Түшүндүрүлүүчү жасалма интеллект (Explainable Artificial Intelligence, XAI) — машиналык окутуу системасынын жүрүм-турумунун белгилүү жактарын адам байкоочулары үчүн түшүнүктүү кылууга багытталган ыкмалардын жыйындысы. Каралып жаткан изилдөө мамлекеттик органдар колдонгон жасалма интеллект системасы эл аралык укукка каршы деп айтылган жүрүм-турумда роль ойногон учурда XAI чыгыштары кандай далилдик мааниге ээ болушу мүмкүн экенин изилдейт. Изилдөө эксперименттик модель иштеп чыкпайт; Мамлекеттердин эл аралык укукка каршы аракеттери үчүн жоопкерчилиги жөнүндө беренелерди (ARSIWA), Эл аралык соттун практикасын жана LIME, SHAP, контрфактуалдык түшүндүрмөлөр, ошондой эле механисттик интерпретациялуулук сыяктуу XAI ыкмалары боюнча техникалык адабиятты бирге талдайт. Негизги жыйынтык мындай: ишенимдүү түрдө текшерилген XAI чыгышы жасалма интеллект системасы кандай иштегенин фактылык жактан кайра калыбына келтирүүгө салым кошо алат; бирок мындай чыгыш өзү эле себептүүлүктү, мамлекеттин укуктук көзөмөлүн, ниетти, укук бузуу фактысын же жүрүм-турумдун мамлекетке таандык кылынышын белгилебейт.

Макаланын өзөгүндө XAI чыгышынын далилдөө күчүн баалоо үчүн сунушталган тогуз баскычтуу алкак турат. Бул алкак адегенде кайсы факт далилдениши керек экенин аныктайт; андан кийин XAI артефактынын аныктыгын жана келип чыгышын, колдонулган түшүндүрүү ыкмасын, түшүндүрмөнүн модель жүрүм-турумуна шайкештигин, кайра өндүрүлүүчүлүгүн, тиешелүү модель версиясы менен убакыттык дал келишин, көз карандысыз техникалык экспертизаны, башка далилдер менен ырасталышын, манипуляция жана каршы далил мүмкүнчүлүгүн баалайт. Ушул техникалык жана далилдик текшерүү бүткөндөн кийин гана ARSIWA алкагындагы атрибуция эрежесине өтүлөт.

Изилдөөнүн эң маанилүү чечмелөө чеги — техникалык түшүндүрмө менен укуктук жыйынтыктын ортосундагы баскычтарды бири-бири менен аралаштырбоо. Белгилүү бир өзгөчөлүктүн модель чыгышы менен байланыштуу көрүнүшү себептүүлүктү; себептүүлүк мамлекеттик көзөмөлдү; мамлекеттик көзөмөлгө тиешелүү факттын болушу укуктук атрибуцияны; ал эми атрибуция өзү эле эл аралык милдеттенменин бузулушун көрсөтпөйт. Ошондуктан XAIнин ролу укукту түзүүчү эмес, далилдик мүнөздө.

Изилдөө маселеси: Жасалма интеллект укукту өзгөрткөндөн көрө фактыларды татаалдаштырат

Изилдөөнүн баштапкы жери — мамлекеттер административдик жана коомдук ишмердикте жасалма интеллект системаларын улам ар түрдүү түрдө колдоно алышы. Система адамдарды же объекттерди классификациялай алат, маалыматты иштете алат, чечим боюнча сунуш түзө алат же белгилүү шарттарда адамдын чектелген кийлигишүүсү менен аракеттер чынжырына катыша алат. Мындай система эл аралык укукка каршы деп айтылган окуя менен байланышта болгондо биринчи суроо түздөн-түз “мамлекет жооптуубу?” деген суроо эмес. Адегенде окуянын фактылык түзүлүшү аныкталышы керек.

