İzah edilə bilən Süni İntellekt (Explainable Artificial Intelligence, XAI) maşın öyrənməsi sisteminin davranışının müəyyən tərəflərini insan müşahidəçiləri üçün anlaşılan etməyə yönəlmiş metodlar ailəsidir. Araşdırılan iş dövlət qurumları tərəfindən istifadə olunan süni intellekt sisteminin beynəlxalq hüquqa zidd olduğu iddia edilən davranışda rol oynaması halında XAI çıxışlarının hansı sübut dəyərinə malik ola biləcəyini araşdırır. İş eksperimental model hazırlamır; Dövlətlərin Beynəlxalq Hüquqa Zidd Əməllərə görə Məsuliyyətinə dair Maddələri (ARSIWA), Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin presedent hüququnu və LIME, SHAP, əks-faktual izahlar və mexanistik şərh edilə bilmə kimi XAI metodlarına dair texniki ədəbiyyatı birlikdə təhlil edir. Əsas nəticə budur: etibarlı şəkildə doğrulanmış XAI çıxışı süni intellekt sisteminin necə davrandığının faktiki olaraq yenidən qurulmasına töhfə verə bilər; lakin bu çıxış təkbaşına səbəbiyyət əlaqəsini, dövlətin hüquqi nəzarətini, niyyəti, pozuntunu və ya davranışın dövlətə atribusiyasını müəyyən etmir.

Məqalənin mərkəzində XAI çıxışının sübut gücünü qiymətləndirmək üçün təklif olunan doqquz mərhələli çərçivə dayanır. Bu çərçivə əvvəlcə hansı faktın sübut edilmək istəndiyini müəyyən edir; sonra XAI artefaktının həqiqiliyini və mənşəyini, istifadə olunan izah metodunu, izahın model davranışına sadiqliyini, təkrar istehsal oluna bilməsini, müvafiq model versiyası ilə zaman uyğunluğunu, müstəqil texniki baxışı, digər sübutlarla təsdiqlənməsini, manipulyasiya və əks sübut ehtimalını qiymətləndirir. Yalnız bu texniki və sübut yönümlü araşdırma tamamlandıqdan sonra ARSIWA çərçivəsində atribusiya qaydasına keçilir.

İşin ən mühüm şərh sərhədi texniki izahla hüquqi nəticə arasındakı pillələrin bir-birinə qarışdırılmamasıdır. Bir xüsusiyyətin model çıxışı ilə əlaqəli görünməsi səbəbiyyəti; səbəbiyyət dövlət nəzarətini; dövlət nəzarəti ilə bağlı faktın mövcudluğu hüquqi atribusiyanı; atribusiya isə təkbaşına beynəlxalq öhdəliyin pozulmasını göstərmir. Buna görə XAI-nin rolu təsisedici deyil, sübut xarakterlidir.

Tədqiqat problemi: Süni intellekt hüququ dəyişdirməkdən daha çox faktları mürəkkəbləşdirir

İşin çıxış nöqtəsi dövlətlərin inzibati və ictimai fəaliyyətlərdə süni intellekt sistemlərindən getdikcə daha müxtəlif formalarda istifadə edə bilməsidir. Sistem şəxsləri və ya obyektləri təsnif edə, məlumatı emal edə, qərar tövsiyəsi yarada və ya müəyyən şərtlərdə məhdud insan müdaxiləsi ilə fəaliyyət zəncirində iştirak edə bilər. Belə bir sistemin beynəlxalq hüquqa zidd olduğu iddia edilən hadisə ilə bağlı olması halında ilk sual birbaşa “dövlət məsuldurmu?” deyil. Əvvəlcə hadisənin faktiki quruluşu müəyyən edilməlidir.

