Açıklanabilir Yapay Zekâ (Explainable Artificial Intelligence, XAI), bir makine öğrenmesi sisteminin davranışının belirli yönlerini insan gözlemciler için anlaşılır hâle getirmeyi amaçlayan yöntemler ailesidir. İncelenen çalışma, devlet kurumları tarafından kullanılan bir yapay zekâ sisteminin uluslararası hukuka aykırı olduğu ileri sürülen bir davranışta rol oynaması hâlinde XAI çıktılarının hangi delil değerine sahip olabileceğini araştırmaktadır. Çalışma deneysel bir model geliştirmemekte; Devletlerin Uluslararası Hukuka Aykırı Fiillerden Sorumluluğuna İlişkin Maddeler'i (ARSIWA), Uluslararası Adalet Divanı içtihadını ve LIME, SHAP, karşı-olgusal açıklamalar ile mekanistik yorumlanabilirlik gibi XAI yöntemlerine ilişkin teknik literatürü birlikte incelemektedir. Temel sonuç şudur: güvenilir biçimde doğrulanmış bir XAI çıktısı, bir yapay zekâ sisteminin nasıl davrandığının olgusal olarak yeniden kurulmasına katkı sağlayabilir; ancak bu çıktı tek başına nedenselliği, devletin hukuki kontrolünü, niyeti, ihlali veya davranışın devlete atfını kurmaz.

Makalenin merkezinde, XAI çıktısının ispat gücünü değerlendirmek için önerilen dokuz aşamalı bir çerçeve vardır. Bu çerçeve önce hangi olgunun kanıtlanmak istendiğini belirler; ardından XAI artefaktının gerçekliğini ve kökenini, kullanılan açıklama yöntemini, açıklamanın model davranışına sadakatini, yeniden üretilebilirliğini, ilgili model sürümüyle zamansal uyumunu, bağımsız teknik incelemeyi, diğer delillerle doğrulanmasını, manipülasyon ve karşı delil ihtimalini değerlendirir. Ancak bu teknik ve delilsel inceleme tamamlandıktan sonra ARSIWA kapsamındaki atıf kuralına geçilir.

Çalışmanın en önemli yorum sınırı, teknik açıklama ile hukuki sonuç arasındaki basamakların birbirine karıştırılmamasıdır. Bir özelliğin model çıktısıyla ilişkili görünmesi nedenselliği; nedensellik devlet kontrolünü; devlet kontrolüne ilişkin bir olgunun bulunması hukuki atfı; atıf ise tek başına uluslararası bir yükümlülüğün ihlalini göstermez. Bu nedenle XAI'nin rolü kurucu değil, delilseldir.

Araştırma problemi: Yapay zekâ hukuku değiştirmekten çok olguları karmaşıklaştırıyor

Çalışmanın çıkış noktası, devletlerin idari ve kamusal faaliyetlerde yapay zekâ sistemlerinden giderek daha farklı biçimlerde yararlanabilmesidir. Bir sistem kişileri veya nesneleri sınıflandırabilir, bilgi işleyebilir, karar önerisi oluşturabilir veya belirli koşullarda sınırlı insan müdahalesiyle bir eylem zincirine katılabilir. Böyle bir sistemin uluslararası hukuka aykırı olduğu iddia edilen bir olayla bağlantılı olması hâlinde ilk soru doğrudan “devlet sorumlu mudur?” değildir. Önce olayın maddi yapısının ortaya çıkarılması gerekir.

Bir mahkeme veya hakem heyeti; sisteme hangi girdilerin verildiğini, hangi model sürümünün çalıştığını, hangi çıktının üretildiğini, bu çıktının daha sonraki insan veya otomatik eyleme ne ölçüde katkıda bulunduğunu ve hangi insan ya da kurum kararlarının süreçten önce veya sonra yer aldığını belirlemek zorunda kalabilir. Tescilli modeller, gizli sistemler, dinamik güncellemeler ve erişimi kısıtlı işletim kayıtları bu olgusal yeniden yapılandırmayı daha da zorlaştırabilir.

Açıklanabilir Yapay Zekâ Devlete Atfı Tek Başına Kanıtlar mı?