Сот же арбитраждык курам системага кайсы киргизүүлөр берилгенин, кайсы модель версиясы иштегенин, кандай чыгыш түзүлгөнүн, ошол чыгыш кийинки адамдык же автоматташтырылган аракетке канчалык деңгээлде салым кошконун жана кайсы адамдын же мекеменин чечимдери процесстен мурда же кийин болгонун аныктоого туура келиши мүмкүн. Менчик моделдер, жашыруун системалар, динамикалык жаңыртуулар жана жеткиликтүүлүгү чектелген иштөө журналдары бул фактылык кайра калыбына келтирүүнү дагы татаалдаштырышы мүмкүн.

Түшүндүрүлүүчү жасалма интеллект мамлекетке атрибуцияны өзү эле далилдейби?

Жок. Түшүндүрүлүүчү жасалма интеллекттин чыгышы тиешелүү түрдө текшерилгенде AI системасындагы белгилүү бир киргизүү, өзгөчөлүк, ички репрезентация же чыгыш мамилесин түшүнүүгө жардам бере ала турган техникалык жана кыйыр далил болуп саналат; бирок ал өзү эле себептүүлүктү, мамлекеттин көрсөтмөсүн же натыйжалуу көзөмөлүн, коомдук ыйгарым укукту, укуктук жактан тиешелүү ниетти, эл аралык милдеттенменин бузулушун же жүрүм-турумдун мамлекетке атрибуциясын белгилебейт.

Бул айырма макаланын бүт укуктук архитектурасын аныктайт. XAI түшүндүрө ала турган объект негизинен эсептөө системасы болуп саналат. Эл аралык мамлекеттик жоопкерчиликтеги укуктук баалоо болсо адамдарга, мамлекеттик органдарга, ыйгарым укук берилген мекемелерге, көрсөтмө жана көзөмөл мамилелерине, кабыл алуу же өзүнө таануу сыяктуу укуктук байланыштарга багытталат. Ошондуктан моделдин ички жүрүм-туруму боюнча күчтүү техникалык түшүндүрмө да укуктук атрибуция тестинин ордун баса албайт.

XAI бир эле ыкма эмес

Макала XAIни бир эле алгоритм катары эмес, ар башка түшүндүрүү максаттарына жана божомолдорго ээ ыкмалардан турган кеңири категория катары карайт. Глобалдык түшүндүрмөлөр моделдин жалпы жүрүм-турумун түшүнүүгө аракет кылса, локалдык түшүндүрмөлөр белгилүү бир божомолду же чыгышты изилдейт.

• LIME: Каралып жаткан божомолдун жакын чөйрөсүндө жөнөкөй жана интерпретациялоого боло турган суррогат моделди түзүп, локалдык түшүндүрмө чыгарат.
• SHAP: Киргизүү өзгөчөлүктөрүнө белгилүү салым же маанилүүлүк маанилерин ыйгарган ыкмалардын жыйындысы; ар башка колдонмолор ар башка божомолдорго таянышы мүмкүн.
• Контрфактуалдык түшүндүрмөлөр: Белгилүү киргизүүлөр башкача болгондо модель чыгышы кандай өзгөрмөк экенин изилдейт.
• Механисттик интерпретациялуулук: Моделдин ичиндеги эсептөө түзүмдөрү менен маңыздуу өзгөчөлүктөрдүн же жүрүм-турумдардын ортосунда түзүрөөк байланыштарды табууга аракет кылат.

Бул ыкмалар берген түшүндүрмөлөр далил жагынан бири-биринин ордуна колдонулбайт. Ыкманын аталышы кеңири белгилүү же техникалык жактан таасирдүү болушу анын белгилүү бир талашта ишенимдүү экенин өзүнөн-өзү көрсөтпөйт.

Түшүндүрүлүүчүлүк менен интерпретациялуулуктун айырмасы

Изилдөө табиятынан түшүнүктүү модель менен кийинчерээк түшүндүрүүгө аракет кылынган жабык моделдин ортосундагы айырманы маанилүү деп эсептейт. Айрыкча post-hoc түшүндүрмө моделдин чыныгы эсептөө процессинин сөзмө-сөз жазмасы эмес. Түшүндүрмөнүн өзү да өзүнчө ыкма менен түзүлөт жана ошол ыкманын божомолдоруна, жакындатууларына жана ката формаларына көз каранды.