Məhkəmə və ya arbitraj heyəti sistemə hansı girişlərin verildiyini, hansı model versiyasının işlədiyini, hansı çıxışın yaradıldığını, bu çıxışın sonrakı insan və ya avtomatlaşdırılmış fəaliyyətə nə dərəcədə töhfə verdiyini və hansı insan və ya qurum qərarlarının prosesdən əvvəl və ya sonra yer aldığını müəyyən etməli ola bilər. Mülkiyyət hüququ ilə qorunan modellər, məxfi sistemlər, dinamik yeniləmələr və girişi məhdud əməliyyat jurnalları bu faktiki yenidənqurmanı daha da çətinləşdirə bilər.

İzah edilə bilən Süni İntellekt Dövlətə Atribusiyanı Təkbaşına Sübut Edirmi?

Xeyr. İzah edilə bilən Süni İntellekt çıxışı, uyğun şəkildə doğrulandıqda, AI sistemində müəyyən giriş, xüsusiyyət, daxili təmsil və ya çıxış əlaqəsinin başa düşülməsinə töhfə verə biləcək texniki və dolayı sübutdur; lakin təkbaşına səbəbiyyəti, dövlətin göstərişini və ya effektiv nəzarətini, ictimai səlahiyyəti, hüquqi baxımdan əhəmiyyətli niyyəti, beynəlxalq öhdəliyin pozulmasını və ya davranışın dövlətə atribusiyasını müəyyən etmir.

Bu fərq məqalənin bütün hüquqi arxitekturasını müəyyən edir. XAI-nin izah edə biləcəyi obyekt əsasən hesablama sistemidir. Beynəlxalq dövlət məsuliyyətində hüquqi qiymətləndirmə isə şəxslərə, dövlət orqanlarına, səlahiyyət verilmiş qurumlara, göstəriş və nəzarət münasibətlərinə, qəbul və ya mənimsəmə kimi hüquqi bağlara yönəlir. Buna görə modelin daxili davranışına dair güclü texniki izah belə hüquqi atribusiya testini əvəz edə bilməz.

XAI vahid metod deyil

Məqalə XAI-ni tək bir alqoritm kimi deyil, müxtəlif izah məqsədlərinə və fərziyyələrə malik metodlardan ibarət geniş kateqoriya kimi nəzərdən keçirir. Qlobal izahlar modelin ümumi davranışını anlamağa çalışdığı halda, lokal izahlar konkret proqnozu və ya çıxışı araşdırır.

• LIME: Araşdırılan proqnozun yaxın ətrafında daha sadə və şərh edilə bilən əvəzləyici model quraraq lokal izah yaradır.
• SHAP: Giriş xüsusiyyətlərinə müəyyən töhfə və ya əhəmiyyət dəyərləri təyin edən metodlar ailəsidir; müxtəlif tətbiqlər müxtəlif fərziyyələrə əsaslana bilər.
• Əks-faktual izahlar: Müəyyən girişlər fərqli olsaydı, model çıxışının necə dəyişə biləcəyini araşdırır.
• Mexanistik şərh edilə bilmə: Model daxilindəki hesablama strukturları ilə mənalı xüsusiyyətlər və ya davranışlar arasında daha birbaşa əlaqələr tapmağa çalışır.

Bu metodların yaratdığı izahlar sübut baxımından bir-birinin əvəzinə istifadə edilə bilməz. Metodun adının geniş yayılmış və ya texniki cəhətdən təsirli olması onun konkret mübahisədə etibarlı olduğunu öz-özünə göstərmir.

İzah edilə bilmə ilə şərh edilə bilmə arasındakı fərq

İş təbiətcə anlaşılan model ilə sonradan izah edilməyə çalışılan qapalı model arasındakı fərqi mühüm sayır. Xüsusilə post-hoc izah modelin real hesablama prosesinin sözbəsöz qeydi deyil. İzahın özü də ayrıca metod tərəfindən yaradılır və həmin metodun fərziyyələrinə, yaxınlaşdırmalarına və xəta formalarına tabedir.

Buna görə “model bunu niyə etdi?” sualına verilən vizual və ya xüsusiyyət əhəmiyyəti balı sistemin daxili mühakiməsinin birbaşa protokolu kimi qiymətləndirilməməlidir. Məhkəmə həmçinin izahın həqiqətən model davranışını izləyib-izləmədiyini sınaqdan keçirməlidir.