Hayır. Açıklanabilir Yapay Zekâ çıktısı, uygun biçimde doğrulandığında bir AI sisteminin belirli bir girdi, özellik, iç temsil veya çıktı ilişkisinin anlaşılmasına katkı sağlayabilecek teknik ve dolaylı bir delildir; fakat tek başına nedensellik, devletin talimatı veya etkin kontrolü, kamusal yetki, hukuken ilgili niyet, uluslararası yükümlülüğün ihlali ya da davranışın devlete atfını kurmaz.

Bu ayrım makalenin bütün hukuki mimarisini belirler. XAI'nin açıklayabileceği nesne, esas olarak hesaplamalı sistemdir. Uluslararası devlet sorumluluğunda hukuki değerlendirme ise kişiler, devlet organları, yetkilendirilmiş kurumlar, talimat ve kontrol ilişkileri, kabul veya benimseme gibi hukuki bağlara yönelir. Dolayısıyla modelin iç davranışına ilişkin güçlü bir teknik açıklama dahi hukuki atıf testinin yerine geçemez.

XAI tek bir yöntem değildir

Makale XAI'yi tek bir algoritma olarak değil, farklı açıklama amaçlarına ve varsayımlara sahip yöntemlerden oluşan geniş bir kategori olarak ele almaktadır. Global açıklamalar modelin genel davranışını anlamaya çalışırken yerel açıklamalar belirli bir tahmini veya çıktıyı inceler.

• LIME: İncelenen tahminin yakın çevresinde daha basit ve yorumlanabilir bir vekil model kurarak yerel açıklama üretir.
• SHAP: Girdi özelliklerine belirli katkı veya önem değerleri atayan yöntemler ailesidir; farklı uygulamalar farklı varsayımlara dayanabilir.
• Karşı-olgusal açıklamalar: Belirli girdiler farklı olsaydı model çıktısının nasıl değişebileceğini araştırır.
• Mekanistik yorumlanabilirlik: Model içindeki hesaplamalı yapılar ile anlamlı özellik veya davranışlar arasında daha doğrudan bağlantılar bulmaya çalışır.

Bu yöntemlerin ürettiği açıklamalar delil bakımından birbirinin yerine geçirilemez. Bir yöntemin adının yaygın veya teknik açıdan etkileyici olması, belirli bir uyuşmazlıkta güvenilir olduğunu kendiliğinden göstermez.

Açıklanabilirlik ile yorumlanabilirlik arasındaki fark

Çalışma, doğası gereği anlaşılır bir model ile sonradan açıklanmaya çalışılan kapalı bir model arasındaki ayrımı önemsemektedir. Özellikle post-hoc açıklama, modelin gerçek hesaplama sürecinin birebir kaydı değildir. Açıklamanın kendisi de ayrı bir yöntem tarafından üretilir ve o yöntemin varsayımlarına, yaklaşıklıklarına ve hata biçimlerine tabidir.

Bu nedenle “model bunu neden yaptı?” sorusuna verilen görsel veya özellik önem puanı, sistemin iç muhakemesinin doğrudan tutanağı olarak değerlendirilmemelidir. Mahkemenin ayrıca açıklamanın gerçekten model davranışını takip edip etmediğini sınaması gerekir.

Teknik açıklama ile hukuki açıklama aynı şey değildir

Teknik açıklama; girdiler, iç temsiller ve çıktılar arasındaki hesaplamalı ilişkileri inceleyebilir. Hukuki açıklama ise başka sorular sorar: Hangi kişinin veya kurumun davranışı söz konusudur? Bu kişi devlet organı mıdır? Kamusal yetki kullanıyor mudur? Devletin talimatı, yönlendirmesi veya kontrolü var mıdır? Davranış sonradan devlet tarafından benimsenmiş midir? Uluslararası bir yükümlülük ihlal edilmiş midir?

Bu iki analiz katmanı arasında otomatik geçiş yoktur. XAI'nin hukuki önemi, doğrudan bir hukuk kuralı yaratmasından değil, hukuk kuralı uygulanmadan önce ihtiyaç duyulan bazı olguları aydınlatabilmesinden doğar.