Ошондуктан “модель муну эмне үчүн кылды?” деген суроого берилген визуалдык жооп же өзгөчөлүктүн маанилүүлүк упайы системанын ички ой жүгүртүүсүнүн түз протоколу катары каралбашы керек. Сот ошондой эле түшүндүрмө чынында модель жүрүм-турумун ээрчип-ээрчибегенин текшериши керек.

Техникалык түшүндүрмө менен укуктук түшүндүрмө бир нерсе эмес

Техникалык түшүндүрмө киргизүүлөр, ички репрезентациялар жана чыгыштар ортосундагы эсептөө байланыштарын изилдей алат. Укуктук түшүндүрмө болсо башка суроолорду берет: Кайсы адамдын же мекеменин жүрүм-туруму жөнүндө сөз болуп жатат? Бул адам мамлекеттик органбы? Коомдук ыйгарым укукту жүзөгө ашырабы? Мамлекеттин көрсөтмөсү, багыттоосу же көзөмөлү барбы? Жүрүм-турум кийин мамлекет тарабынан өзүнө таанылдыбы? Эл аралык милдеттенме бузулдубу?

Бул эки талдоо катмарынын ортосунда автоматтык өтүү жок. XAIнин укуктук мааниси түздөн-түз укук эрежесин түзгөнүнөн эмес, укук эрежеси колдонулганга чейин зарыл болгон айрым фактыларды жарыктандыра аларынан келип чыгат.

ARSIWA алкагындагы AI аркылуу ортомчуланган жүрүм-турум

Булак жасалма интеллект системасын өз алдынча эл аралык укук субъектиси катары жайгаштырбайт. Талдоо AIни технологиялык курал же ортомчу катмар катары карап, учурдагы мамлекеттик жоопкерчилик эрежелеринин колдонулушуна көңүл бурат.

Адам менен мекеменин жүрүм-турумун бир эле “адамдык көзөмөл” түшүнүгүнө кыскартууга болбойт

Адамдын салымы системанын жашоо циклинин көптөгөн баскычтарында пайда болушу мүмкүн: максат коюу, сатып алуу, маалымат тандоо, окутуу, модель конфигурациясы, жайылтуу, мониторинг, ыйгарым укук берүү, көзөмөл, кийлигишүү же чыгышты кийин бекитүү. Изилдөө бул иш-аракеттердин баарын бир гана “адамдык көзөмөл” деген энбелги астына бириктирүү аналитикалык айырмачылыктарды жоготот деп баса белгилейт.

Мындан тышкары, коопсуздук чараларын көрбөө айрым жагдайларда укуктук жактан маанилүү аракетсиздик болушу мүмкүн; бирок мындай милдеттенме түздөн-түз ARSIWAнын 2-беренесинен келип чыкпайт. Көзөмөлдөө же тийиштүү камкордук милдетинин болушу тиешелүү биринчи даражадагы эл аралык укук эрежесинен келип чыгышы керек.

AIден келип чыккан далилдер чынжыры

Булактын логикасына ылайык, талаштагы далилдер чынжырын төмөнкүдөй түшүнүүгө болот:

Адамдын жана мекеменин жүрүм-туруму → системаны долбоорлоо жана конфигурациялоо → жайылтуу → AI иштетүүсү → AI чыгышы → адамдык же автоматташтырылган аракет → пайда болгон жүрүм-турум → материалдык натыйжа → укуктук квалификация → мамлекетке атрибуция.

XAI негизинен ушул чынжырдын эсептөө менен чыгыштын ортосундагы бөлүгү тууралуу маалымат бере алат. Сатып алуу көрсөтмөсүн, мамлекеттик кызматкердин ниетин, жеке уюмдун укуктук макамын же кийинки мамлекеттик чечимди өзү эле кайра калыбына келтире албайт.

Убакыттык жарактуулук эмне үчүн өзүнчө далил маселеси?

AI системалары кайра окутуу, fine-tuning, модель жаңыртуусу, ар башка модель салмактары, өзгөргөн конфигурациялар, ар башка promptтар же тышкы маалымат булактарындагы өзгөрүүлөрдөн улам убакыт өтүшү менен өзгөрүшү мүмкүн. Ошондуктан бүгүн түзүлгөн техникалык жактан кемчиликсиз түшүндүрмө талашка себеп болгон окуянын күнүндө иштеген модель версиясынын жүрүм-турумун түшүндүрбөшү мүмкүн.