Texniki izah ilə hüquqi izah eyni şey deyil

Texniki izah girişlər, daxili təmsillər və çıxışlar arasındakı hesablama əlaqələrini araşdıra bilər. Hüquqi izah isə başqa suallar verir: Hansı şəxsin və ya qurumun davranışından söhbət gedir? Bu şəxs dövlət orqanıdırmı? İctimai səlahiyyət həyata keçirirmi? Dövlətin göstərişi, istiqamətləndirməsi və ya nəzarəti varmı? Davranış sonradan dövlət tərəfindən mənimsənilibmi? Beynəlxalq öhdəlik pozulubmu?

Bu iki təhlil qatı arasında avtomatik keçid yoxdur. XAI-nin hüquqi əhəmiyyəti birbaşa hüquq qaydası yaratmasından deyil, hüquq qaydası tətbiq edilməzdən əvvəl lazım olan bəzi faktları aydınlaşdıra bilməsindən yaranır.

ARSIWA çərçivəsində AI vasitəli davranış

Mənbə süni intellekt sistemini müstəqil beynəlxalq hüquq subyekti kimi yerləşdirmir. Təhlil AI-ni texnoloji vasitə və ya aralıq qat kimi qiymətləndirir və mövcud dövlət məsuliyyəti qaydalarının tətbiqinə fokuslanır.

İnsan və qurum davranışı vahid “insan nəzarəti” anlayışına endirilə bilməz

İnsan töhfəsi sistemin həyat dövrünün bir çox nöqtəsində ortaya çıxa bilər: məqsədin müəyyənləşdirilməsi, satınalma, məlumat seçimi, təlim, model konfiqurasiyası, yerləşdirmə, monitorinq, səlahiyyətləndirmə, nəzarət, müdaxilə və ya çıxışın sonradan təsdiqlənməsi. İş bütün bu fəaliyyətləri vahid “insan nəzarəti” etiketi altında birləşdirməyin analitik fərqləri itirəcəyini vurğulayır.

Bundan əlavə, təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməməsi müəyyən hallarda hüquqi baxımdan əhəmiyyətli hərəkətsizlik ola bilər; lakin belə öhdəlik birbaşa ARSIWA Maddə 2-dən törəmir. Nəzarət və ya lazımi diqqət öhdəliyinin mövcudluğu müvafiq ilkin beynəlxalq hüquq qaydasından qaynaqlanmalıdır.

AI mənşəli sübut zənciri

Mənbənin məntiqinə görə mübahisənin sübut zənciri belə konseptuallaşdırıla bilər:

İnsan və qurum davranışı → sistem dizaynı və konfiqurasiyası → yerləşdirmə → AI emalı → AI çıxışı → insan və ya avtomatlaşdırılmış hərəkət → yaranan davranış → maddi nəticə → hüquqi təsnifat → dövlətə atribusiya.

XAI əsasən bu zəncirin hesablama ilə çıxış arasındakı hissəsi haqqında məlumat verə bilər. Satınalma göstərişini, dövlət vəzifəlisinin niyyətini, özəl qurumun hüquqi statusunu və ya sonrakı dövlət qərarını təkbaşına yenidən qura bilməz.

Zaman etibarlılığı niyə ayrıca sübut problemidir?

AI sistemləri yenidən təlim, incə sazlama, model yeniləməsi, fərqli model çəkiləri, dəyişən konfiqurasiyalar, müxtəlif promptlar və ya xarici məlumat mənbələrində dəyişikliklər səbəbindən zamanla dəyişə bilər. Buna görə bu gün yaradılmış texniki baxımdan qüsursuz izah mübahisə predmetinə çevrilmiş hadisə tarixində işləyən model versiyasının davranışını izah etməyə bilər.

