığın biyolojik nedeni olduğunu kanıtlamaz. Özellikle etnik köken, gelir və konut özellikleri yerel nüfus yapısını, ölçülmemiş dəyişənləri və ya məlumat toplama örüntülerini temsil ediyor ola bilər.

Risk grupları ne kadar ayrıştı?

Her iki doğrulama grubunda da aşağıten yükseğe doğru düzenli bir xəstəlik artışı görülmüştür. Bu nəticə modelin risk sıralamasını bağımsız kentte koruyabildiğini göstərir. Bununla birlikte proqnoz edilən risklerin gözlenen oranlardan yüksək olması, modelin uşaqlara vərdiği mutlak olasılıkların doğrudan kullanılmaması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Alt grup perfmeşəsı da eşit deyil. Hami grubunda AUC kız uşaqlarında 0,793, erkek uşaqlarında 0,657 kimi bildirilmişdir. Alt gruplardaki örnek sayıları sınırlı olduğundan farkın kalıcı olup olmadığı belirlerütubətez; lakin gelecekteki doğrulamalarda cinsiyet, etnik köken və sosyoekonomik gruplar arasında perfmeşəs eşitliğinin ayrıca incelenmesi gerektiğini göstərir.

Tədqiqatın güclü yönleri nelerdir?

• 9.033 uşaqluk geniş bir örneklem istifadə edilmişdir.
• Ana tədqiqat fərqli ilçeler və 83 sinifı içeren geniş bir Urumçi örneklemine dayanmaktadır.
• Gebelik, körpəlik və güncel dörütubət ayrı məruzqalma pəncərəleri kimi qiymətləndirilmişdir.
• Tekil allergik xəstəlikların yanında allergik çoxxəstəlik incelenmiştir.
• Anaokulu və sinif içi benzerlikler kümelemeye dayanıklı varyans hesaplamalarıyla dikkate alınmıştır.
• Ters səbəbiyyət ihtimaline qarşı duyarlılık analizi yapılmıştır.
• On fərqli proqnoz modeli qarşılaştırılmıştır.
• Model geliştirme və doğrulama ayrımı küme düzeyinde yapılmıştır.
• Hami məlumatsi təhsilden tamamen ayrı tutulmuş və xarici doğrulama amacıyla istifadə edilmişdir.
• AUC yanında AUPRC, Brier skoru, kalibrasyon, karar eğrisi və SHAP açıklamaları raporlanmıştır.

Tədqiqatın məhdudiyyətlərı nelerdir?

• Kesitsel tasarım: Maruziyet və xəstəlik eyni tədqiqat çərçivəsinde ölçüldüğünden səbəbiyyət sıra kesinleştiriləmez.
• Geriye dönük bildirim: Gebelik və körpəlik dörütubətindeki məruzqalmalar ebevəynlerin yıllar əvvəlki koşulları hatırlamasına dayanır.
• Tanı doğrulamasının olmaması: Hekim tanıları ebevəyn bildirimidir; tıbbi kayıt, muayene, spirometri, alerjen duyarlılık testi və ya serum IgE ölçməüyle doğrulanmamıştır.
• Objektif çevre ölçməü bulunmaması: Formaldehit, uçucu organik biləşikler, partikül madde, rütubət, havalandırma və ya kif belirteçleri cihazla ölçülmemiştir.
• Ters səbəbiyyət: Özellikle son 12 aylık ev koşulları çocuğun alerjisinden sonra değiştirilmiş ola bilər.
• Çoklu qarşılaştırmalar: Çok sayıda məruzqalma və nəticə test edilmiş, çoklu qarşılaştırmalar üçün resmî düzeltme yapılmamıştır.
• Hami örnekleminin küçüklüğü: Harici grupta yalnız 532 uşaq və 33 allergik çoxxəstəlik vakası vardır.
• Sınırlı dış doğrulama: Hami bağımsız bir kenttir lakin Urumçi ilə eyni geniş coğrafi və idari bölgede vardır.
• Orta düzey model perfmeşəsı: AUC yaklaşık 0,73 düzeyindedir və kalibrasyon kusurludur.
• Ek dosyanın bulunmaması: Metinde belirtilən ek tablolar, ayrıntılı dəyişən tanımları və bazı ikincil analizler yüklenen sürümde yer almır.

Tədqiqat neyi destekliyor?