Далилди текшерүү “түшүндүрмө туурабы?” деген суроого гана эмес, “түшүндүрмө туура модель абалына тиешелүүбү?” деген суроого да жооп бериши керек. Ошондуктан модель идентификациясы, версия, checkpoint же салмактар, конфигурация, иштөө чөйрөсү жана убакыт маалыматы далилдер чынжырынын бөлүгү болуп саналат.

XAI чыгышынын далилдик мааниси кайсы критерийлер менен аныкталат?

XAI чыгышынын далилдик мааниси бир гана тактык өлчөмү менен эмес; анын талаштагы фактка тиешелүүлүгү, артефакттын аныктыгы жана келип чыгышы, түшүндүрүү ыкмасынын өзгөчөлүктөрү, модель жүрүм-турумуна шайкештиги, кайра өндүрүлүүчүлүгү жана туруктуулугу, тиешелүү тарыхый модель абалына туура келиши, көз карандысыз техникалык экспертиза, башка далилдер менен ырастоо, манипуляция мүмкүндүгү, каршы далилдер жана бардык далилдик материалдын ичиндеги жалпы далилдөө күчү бирге баалануу аркылуу аныкталат.

Тиешелүүлүк: Адегенде кайсы факт далилдениши керек экени аныкталышы зарыл

“X өзгөчөлүгүнө жогорку маанилүүлүк упайы берилди”, “X өзгөчөлүгү чыгышты пайда кылды” жана “мамлекеттик кызматкер системага ушул натыйжаны чыгарууга көрсөтмө берди” — үч башка билдирүү. XAI ыкмасы биринчи билдирүү боюнча маалымат бере алат, бирок экинчи же үчүнчү билдирүүнү колдобошу мүмкүн. Ошондуктан түшүндүрмө кайсы фактылык доомат үчүн берилгени так аныкталмайынча анын далилдик мааниси бааланбайт.

Аныктык жана provenance

Түшүндүрмө артефакты чындап эле талашка тиешелүү системадан алынганын көрсөтүү керек. Булак сунуштаган provenance жазмасы окуянын маанилүүлүгүнө жараша модель идентификациясын, модель версиясын же checkpointти, салмактарды, конфигурацияны, киргизүүлөрдү, inference чөйрөсүн, түшүндүрүү ыкмасын жана анын версиясын, программалык камсыздоо/китепкана версияларын, зарыл болсо кокустук үрөнүн, түзүлгөн убакытты жана түшүндүрмөнү түзгөн адамды же процессти камтышы мүмкүн.

Бул маалыматтар жетишсиз болсо, түшүндүрмөнүн далилдөө күчү автоматтык түрдө нөл болуп калууга тийиш эмес; бирок жетишсиздиктин далилди баалоодогу кесепети ачык эске алынышы керек.

Түшүндүрмөнүн шайкештиги: Ишенимдүү көрүнүшү жетишсиз

Түшүндүрмөнүн шайкештиги (faithfulness) түзүлгөн түшүндүрмө модель чындап көрсөткөн жүрүм-турумду канчалык деңгээлде чагылдырарын текшерет. Мисалы, ыкма белгилүү бир өзгөчөлүктү абдан маанилүү деп көрсөтсө, көзөмөлдөнгөн кийлигишүү же perturbation натыйжасында модель жүрүм-туруму түшүндүрмөгө ылайык өзгөрөбү же жокпу текшерилиши мүмкүн.

Бул жердеги негизги нерсе — адамдын интуициясына туура келгендей көрүнгөн түшүндүрмө менен моделдин эсептөө процессин чындап ээрчиген түшүндүрмө бир эле нерсе эмес.