Sübut araşdırması yalnız “izah doğrudurmu?” sualına deyil, həm də “izah doğru model vəziyyətinə aiddirmi?” sualına cavab verməlidir. Buna görə model identikliyi, versiya, checkpoint və ya çəkilər, konfiqurasiya, iş mühiti və zaman məlumatı sübut zəncirinin bir hissəsidir.

XAI Çıxışının Sübut Dəyəri Hansı Meyarlarla Müəyyənləşdirilir?

XAI çıxışının sübut dəyəri tək bir düzgünlük ölçüsünə görə deyil; mübahisədəki faktla əlaqəliliyi, artefaktın həqiqiliyi və mənşəyi, izah metodunun xüsusiyyətləri, model davranışına sadiqliyi, təkrar istehsal oluna bilməsi və sabitliyi, müvafiq tarixi model vəziyyətinə uyğun gəlməsi, müstəqil texniki baxış, digər sübutlarla təsdiqləmə, manipulyasiya ehtimalı, əks sübutlar və bütün sübut dosyesi daxilində ümumi isbat gücü birlikdə qiymətləndirilərək müəyyən edilir.

Əlaqəlilik: Əvvəlcə hansı faktın sübut edilmək istəndiyi müəyyən edilməlidir

“X xüsusiyyətinə yüksək əhəmiyyət balı verildi”, “X xüsusiyyəti çıxışa səbəb oldu” və “dövlət vəzifəlisi sistemə bu nəticəni yaratmaq üçün göstəriş verdi” üç fərqli müddəadır. XAI metodu birinci müddəa haqqında məlumat verə bildiyi halda, ikinci və ya üçüncü müddəanı dəstəkləməyə bilər. Buna görə izahın hansı faktiki iddia üçün təqdim edildiyi açıq şəkildə müəyyənləşdirilmədən onun sübut dəyəri qiymətləndirilə bilməz.

Həqiqilik və provenance

İzah artefaktının həqiqətən mübahisə predmetinə çevrilmiş sistemdən əldə edildiyi göstərilməlidir. Mənbənin təklif etdiyi provenance qeydi hadisənin əhəmiyyətinə görə model identikliyini, model versiyasını və ya checkpoint-i, çəkiləri, konfiqurasiyanı, girişləri, inference mühitini, izah metodunu və versiyasını, proqram təminatı/kitabxana versiyalarını, lazım olduqda təsadüfilik toxumunu, yaradılma vaxtını və izahı yaradan şəxs və ya prosesi əhatə edə bilər.

Bu məlumatlar çatışmırsa, izahın isbat gücü avtomatik olaraq sıfır olmaq məcburiyyətində deyil; lakin çatışmazlığın sübut qiymətləndirməsindəki nəticəsi açıq şəkildə nəzərə alınmalıdır.

İzah sadiqliyi: İnandırıcı görünmək kifayət deyil

İzah sadiqliyi (faithfulness) yaradılmış izahın modelin həqiqətən nümayiş etdirdiyi davranışı nə dərəcədə təmsil etdiyini sorğulayır. Məsələn, metod müəyyən xüsusiyyəti çox vacib göstərirsə, nəzarətli müdaxilə və ya perturbasiya nəticəsində model davranışının izahla uyğun şəkildə dəyişib-dəyişmədiyi sınaqdan keçirilə bilər.

Buradakı kritik məqam insan intuisiyasına uyğun görünən izahla modelin hesablama prosesini həqiqətən izləyən izahın eyni şey olmamasıdır.

Təkrar istehsal oluna bilmə və sabitlik

Stoxastik izah metodları eyni şərtlərdə fərqli nəticələr yarada bilər. İzahın nəzarətli şərtlərdə təkrar istehsal oluna bilməsi və əhəmiyyətsiz giriş dəyişiklikləri qarşısında gözlənilməz dərəcədə dəyişməməsi sübuta etimadı gücləndirə bilər. İzah edilə bilməyən böyük fərqlər isə isbat gücünü azaldır.