• Çocukluk çağı allergik xəstəliklarının bu örneklemde yaygın olduğunu göstərir.
• Aynı uşaqta birden çox allergik hastalığın birlikte bulunmasının nadir olmadığını göstərir.
• Bebeklikte yeni mebel və passiv siqaret tüstüsü bildirimleriyle allergik nəticələr arasında statistik əlaqəler bulunduğunu göstərir.
• Ailəde alerji öyküsünün proqnoz modelindeki en güclü özellik olduğunu göstərir.
• Anket tabanlı bir modelin bağımsız kentte orta düzey ayırt etme və əhəmiyyətli risk sıralaması sağlayabildiğini göstərir.

Tədqiqat neyi kanıtlamıyor?

• Yeni mobilyanın, tadilatın və ya passiv siqaret tüstüsünın incelenen alerjiləre kesin kimi neden olduğunu sübut etmir.
• Belirli bir mobilya malzemesini, kimyasal maddeyi və ya kirletici dozunu sorumlu tutmamaktadır.
• Ev ortamındaki bir değişikliğin allergik hastalığı önleyeceğini deneysel kimi göstermemektedir.
• Modelin tanı koyabildiğini və ya doktor qiymətləndirməsinin yerini alabildiğini göstermemektedir.
• Çin’de olan oranların Türkiye’de de eyni olduğunu göstermemektedir.
• SHAP sıralamasındaki dəyişənlərin biyolojik nedenler olduğunu sübut etmir.

Türkiye açısından ne ifade ediyor?

Tədqiqatın Türkiye’ye taşınabiləcek en mühüm yönü, uşaq alerjilərini yalnız güncel ev ortamıyla əlaqəlendirmek yerine hamiləlikten başlayan bir yaşam süreci üçünde incelemesidir. Türkiye’de yapılacak yerel tədqiqatlarda hamiləlik və körpəlik dörütubətindeki tadilat, yeni mebel, ev üçünde sigara istifadəsi, rütubət, kif, pəncərə kondensasiyası, yakıt türü və havalandırma göstergeleri ayrı zaman pəncərəlerinde sorgulanabilir.

Bununla birlikte Türkiye üçün geçerli bir risk modeli geliştirmek amacıyla Türkiye’den məlumat toplanması; tanıların mümkünse sağlık kayıtları və ya klinik testlerle doğrulanması; iç ortam kirleticilərinin cihazlarla ölçülmesi və modelin fərqli şehirler, gelir grupları və konut tiplerinde xarici kimi sınanması lazımdır. Çin’de geliştirilən modelin eşikleri və ya risk yüzdeleri doğrudan Türkiye’de kullanılmamalıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Temel epidemiyolojik nəticələr:

• Çocukların %26,1’inde en az bir hekim tanılı allergik xəstəlik bildirilmişdir.
• Çocukların %7,8’inde en az iki allergik xəstəlik birlikte tapılmışdır.
• Bebeklikte passiv siqaret tüstüsü, allergik çoxxəstəlik üçün OR 1,57 ilə əlaqəli tapılmışdır.
• Bebeklikte yeni mebel, allergik çoxxəstəlik üçün OR 1,39 və en az bir allergik xəstəlik üçün OR 1,37 ilə əlaqəli tapılmışdır.
• Güncel passiv siqaret tüstüsü, allergik çoxxəstəlik üçün OR 1,55 və en az bir allergik xəstəlik üçün OR 1,45 ilə əlaqəli tapılmışdır.
• Güncel rütubət, kif və ya su hasarı son 12 aylık allergik belirtilər üçün OR 1,53 ilə əlaqəli tapılmışdır.

Temel proqnoz modeli nəticələrı:

• En yüksək daxili doğrulama AUC değeri XGBoost modelinde 0,734’tür.
• En yüksək xarici doğrulama AUC değeri təsadüfi çox örneklemeli LightGBM modelinde 0,728’dir.
• Seçilən modelin xarici doğrulama duyarlılığı 0,648, özgüllüğü 0,717’dir.
• Ailəde alerji öyküsü modelin açık ara en güclü proqnoz özelliğidir.
• Model aşağı, orta və yüksək risk gruplarını sıralayabilmiş lakin mutlak riski çox proqnoz etmiştir.
• Model bireysel tanı, tedavi və ya klinik karar üçün hazır deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam özgün adı: Life-course indoor environmental exposures, allergic multimorbidity, and explainable risk prediction among preschool children in northwest China

Yazarlar və sıraları: Haonan Shi, Zhuohui Zhao, Enhong Dong, Yingxia Wang, Shuai Zhang, Zuowei Wang, Chuan Zhang, Xuan Yao və Tingting Wang.

Eş birinci yazar: Tədqiqatda eş katkı və ya eş birinci yazarlık beyanı yoxdur.

Sorumlu yazarlar: Chuan Zhang, Xuan Yao və Tingting Wang.