Кайра өндүрүлүүчүлүк жана туруктуулук

Стохастикалык түшүндүрүү ыкмалары бирдей шарттарда ар башка натыйжаларды чыгарышы мүмкүн. Түшүндүрмөнүн көзөмөлдөнгөн шарттарда кайра өндүрүлүшү жана маанисиз киргизүү өзгөрүүлөрүнө жооп кылып күтүлбөгөндөй катуу өзгөрбөшү далилге ишенимди күчөтүшү мүмкүн. Түшүндүрүүгө мүмкүн болбогон чоң айырмачылыктар болсо далилдөө күчүн азайтат.

Көз карандысыз экспертиза жана ырастоочу далилдер

Көз карандысыз техникалык эксперттик текшерүү, айрыкча эксперт түшүндүрмөнү кайра өндүрө алса же колдонулган ыкманын маанилүү дооматтарын сынай алса, маанилүү болушу мүмкүн. Бирок эки башка XAI ыкмасынын бирдей жыйынтыкка келиши көз карандысыз далилге тең эмес; ыкмалар жалпы ката булагын бөлүшүшү мүмкүн.

Күчтүүрөөк далилдик түзүм XAI чыгышы системалык журналдар, модель checkpointтери, ошол мезгилдеги документация, операторлордун билдирүүлөрү, жайылтуу жазмалары, көз карандысыз тесттер же телеметрия сыяктуу XAIден тышкаркы материалдар менен шайкеш келген учурларда пайда болот.

Манипуляция коркунучу

Булак post-hoc түшүндүрмөлөр атайылап манипуляцияланышы мүмкүн экендиги тууралуу техникалык адабиятты да карайт. Айрыкча модель жана түшүндүрүү процесси бир тараптын көзөмөлүндө болгон талашта түшүндүрмөнүн ишенимдүү көрүнүшү өзү эле ишенимдүүлүктүн көрсөткүчү эмес. Жыйынтык XAIни категориялык түрдө четке кагуу эмес; provenance, көз карандысыз тест, кийлигишүү эксперименти, альтернативдүү түшүндүрмө жана каршы далилдерге жараша далилдик салмакты жөнгө салуу болуп саналат.

Corfu Channel чечими XAI далилдеринде кандай роль ойной алат?

Corfu Channel чечими XAI боюнча талаштарда автоматтык түрдө терс тыянак чыгаруу же далилдөө жүгүн которуу эрежесин түзбөйт; изилдөө колдонгон салыштыруу бир тарап керектүү фактылык маалыматка экинчи тарапка караганда кыйла кеңири жеткиликтүүлүккө ээ болушу каршы тараптын түз далил көрсөтүү мүмкүнчүлүгүнө жана кыйыр далилдер бааланган контекстке таасир этиши мүмкүн деген ой менен гана чектелет.

Мамлекет же мамлекет менен байланышкан актор модель салмактарын, иштөө журналдарын, конфигурация тарыхын, окутуу материалдарын же жайылтуу жазмаларын өзүндө гана сакташы мүмкүн. Бирок бул “далилге жеткиликтүүлүктү көзөмөлдөө” ARSIWAнын 8-беренесиндеги укуктук “багыттоо же көзөмөл” түшүнүгү менен бирдей эмес. Ошондой эле маалыматты бөлүшпөө каршы тарап сунуштаган түшүндүрмөнүн автоматтык түрдө туура деп кабыл алынышына алып келбейт.

Булак бул жерде Corfu Channel салыштыруусун аң-сезимдүү түрдө чектелген бойдон калтырат. Деңиз аймагына болгон эгемендүүлүк менен техникалык система боюнча маалыматтык көзөмөл укуктук жактан бир эле факт эмес. Окшоштук далилге жеткиликтүүлүктөгү асимметрия далилдөө ыкмаларына таасир этиши мүмкүн экенинде гана.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө оригиналдуу эксперимент, программалык камсыздоо иштеп чыгуу, benchmark, сандык маалымат талдоосу же адам катышкан эксперимент жүргүзбөйт. Ыкма эки негизги билим тармагын чогуу кароого негизделет:

1. Доктриналдык эл аралык укук талдоосу: ARSIWA жана Commentary менен Эл аралык соттун айрыкча Corfu Channel, Nicaragua, Bosnia Genocide жана Pulp Mills чечимдери.
2. Техникалык XAI адабиятынын дисциплиналар аралык талдоосу: LIME, SHAP, контрфактуалдык түшүндүрмөлөр, механисттик интерпретациялуулук, түшүндүрмөнүн шайкештиги, туруктуулук, кайра өндүрүлүүчүлүк жана adversarial манипуляция боюнча изилдөөлөр.