ARSIWA kapsamında AI aracılı davranış

Kaynak, yapay zekâ sistemini bağımsız bir uluslararası hukuk kişisi olarak konumlandırmıyor. Analiz, AI'yi teknolojik bir araç veya aracı katman olarak değerlendiriyor ve mevcut devlet sorumluluğu kurallarının uygulanmasına odaklanıyor.

İnsan ve kurum davranışı tek bir “insan kontrolü” kavramına indirgenemez

İnsan katkısı sistemin yaşam döngüsünün birçok noktasında ortaya çıkabilir: amaç belirleme, satın alma, veri seçimi, eğitim, model yapılandırması, konuşlandırma, izleme, yetkilendirme, gözetim, müdahale veya çıktının sonradan onaylanması. Çalışma bu faaliyetlerin tamamını tek bir “insan kontrolü” etiketinde birleştirmenin analitik ayrımları kaybettireceğini vurgular.

Ayrıca güvenlik önlemlerinin alınmaması belirli durumlarda hukuken önemli bir ihmal olabilir; ancak böyle bir yükümlülük doğrudan ARSIWA Madde 2'den türetilmez. Gözetim veya özen yükümlülüğünün varlığı ilgili birincil uluslararası hukuk kuralından gelmelidir.

AI kaynaklı delil zinciri

Kaynağın mantığına göre uyuşmazlığın delil zinciri şu şekilde kavramsallaştırılabilir:

İnsan ve kurum davranışı → sistem tasarımı ve yapılandırması → konuşlandırma → AI işlemesi → AI çıktısı → insan veya otomatik eylem → ortaya çıkan davranış → maddi sonuç → hukuki nitelendirme → devlete atıf.

XAI esas olarak bu zincirin hesaplama ile çıktı arasındaki bölümü hakkında bilgi sağlayabilir. Satın alma talimatını, devlet görevlisinin niyetini, özel kuruluşun hukuki statüsünü veya sonraki bir devlet kararını tek başına yeniden kuramaz.

Zamansal geçerlilik neden ayrı bir delil problemidir?

AI sistemleri yeniden eğitim, ince ayar, model güncellemesi, farklı model ağırlıkları, değişen yapılandırmalar, farklı istemler veya harici veri kaynaklarındaki değişiklikler nedeniyle zaman içinde dönüşebilir. Bu nedenle bugün üretilen teknik olarak kusursuz bir açıklama, uyuşmazlığa konu olay tarihinde çalışan model sürümünün davranışını açıklamıyor olabilir.

Delil incelemesi yalnız “açıklama doğru mu?” sorusunu değil, “açıklama doğru model durumuna mı ait?” sorusunu da cevaplamalıdır. Model kimliği, sürüm, checkpoint veya ağırlıklar, yapılandırma, çalışma ortamı ve zaman bilgisi bu nedenle delil zincirinin parçasıdır.

XAI Çıktısının Delil Değeri Hangi Ölçütlerle Belirlenir?

XAI çıktısının delil değeri tek bir doğruluk ölçüsüne göre değil; uyuşmazlıktaki olguyla ilgisi, artefaktın gerçekliği ve kökeni, açıklama yönteminin özellikleri, model davranışına sadakati, yeniden üretilebilirliği ve kararlılığı, ilgili tarihsel model durumuna karşılık gelmesi, bağımsız teknik inceleme, diğer delillerle doğrulama, manipülasyon ihtimali, karşı deliller ve tüm delil dosyası içindeki toplam ispat gücü birlikte değerlendirilerek belirlenir.

İlgililik: Önce hangi olgunun kanıtlanmak istendiği belirlenmeli

“X özelliğine yüksek önem puanı verildi”, “X özelliği çıktıya neden oldu” ve “devlet görevlisi sisteme bu sonucu üretmesi için talimat verdi” üç farklı önermedir. Bir XAI yöntemi ilk önerme hakkında bilgi sağlayabilirken ikinci veya üçüncü önermeyi desteklemeyebilir. Bu nedenle açıklamanın hangi olgusal iddia için sunulduğu açıkça tanımlanmadan delil değeri değerlendirilemez.