Müstəqil baxış və təsdiqləyici sübutlar

Müstəqil texniki ekspert araşdırması, xüsusən ekspert izahı təkrar yarada bilirsə və ya istifadə olunan metodun kritik iddialarını sınaqdan keçirə bilirsə, mühüm ola bilər. Lakin iki fərqli XAI metodunun eyni nəticəyə gəlməsi müstəqil sübutla eyni deyil; metodlar ortaq xəta mənbəyini paylaşa bilər.

Daha güclü sübut strukturu XAI çıxışının sistem jurnalları, model checkpoint-ləri, dövrə aid sənədləşmə, operator ifadələri, yerləşdirmə qeydləri, müstəqil testlər və ya telemetri kimi XAI-dən kənar materiallarla uyğun olduğu hallarda yaranır.

Manipulyasiya riski

Mənbə post-hoc izahların qəsdən manipulyasiya edilə bilməsinə dair texniki ədəbiyyatı da qiymətləndirir. Xüsusən modelin və izah prosesinin eyni tərəfin nəzarətində olduğu mübahisədə izahın etibarlı görünməsi təkbaşına etibarlılıq göstəricisi deyil. Nəticə XAI-ni kateqorik şəkildə rədd etmək deyil; provenance, müstəqil test, müdaxilə təcrübəsi, alternativ izah və əks sübutlara əsasən isbat çəkisini tənzimləməkdir.

Corfu Channel Qərarı XAI Sübutlarında Hansı Rolu Oynaya Bilər?

Corfu Channel qərarı XAI mübahisələrində avtomatik əleyhinə nəticə çıxarma və ya isbat yükünü ötürmə qaydası yaratmır; işdə istifadə edilən analogiya yalnız bir tərəfin zəruri faktiki məlumata digər tərəfdən xeyli geniş çıxışının olmasının qarşı tərəfin birbaşa sübut təqdim etmək imkanlarına və dolayı sübutların qiymətləndirildiyi kontekstə təsir göstərə biləcəyi fikrinə əsaslanır.

Dövlət və ya dövlətlə əlaqəli aktor model çəkilərini, əməliyyat jurnallarını, konfiqurasiya tarixçəsini, təlim materiallarını və ya yerləşdirmə qeydlərini müstəsna olaraq öz əlində saxlaya bilər. Lakin bu “sübuta çıxış üzərində nəzarət” ARSIWA Maddə 8-dəki hüquqi “istiqamətləndirmə və ya nəzarət” anlayışı ilə eyni deyil. Eyni qaydada, məlumatların paylaşılmaması qarşı tərəfin irəli sürdüyü izahın avtomatik olaraq doğru qəbul edilməsinə səbəb olmur.

Mənbə bu nöqtədə Corfu Channel analogiyasını şüurlu şəkildə məhdud saxlayır. Dəniz sahəsi üzərində suverenlik ilə texniki sistem üzərində informasiya nəzarəti hüquqi baxımdan eyni fakt deyil. Oxşarlıq yalnız sübuta çıxışdakı asimmetriyanın isbat üsullarına təsir göstərə bilməsindədir.

İşin Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

İş orijinal təcrübə, proqram təminatının hazırlanması, benchmark, kəmiyyət məlumat analizi və ya insan təcrübəsi həyata keçirmir. Metod iki əsas bilik sahəsinin birlikdə araşdırılmasına əsaslanır:

1. Doktrinal beynəlxalq hüquq təhlili: ARSIWA və Commentary ilə Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin xüsusilə Corfu Channel, Nicaragua, Bosnia Genocide və Pulp Mills qərarları.
2. Texniki XAI ədəbiyyatının fənlərarası təhlili: LIME, SHAP, əks-faktual izahlar, mexanistik şərh edilə bilmə, izah sadiqliyi, möhkəmlik, təkrar istehsal oluna bilmə və adversarial manipulyasiya tədqiqatları.