Изилдөө боштук катары белгилеген тармак — “AI жана мамлекеттик жоопкерчилик” адабияты менен “XAIнин техникалык чектөөлөрү” адабиятынын ортосунда калган тарыраак суроо: Эл аралык сот органы учурдагы атрибуция доктринасын өзгөртпөстөн, конкреттүү XAI артефактынын далилдик маанисин кантип системалуу баалай алат?

Эл аралык соттун практикасынын изилдөөдөгү функциясы

Corfu Channel бир тараптын тиешелүү фактыларга артыкчылыктуу жеткиликтүүлүгү кыйыр далилдер жана фактылык тыянактар колдонулган контекстке таасир этиши мүмкүн экенин көрсөтүү үчүн чектелген аналогия катары колдонулат.

Nicaragua жалпы колдоо же жардам менен конкреттүү жүрүм-турумдун үстүнөн укуктук жактан талап кылынган натыйжалуу көзөмөлдүн ортосундагы айырманы айкын көрсөтөт. Булак бул айырманы AI тармагына колдонуп, мамлекет жасалма интеллект системасын каржылашы, камсыздашы же жалпысынан көзөмөлдөшү конкреттүү жүрүм-турум боюнча керектүү көзөмөл бар экенин автоматтык түрдө көрсөтпөйт деп эсептейт.

Bosnia Genocide мамлекетке каршы өзгөчө оор дооматтарда далил стандарты жогору болушу мүмкүн экенин көрсөтүү үчүн колдонулат. Ошондуктан ынанымдуу көрүнгөн, бирок көз карандысыз түрдө колдоого алынбаган XAI артефактына оор атрибуция дооматынын жалгыз негизи катары жогорку маани берилбеши керек.

Pulp Mills техникалык жана илимий далилдер татаал болсо да акыркы фактылык баалоо экспертке же алгоритмге өткөрүлүп берилбеши керек деген ойду колдойт. Техникалык эксперт ыкманы түшүндүрө алат; XAI артефакты изилдениши мүмкүн; бирок далилдин укуктук жана фактылык салмагын аныктоо милдети сот органында калат.

Сунушталган тогуз баскычтуу далил баалоо алкагы

Алкактын эң маанилүү методологиялык өзгөчөлүгү: ырааттуулук

Алкак укуктук атрибуцияны баалоону биринчи эмес, акыркы баскычка коёт. Мунун себеби техникалык жактан татаал жана ынанымдуу XAI түшүндүрмөсү укуктук мааниге ээ деген жаңылыш таасирдин алдын алуу. Адегенде техникалык материал изилденет; андан кайсы фактылар ишенимдүү түрдө чыгарылышы мүмкүн экени аныкталат; андан кийин фактылар укуктук жактан квалификацияланат.

Булактын концептуалдык чынжырын төмөнкүдөй жыйынтыктоого болот:

Техникалык далил → фактылык табылга → укуктук квалификация → мамлекетке атрибуция → бузуу → мамлекеттик жоопкерчиликтин кесепеттери.

Бул шакектер бири-бири менен байланыштуу, бирок бири-биринин ордун баспайт.

XAI эмнени көрсөтө алат?