Gerçeklik ve provenance

Bir açıklama artefaktının gerçekten uyuşmazlığa konu sistemden elde edildiğinin gösterilmesi gerekir. Kaynağın önerdiği provenance kaydı, olayın önemine göre model kimliği, model sürümü veya checkpoint'i, ağırlıklar, yapılandırma, girdiler, inference ortamı, açıklama yöntemi ve sürümü, yazılım/kütüphane sürümleri, gerektiğinde rastgelelik tohumu, üretim zamanı ve açıklamayı oluşturan kişi veya süreci içerebilir.

Bu bilgiler eksikse açıklamanın ispat gücü otomatik olarak sıfır olmak zorunda değildir; ancak eksikliğin delil değerlendirmesindeki sonucu açıkça hesaba katılmalıdır.

Açıklama sadakati: İnandırıcı görünmek yeterli değildir

Açıklama sadakati (faithfulness), üretilen açıklamanın modelin gerçekten sergilediği davranışı ne ölçüde temsil ettiğini sorgular. Örneğin bir yöntem belirli özelliği çok önemli gösteriyorsa, kontrollü bir müdahale veya perturbasyon sonucunda model davranışının açıklamayla uyumlu biçimde değişip değişmediği test edilebilir.

Buradaki kritik nokta, insanın sezgisine uygun görünen açıklama ile modelin hesaplama sürecini gerçekten takip eden açıklamanın aynı şey olmamasıdır.

Yeniden üretilebilirlik ve kararlılık

Stokastik açıklama yöntemleri aynı koşullarda farklı sonuçlar üretebilir. Açıklamanın kontrollü koşullarda yeniden üretilebilmesi ve önemsiz giriş değişiklikleri karşısında beklenmedik ölçüde değişmemesi delil güvenini güçlendirebilir. Açıklanamayan büyük farklılıklar ise ispat gücünü düşürür.

Bağımsız inceleme ve doğrulayıcı deliller

Bağımsız teknik uzman incelemesi, özellikle uzman açıklamayı yeniden üretebiliyor veya kullanılan yöntemin kritik iddialarını sınayabiliyorsa önemli olabilir. Ancak farklı iki XAI yönteminin aynı sonuca ulaşması bağımsız kanıtla eşdeğer değildir; yöntemler ortak bir hata kaynağını paylaşabilir.

Daha güçlü bir delil yapısı, XAI çıktısının sistem günlükleri, model checkpoint'leri, dönemsel dokümantasyon, operatör ifadeleri, konuşlandırma kayıtları, bağımsız testler veya telemetri gibi XAI dışı materyalle uyumlu olduğu durumlarda ortaya çıkar.

Manipülasyon riski

Kaynak, post-hoc açıklamaların kasıtlı olarak manipüle edilebilmesine ilişkin teknik literatürü de değerlendirmektedir. Özellikle modelin ve açıklama sürecinin aynı tarafın kontrolünde olduğu bir uyuşmazlıkta, açıklamanın güven verici görünmesi tek başına güvenilirlik göstergesi değildir. Sonuç kategorik olarak XAI'yi reddetmek değil; provenance, bağımsız test, müdahale deneyi, alternatif açıklama ve karşı delillere göre ispat ağırlığını ayarlamaktır.

Corfu Channel Kararı XAI Delillerinde Nasıl Bir Rol Oynayabilir?

Corfu Channel kararı, XAI uyuşmazlıklarında otomatik bir aleyhe çıkarım veya ispat yükü aktarımı kuralı oluşturmaz; çalışmanın kullandığı benzetme yalnızca bir tarafın gerekli olgusal bilgiye diğer taraftan çok daha geniş erişime sahip olmasının, karşı tarafın doğrudan delil sunabilme imkânlarını ve dolaylı delillerin değerlendirilme bağlamını etkileyebileceği yönündedir.

Devlet veya devletle bağlantılı bir aktör model ağırlıklarını, işletim günlüklerini, yapılandırma geçmişini, eğitim materyallerini veya konuşlandırma kayıtlarını münhasıran elinde tutabilir. Ancak bu “delile erişim kontrolü”, ARSIWA Madde 8'deki hukuki “yönlendirme veya kontrol” kavramıyla aynı değildir. Aynı şekilde bilgilerin paylaşılmaması, karşı tarafın ileri sürdüğü açıklamanın otomatik olarak doğru kabul edilmesine yol açmaz.