Tədqiqatın boşluq kimi müəyyən etdiyi sahə “AI və dövlət məsuliyyəti” ədəbiyyatı ilə “XAI-nin texniki məhdudiyyətləri” ədəbiyyatı arasında qalan daha dar sualdır: Beynəlxalq məhkəmə orqanı mövcud atribusiya doktrinasını dəyişdirmədən konkret XAI artefaktının sübut dəyərini necə sistemli şəkildə qiymətləndirə bilər?

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi presedentlərinin işdəki funksiyası

Corfu Channel, tərəflərdən birinin müvafiq faktlara üstün çıxışının dolayı sübutlardan və faktiki nəticə çıxarmalardan istifadə edilə biləcəyi kontekstə təsir göstərə biləcəyini göstərmək üçün məhdud analogiya kimi istifadə olunur.

Nicaragua, ümumi dəstək və ya yardım ilə konkret davranış üzərində hüquqi baxımdan tələb olunan effektiv nəzarət arasındakı fərqi görünən edir. Mənbə bu fərqi AI sahəsinə tətbiq edərək dövlətin süni intellekt sistemini maliyyələşdirməsinin, təmin etməsinin və ya ümumi şəkildə nəzarətdə saxlamasının konkret davranış baxımından tələb olunan nəzarəti avtomatik göstərmədiyini müdafiə edir.

Bosnia Genocide, dövlətə qarşı son dərəcə ağır iddialarda sübut standartının yüksək ola biləcəyini göstərmək üçün istifadə olunur. Buna əsasən yalnız inandırıcı görünən, lakin müstəqil şəkildə dəstəklənməyən XAI artefaktına ağır atribusiya iddiasının yeganə əsası kimi yüksək dəyər verilməməlidir.

Pulp Mills, texniki və elmi sübutlar mürəkkəb olsa belə, yekun faktiki qiymətləndirmənin ekspertə və ya alqoritmə həvalə edilə bilməyəcəyi fikrini dəstəkləyir. Texniki ekspert metodu izah edə bilər; XAI artefaktı araşdırıla bilər; lakin sübutun hüquqi və faktiki çəkisini müəyyən etmək vəzifəsi məhkəmə orqanında qalır.

Təklif olunan doqquz mərhələli sübut qiymətləndirmə çərçivəsi

Çərçivənin ən mühüm metodoloji xüsusiyyəti: ardıcıllıq

Çərçivə hüquqi atribusiya qiymətləndirməsini ilk deyil, son mərhələyə yerləşdirir. Bunun səbəbi texniki baxımdan mürəkkəb və inandırıcı XAI izahının hüquqi əhəmiyyəti varmış kimi qəbul edilməsinin qarşısını almaqdır. Əvvəlcə texniki material araşdırılır; bu materialdan hansı faktların etibarlı şəkildə çıxarıla biləcəyi müəyyən olunur; sonra faktlar hüquqi baxımdan təsnif edilir.

Mənbənin konseptual zənciri belə xülasə edilə bilər:

Texniki sübut → faktiki nəticə → hüquqi təsnifat → dövlətə atribusiya → pozuntu → dövlət məsuliyyətinin nəticələri.

Bu halqalar bir-biri ilə bağlıdır, lakin bir-birinin yerini tutmur.

XAI nəyi göstərə bilər?

İşin dəstəklədiyi nəticələr

• XAI, AI vasitəli dövlət davranışı ilə bağlı mübahisələrdə faktiki yenidənqurmaya məhdud, lakin faydalı töhfə verə bilər.
• XAI çıxışlarının isbat çəkisi metodun adına deyil, konkret hadisədə texniki doğrulamaya və sübut zəncirinə bağlı olmalıdır.
• Provenance və doğru model vəziyyətinin qorunması, xüsusən yenilənən AI sistemlərində əsas sübut şərtidir.
• Müstəqil texniki baxış və XAI-dən kənar sübutlarla corroboration izahın etibarlılığını gücləndirə bilər.
• Manipulyasiyaya açıq olması XAI-ni kateqorik şəkildə dəyərsiz etmir; lakin daha ehtiyatlı və kalibrlənmiş sübut çəkisi tələb edir.
• ARSIWA-nın mövcud atribusiya qaydaları texnologiya ilə vasitələnmiş davranışlara tətbiq oluna bilər; iş AI-yə xas yeni atribusiya qaydası təklif etmir.