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• XAI, AI аркылуу ортомчуланган мамлекеттик жүрүм-турум боюнча талаштарда фактылык кайра калыбына келтирүүгө чектелген, бирок пайдалуу салым кошо алат.
• XAI чыгыштарынын далилдик салмагы ыкманын атына эмес, конкреттүү окуядагы техникалык текшерүүгө жана далилдер чынжырына көз каранды болушу керек.
• Provenance жана туура модель абалын сактоо, айрыкча жаңыртылып турган AI системаларында негизги далил шарты болуп саналат.
• Көз карандысыз техникалык экспертиза жана XAIден тышкаркы далилдер менен corroboration түшүндүрмөнүн ишенимдүүлүгүн күчөтүшү мүмкүн.
• Манипуляцияга ачыктыгы XAIни категориялык түрдө баасыз кылбайт; бирок этият жана калибрленген далилдик салмакты талап кылат.
• ARSIWAнын учурдагы атрибуция эрежелери технология менен ортомчуланган жүрүм-турумдарга колдонулушу мүмкүн; изилдөө AIге гана тиешелүү жаңы атрибуция эрежесин сунуш кылбайт.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• XAI түшүндүрмөсү моделдин чыныгы “ой жүгүртүү процессинин” толук жазмасы деген жыйынтык колдоого алынбайт.
• Өзгөчөлүк-атрибуция упайынан түз себептүүлүк чыгарууга болбойт.
• Техникалык себептүүлүк көрсөтүлсө да, мындан мамлекеттин 8-берене маанисиндеги натыйжалуу көзөмөлү автоматтык түрдө келип чыкпайт.
• Мамлекет модель жазмаларын бөлүшпөсө, бул автоматтык атрибуцияны же автоматтык терс тыянакты жаратпайт.
• Corfu Channel чечими алгоритмдик системалар үчүн жалпы терс тыянак чыгаруу эрежесине айландырылбайт.
• Механисттик интерпретациялуулук азыркы учурда сот ичиндеги себептүүлүк боюнча толук жана талашсыз чечим катары сунушталбайт.
• Тогуз баскыч милдеттүү эл аралык соттук жол-жобо же жаңы укук эрежеси эмес.
• Алкак туура фактылык жыйынтыкка сөзсүз жетүүнү кепилдебейт; негизги техникалык далилдер жетишсиз болсо, белгисиздик уланышы мүмкүн.

Proprietary же жашыруун системаларда калган негизги көйгөй

Системанын салмактарына, кодуна, модель абалына же иштөө журналдарына көз карандысыз жеткиликтүүлүк мүмкүн эмес болсо, тогуз баскычтуу алкак бул кемчиликти жоё албайт. Изилдөөнүн мамилеси текшерилбей турган материалдан жасалма аныктык чыгаруунун ордуна ушул эпистемикалык чекти ачык сактоо болуп саналат.

Алкакты ашыкча укукташтыруу коркунучу

Тогуз баскыч системалуу көрүнгөнү менен, авторлор аны милдеттүү соттук тест катары сунуштабайт. Алкак татаал техникалык суроолор көз жаздымда калбашы үчүн аналитикалык көрсөтмө мүнөзүндө. Конкреттүү талаштын далилдик түзүмү айрым баскычтарды ар башка интенсивдүүлүктө колдонуу зарылдыгын жаратышы мүмкүн.

Жалпы жыйынтык

Изилдөөнүн укуктук салымы AIнин пайда болушу мамлекеттик жоопкерчиликтин негизги архитектурасын автоматтык түрдө өзгөртпөйт; негизги кыйынчылык көп учурда колдонуудагы укук колдонулганга чейин чындап кандай окуя болгонун ишенимдүү аныктоодо деген ойдо топтолот.

XAI бул кыйынчылыктын бир бөлүгүнө гана жооп бере алат. Туура provenance, окуяга мүнөздүү шайкештик тести, кайра өндүрүлүүчүлүк, тарыхый модель абалына дал келүү, көз карандысыз экспертиза жана тышкы далилдер менен колдоо болсо, XAI артефактынын далилдөө күчү жогорулашы мүмкүн. Тескерисинче, белгисиз модель версиясынан көп убакыт өткөндөн кийин түзүлгөн, конфигурациясы жазылбаган жана көз карандысыз түрдө текшерилбеген түшүндүрмөнүн мааниси кыйла чектелүү болот.

Жыйынтыгында XAIнин ылайыктуу укуктук функциясы мамлекеттик жоопкерчиликти жаратуучу жаңы атрибуция негизи болуу эмес; эл аралык сот органына техникалык ортомчулуктагы окуяларды тартиптүү түрдө иликтөөгө жардам бере ала турган далилдердин бири болуу.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Оригиналдуу эмгек: Explainable Artificial Intelligence as Evidence Relevant to Attribution: Rethinking State Responsibility under International Law

Авторлор: Kianoush Mansouri Jamshidi; Kian Mansouri Jamshidi.