Kaynak bu noktada Corfu Channel benzetmesini bilinçli biçimde sınırlı tutar. Deniz alanı üzerindeki egemenlik ve teknik sistem üzerindeki bilgi kontrolü hukuken aynı olgu değildir. Benzerlik, yalnızca delile erişimdeki asimetrinin ispat yöntemlerini etkileyebilmesindedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Çalışma özgün deney, yazılım geliştirme, benchmark, nicel veri analizi veya insan deneyi gerçekleştirmemektedir. Yöntem iki ana bilgi alanının birlikte incelenmesine dayanır:

1. Doktrinal uluslararası hukuk analizi: ARSIWA ve Commentary ile Uluslararası Adalet Divanı'nın özellikle Corfu Channel, Nicaragua, Bosnia Genocide ve Pulp Mills kararları.
2. Teknik XAI literatürünün disiplinlerarası analizi: LIME, SHAP, karşı-olgusal açıklamalar, mekanistik yorumlanabilirlik, açıklama sadakati, sağlamlık, yeniden üretilebilirlik ve adversarial manipülasyon çalışmaları.

Araştırmanın boşluk olarak tanımladığı alan, “AI ve devlet sorumluluğu” literatürü ile “XAI'nin teknik sınırlılıkları” literatürü arasında kalan daha dar sorudur: Uluslararası bir yargı organı, mevcut atıf doktrinini değiştirmeden, somut bir XAI artefaktının delil değerini nasıl sistematik biçimde değerlendirebilir?

Uluslararası Adalet Divanı içtihadının çalışmadaki işlevi

Corfu Channel, bir tarafın ilgili olgulara üstün erişiminin dolaylı delillerin ve olgusal çıkarımların kullanılabileceği bağlamı etkileyebileceğini göstermek için sınırlı bir analoji olarak kullanılır.

Nicaragua, genel destek veya yardım ile belirli davranış üzerindeki hukuken gerekli etkin kontrol arasındaki ayrımı görünür kılar. Kaynak bu ayrımı AI alanına aktararak, devletin bir yapay zekâ sistemini finanse etmesi, tedarik etmesi veya genel olarak gözetmesinin belirli bir davranış bakımından gerekli kontrolü otomatik biçimde göstermeyeceğini savunur.

Bosnia Genocide, devlete karşı olağanüstü ağırlıktaki iddialarda delil standardının yüksek olabileceğini göstermek için kullanılır. Buna göre yalnızca ikna edici görünen fakat bağımsız biçimde desteklenmeyen bir XAI artefaktına ağır bir atıf iddiasının tek dayanağı olarak yüksek değer verilmemelidir.

Pulp Mills, teknik ve bilimsel deliller karmaşık olsa dahi nihai olgusal değerlendirmenin uzman veya algoritmaya devredilemeyeceği düşüncesini destekler. Teknik uzman yöntemi açıklayabilir; XAI artefaktı incelenebilir; fakat delilin hukuki ve olgusal ağırlığını belirleme görevi yargı organında kalır.

Önerilen dokuz aşamalı delil değerlendirme çerçevesi

Çerçevenin en önemli metodolojik özelliği: sıralama

Çerçeve, hukuki atıf değerlendirmesini ilk değil son aşamaya koymaktadır. Bunun nedeni teknik olarak karmaşık ve ikna edici bir XAI açıklamasının hukuki önemi varmış gibi algılanmasını önlemektir. Önce teknik materyal incelenir; bu materyalden hangi olguların güvenilir biçimde çıkarılabileceği belirlenir; ardından olgular hukuken nitelendirilir.

Kaynağın kavramsal zinciri şu şekilde özetlenebilir:

Teknik delil → olgusal bulgu → hukuki nitelendirme → devlete atıf → ihlal → devlet sorumluluğunun sonuçları.

Bu halkalar birbirine bağlıdır fakat birbirinin yerine geçmez.

XAI ne gösterebilir?