İşin dəstəkləmədiyi nəticələr

• XAI izahının modelin real “düşüncə prosesinin” tam qeydi olduğu nəticəsi dəstəklənmir.
• Xüsusiyyət-atribusiya balından birbaşa səbəbiyyət çıxarıla bilməz.
• Texniki səbəbiyyət göstərilsə belə, bundan dövlətin Maddə 8 mənasında effektiv nəzarəti avtomatik nəticə kimi çıxmır.
• Dövlətin model qeydlərini paylaşmaması avtomatik atribusiya və ya avtomatik əleyhinə nəticə yaratmır.
• Corfu Channel qərarı alqoritmik sistemlər üçün ümumi əleyhinə nəticə çıxarma qaydasına çevrilmir.
• Mexanistik şərh edilə bilmə hazırkı vəziyyətdə tam və mübahisəsiz məhkəmədaxili səbəbiyyət həlli kimi təqdim edilmir.
• Doqquz mərhələ məcburi beynəlxalq məhkəmə proseduru və ya yeni hüquq qaydası deyil.
• Çərçivə doğru faktiki nəticəyə çatılacağına zəmanət vermir; əsas texniki sübutlar çatışmırsa qeyri-müəyyənlik davam edə bilər.

Proprietary və ya məxfi sistemlərdə qalan əsas problem

Sistemin çəkilərinə, koduna, model vəziyyətinə və ya əməliyyat qeydlərinə müstəqil çıxış mümkün deyilsə, doqquz mərhələli çərçivə bu çatışmazlığı aradan qaldıra bilməz. İşin yanaşması doğrulana bilməyən materialdan süni əminlik yaratmaq əvəzinə bu epistemik sərhədi açıq şəkildə qorumaqdır.

Çərçivənin həddindən artıq hüquqiləşdirilməsi riski

Doqquz mərhələ sistematik görünsə də, müəlliflər bunu məcburi məhkəmə testi kimi təqdim etmirlər. Çərçivə mürəkkəb texniki sualların gözdən qaçmaması üçün analitik bələdçi xarakteri daşıyır. Konkret mübahisənin sübut strukturu bəzi mərhələlərin fərqli intensivliklə tətbiq edilməsini tələb edə bilər.

Ümumi nəticə

İşin hüquqi töhfəsi AI-nin ortaya çıxmasının dövlət məsuliyyətinin əsas arxitekturasını avtomatik dəyişdirmədiyi; əsas çətinliyin çox vaxt mövcud hüquq tətbiq olunmazdan əvvəl əslində hansı hadisənin baş verdiyini etibarlı şəkildə müəyyən etmək olduğu fikrində cəmlənir.

XAI bu çətinliyin yalnız bir hissəsinə cavab verə bilər. Düzgün provenance, hadisəyə xas sadiqlik testi, təkrar istehsal oluna bilmə, tarixi model vəziyyəti ilə uyğunluq, müstəqil baxış və xarici sübutlarla dəstəklənmə varsa XAI artefaktının isbat gücü arta bilər. Əksinə, naməlum model versiyasından xeyli sonra yaradılmış, konfiqurasiyası qeydə alınmamış və müstəqil şəkildə doğrulana bilməyən izah daha məhdud dəyərə malik olacaq.

Nəticə etibarilə XAI-nin uyğun hüquqi funksiyası dövlət məsuliyyətini yaradan yeni atribusiya əsası olmaq deyil; beynəlxalq məhkəmə orqanının texniki vasitəçiliklə baş verən hadisələri daha intizamlı şəkildə araşdırmasına kömək edə biləcək sübutlardan biri olmaqdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal iş: Explainable Artificial Intelligence as Evidence Relevant to Attribution: Rethinking State Responsibility under International Law

Müəlliflər: Kianoush Mansouri Jamshidi; Kian Mansouri Jamshidi.