Yazar kurumları:

• Haonan Shi: Shanghai Univərsity School of Medicine’e bağlı Mental Health Center və Shanghai Univərsity School of Medicine
• Zhuohui Zhao: Fudan Univərsity School of Public Health
• Enhong Dong və Yingxia Wang: Shanghai Univərsity of Medicine & Health Sciences, School of Nursing & Health Management
• Shuai Zhang: Shanghai Univərsity of Medicine & Health Sciences, Center for Clinical and Translational Medicine
• Zuowei Wang: Shanghai Univərsity School of Medicine’e bağlı Mental Health Center
• Chuan Zhang: Shanghai Univərsity School of Medicine
• Xuan Yao: Shanghai Univərsity School of Medicine’e bağlı Mental Health Center və Shanghai Univərsity School of Medicine
• Tingting Wang: Shanghai Univərsity of Medicine & Health Sciences, School of Nursing & Health Management və Pudong Gongli Hospital Department of Nursing

DOI:10.2139/ssrn.6961657

Dergi: Hakemli bir dergi sürümü bu tədqiqat üzərindən doğrulanamamıştır.

Yayın platformu: SSRN.

Özgün yayınevi: Hakemli dergi yayınevi yoxdur; tədqiqat SSRN üzerinde preprint kimi sunulmuştur.

Resmî bağlantı:SSRN tədqiqat kaydı

Yayın yılı: 2026.

Kaynak türü: Kesitsel gözlemsel tədqiqat, epidemiyolojik əlaqə analizi və xarici doğrulamalı maşın öyrənməsi proqnoz modeli geliştirme tədqiqatsı.

Hakemlik durumu: Bu tədqiqat hakem qiymətləndirməsinden geçmemiş bir preprinttir; nəticələrı bu məhdudiyyət dikkate alınarak okunmalıdır. SSRN’de yer alması, tədqiqatın The Lancet və ya başka bir hakemli dergi tarafından yayımlandığı anlamına gelmez.

Etik onay: Tədqiqat Fudan Univərsity School of Public Health Medical Research Ethics Committee tarafından onaylanmış; ebevəynlerden və ya yasal vasilərden yazılı bilgiləndirilmiş onam alınmıştır. Metinde etik kayıt numaraları IRB0002408 və FWA00002399 kimi məlumatlmiştir.

Finansman: Tədqiqat Shanghai Municipal Education Commission Foundation, Shanghai Pudong New Area Health Commission Important Weak Discipline Project (PWZbr2025-08) və Shanghai Univərsity School of Medicine Clinical Research Center for Mental Health (HKCRC-2024-01) tarafından desteklenmiştir. Yazarlar fon sağlayıcıların tasarım, məlumat toplama, analiz, yorumlama və ya yazım sürecinde rol almadığını bildirmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Veri paylaşımı: Kimliksizleştirilmiş katılımcı məlumatlarinin, məlumat sözlüğünün və ilgili analiz kodlarının bilimsel açıdan uygun başvurular üçün sorumlu yazardan talep ediləbiləceği belirtilmiştir.

Bu Türkçe bilimsel anlatım yüklenen 19 sayfalık tədqiqat əsas alınarak hazırlanmıştır. Tədqiqatda bulunmayan klinik, biyolojik və ya epidemiyolojik nəticələr eklenmemiştir. Metinde atıf yapılan ek dosya yüklenen sürümde bulunmadığından ek tablolardaki ayrıntılı nəticələr, tüm dəyişən tanımları və bazı alt grup analizleri bağımsız kimi incelerütubətemiştir.

Tədqiqatın başlıca məhdudiyyətlərı kəsikli tasarım, geriye dönük ebevəyn bildirimleri, tanıların sağlık kayıtlarıyla doğrulanmaması, objektif iç ortam ölçmələrinin bulunmaması, çoklu qarşılaştırma düzeltmesi uygulanmaması, Hami doğrulama grubunun küçük olması, kalibrasyonun kusurlu kalması və doğrulamanın yalnız eyni geniş coğrafi bölgedeki ikinci bir kentte gerçekleştirilmesidir.

Tədqiqat Çin’in kuzeybatısında gerçekleştirilmiştir. Bulgular Türkiye’deki uşaqlarda xəstəlik nisbətinı və ya eyni etki büyüklüklerini sübut etmir. Türkiye’de uygulama üçün yerel məlumat toplama, objektif ekoloji ölçmələr, klinik tanı doğrulaması, bağımsız şehirlerde xarici doğrulama və modelin yeniden kalibrasyonu gereklidir.