PDFдеги аффилиациялар: Kianoush Mansouri Jamshidi — Independent Legal Researcher, Independent, Iran. Kian Mansouri Jamshidi — Independent AI Researcher and Developer, Independent, Iran.

Библиографиялык жазмадагы айырма: SSRN жазмасы Kian Mansouri Jamshidiни “Independent Academic Researcher” жана Contact Author катары көрсөтөт. PDFдеги наам менен платформадагы бул жазманын айырмасы өзгөртүлбөстөн белгиленген.

Дата: 14-август 2026-жыл. SSRNге жүктөлгөн дата — 18-август 2026-жыл.

DOI: 10.2139/ssrn.7282399

Платформа: SSRN.

Булактын түрү жана рецензияланышы: Эмгек SSRNдеги изилдөө тексти/preprint мүнөзүндө. Текшерилген библиографиялык жазмада рецензияланган журналдагы басылма көрсөтүлгөн эмес; ошондуктан жыйынтыктар рецензияланган журналдын табылгасы катары берилбеши керек.

Лицензия: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0). Бул Verianla баяндоосу булак текстин же булактын презентациясын кайра жарыялаган жок; эмгектин укуктук жана техникалык мазмунун өз алдынча түшүндүрүүчү түзүмдүн ичинде кайра баяндады.

Каржылоо: Авторлор белгилүү бир мамлекеттик, коммерциялык же коммерциялык эмес каржылоочу уюмдан колдоо албаганын билдиришет.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор белгилүү каржылык кызыкчылык же темага тиешелүү институционалдык кызыкчылыктардын кагылышын билдиришпейт.

Этика: Адам катышуучулары, пациенттик маалыматтар, клиникалык сыноо же жаныбарлар боюнча изилдөө болбогондуктан этикалык комитеттин уруксаты колдонулуучу эмес.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөө оригиналдуу эксперименттик маалымат топтомун түзбөйт; жалпыга ачык эл аралык укук материалдары, сот чечимдери жана академиялык/техникалык адабият боюнча доктриналдык жана дисциплиналар аралык талдоо жүргүзөт.

Авторлордун салымдары: Булак PDFде же текшерилген библиографиялык жазмада толук CRediT салым таблицасы берилген эмес; ошондуктан салым ролдору өзүнчө чыгарылган жок.

Укуктук булактардын өзөгү: Изилдөө айрыкча ARSIWA жана Commentary менен Corfu Channel, Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide жана Pulp Mills on the River Uruguay чечимдерин колдонот.

Техникалык булактардын өзөгү: XAI боюнча LIME, SHAP, контрфактуалдык түшүндүрмө, saliency/өзгөчөлүк-атрибуция ыкмаларынын ишенимдүүлүгү, түшүндүрмөнүн туруктуулугу, adversarial манипуляция жана механисттик интерпретациялуулук адабияты каралат.

Булактын ичиндеги библиографиялык эскертүү: Булак Templeton жана башкалардын “Scaling Monosemanticity: Extracting Interpretable Features from Claude 3 Sonnet” эмгегине байланыштуу arXiv:2605.29358 жазмасын сунуштоодон мурда текшерүүнү суранат. Бул идентификатор кийин көз карандысыз библиографиялык текшерүүдө arXiv жазмасы менен ырасталган.

Негизги методологиялык чектөө: Изилдөө доктриналдык жана концептуалдык; сунушталган тогуз баскычтуу алкак чыныгы эл аралык талашта эмпирикалык түрдө текшерилгенин же сот тарабынан кабыл алынганын көрсөтпөйт. Алкак милдеттүү укук эмес, далил талдоосун тартипке салууга багытталган сунушталган аналитикалык курал.

Негизги чечмелөө чеги: Техникалык түшүндүрмө, фактылык далилдөө, себептүүлүк, укуктук көзөмөл, мамлекетке атрибуция, бузуу жана жоопкерчилик бири-биринен өзүнчө аналитикалык баскычтар катары кармалышы керек.