PDF-dəki afiliyasiyalar: Kianoush Mansouri Jamshidi — Independent Legal Researcher, Independent, Iran. Kian Mansouri Jamshidi — Independent AI Researcher and Developer, Independent, Iran.

Biblioqrafik qeyd fərqi: SSRN qeydi Kian Mansouri Jamshidi-ni “Independent Academic Researcher” və Contact Author kimi göstərir. PDF-dəki titul ilə bu platforma qeydi arasındakı fərq dəyişdirilmədən qeyd edilmişdir.

Tarix: 14 avqust 2026. SSRN-ə yüklənmə tarixi 18 avqust 2026-dır.

DOI: 10.2139/ssrn.7282399

Platforma: SSRN.

Mənbə növü və rəyçilik: İş SSRN tədqiqat mətni/preprint xarakterlidir. Təsdiqlənmiş biblioqrafik qeyddə rəyli jurnal nəşri göstərilmir; buna görə nəticələr rəyli jurnal tapıntısı kimi təqdim edilməməlidir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0). Bu Verianla izahı mənbə mətni və ya mənbənin təqdimatını yenidən dərc etməyib; işin hüquqi və texniki məzmununu müstəqil öyrədici quruluş daxilində yenidən izah edib.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər konkret dövlət, kommersiya və ya qeyri-kommersiya maliyyə təşkilatından dəstək almadıqlarını bildirirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər məlum maliyyə marağı və ya mövzu ilə bağlı institusional maraqlar toqquşması bildirmirlər.

Etika: İnsan iştirakçısı, pasiyent məlumatı, klinik sınaq və ya heyvan tədqiqatı olmadığından etik komitə təsdiqi tətbiq edilə bilən deyil.

Məlumatların əlçatanlığı: İş orijinal eksperimental məlumat dəsti yaratmır; ictimaiyyət üçün açıq beynəlxalq hüquq materialları, məhkəmə qərarları və akademik/texniki ədəbiyyat üzərində doktrinal və fənlərarası təhlil aparır.

Müəllif töhfələri: Mənbə PDF-də və ya təsdiqlənmiş biblioqrafik qeyddə ətraflı CRediT töhfə cədvəli verilmir; buna görə töhfə rolları ayrıca çıxarılmayıb.

Hüquqi mənbə onurğası: İş xüsusən ARSIWA və Commentary ilə Corfu Channel, Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide və Pulp Mills on the River Uruguay qərarlarından istifadə edir.

Texniki mənbə onurğası: XAI baxımından LIME, SHAP, əks-faktual izah, saliency/xüsusiyyət-atribusiya metodlarının etibarlılığı, izah möhkəmliyi, adversarial manipulyasiya və mexanistik şərh edilə bilmə ədəbiyyatı qiymətləndirilir.

Mənbədaxili biblioqrafik qeyd: Mənbə Templeton və başqalarının “Scaling Monosemanticity: Extracting Interpretable Features from Claude 3 Sonnet” işi ilə bağlı arXiv:2605.29358 qeydinin təqdimatdan əvvəl doğrulanmasını istəyir. Bu identifikator daha sonra müstəqil biblioqrafik yoxlamada arXiv qeydi ilə təsdiqlənmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: İş doktrinal və konseptualdır; təklif olunan doqquz mərhələli çərçivənin real beynəlxalq mübahisədə empirik şəkildə sınaqdan keçirildiyini və ya məhkəmə tərəfindən qəbul edildiyini göstərmir. Çərçivə məcburi hüquq deyil, sübut təhlilini intizamlaşdırmağı hədəfləyən təklif edilmiş analitik vasitədir.

Əsas şərh sərhədi: Texniki izah, faktiki isbat, səbəbiyyət, hüquqi nəzarət, dövlətə atribusiya, pozuntu və məsuliyyət bir-birindən ayrı analitik mərhələlər kimi saxlanmalıdır.