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• XAI, AI aracılı devlet davranışına ilişkin uyuşmazlıklarda olgusal yeniden yapılandırmaya sınırlı fakat yararlı bir katkı sunabilir.
• XAI çıktılarının ispat ağırlığı yöntem adına değil, olay özelindeki teknik doğrulamaya ve delil zincirine bağlı olmalıdır.
• Provenance ve doğru model durumunun korunması, özellikle güncellenen AI sistemlerinde temel delil koşuludur.
• Bağımsız teknik inceleme ve XAI dışı delillerle corroboration, açıklamanın güvenilirliğini güçlendirebilir.
• Manipülasyona açıklık XAI'yi kategorik biçimde değersiz yapmaz; fakat daha ihtiyatlı ve kalibre edilmiş delil ağırlığı gerektirir.
• ARSIWA'nın mevcut atıf kuralları teknolojik olarak aracılanmış davranışlara uygulanabilir; çalışma yeni bir AI'ye özgü atıf kuralı önermemektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Bir XAI açıklamasının modelin gerçek “düşünce süreci”nin eksiksiz kaydı olduğu sonucu desteklenmez.
• Özellik-atıf puanından doğrudan nedensellik çıkarılamaz.
• Teknik nedensellik gösterilse dahi bundan devletin Madde 8 anlamında etkin kontrolü otomatik çıkmaz.
• Devletin model kayıtlarını paylaşmaması otomatik atıf veya otomatik aleyhe çıkarım yaratmaz.
• Corfu Channel kararı algoritmik sistemler için genel bir aleyhe çıkarım kuralına dönüştürülmez.
• Mekanistik yorumlanabilirlik mevcut durumda eksiksiz ve tartışmasız bir mahkeme içi nedensellik çözümü olarak sunulmaz.
• Dokuz aşama bağlayıcı bir uluslararası yargılama usulü veya yeni hukuk kuralı değildir.
• Çerçeve doğru maddi sonuca ulaşılacağını garanti etmez; temel teknik deliller eksikse belirsizlik devam edebilir.

Proprietary veya gizli sistemlerde kalan temel problem

Bir sistemin ağırlıklarına, koduna, model durumuna veya işletim kayıtlarına bağımsız erişim mümkün değilse dokuz aşamalı çerçeve bu eksikliği ortadan kaldıramaz. Çalışmanın yaklaşımı, doğrulanamayan materyalden yapay kesinlik üretmek yerine bu epistemik sınırı açıkça korumaktır.

Çerçevenin aşırı hukukileştirilmesi riski

Dokuz aşama sistematik görünse de yazarlar bunu zorunlu bir yargılama testi olarak sunmamaktadır. Çerçeve, karmaşık teknik soruların gözden kaçmaması için analitik bir rehber niteliğindedir. Somut uyuşmazlığın delil yapısı bazı aşamaların farklı yoğunlukta uygulanmasını gerektirebilir.

Genel sonuç

Çalışmanın hukuki katkısı, AI'nin ortaya çıkmasının devlet sorumluluğunun temel mimarisini otomatik olarak değiştirmediği; asıl güçlüğün çoğu durumda mevcut hukuk uygulanmadan önce hangi olayın gerçekten meydana geldiğini güvenilir biçimde belirlemek olduğu düşüncesinde yoğunlaşmaktadır.

XAI bu güçlüğün yalnız bir bölümüne cevap verebilir. Doğru provenance, olaya özgü sadakat testi, yeniden üretilebilirlik, tarihsel model durumuyla eşleşme, bağımsız inceleme ve dış delillerle desteklenme varsa bir XAI artefaktının ispat gücü artabilir. Buna karşılık bilinmeyen bir model sürümünden çok sonra üretilmiş, yapılandırması kaydedilmemiş ve bağımsız biçimde doğrulanamayan bir açıklama çok daha sınırlı değere sahip olacaktır.

Sonuç olarak XAI'nin uygun hukuki işlevi, devlet sorumluluğunu yaratan yeni bir atıf temeli olmak değil; uluslararası yargı organının teknik olarak aracılanmış olayları daha disiplinli biçimde araştırmasına yardımcı olabilecek delillerden biri olmaktır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Explainable Artificial Intelligence as Evidence Relevant to Attribution: Rethinking State Responsibility under International Law

Yazarlar: Kianoush Mansouri Jamshidi; Kian Mansouri Jamshidi.

PDF'deki afiliyasyonlar: Kianoush Mansouri Jamshidi — Independent Legal Researcher, Independent, Iran. Kian Mansouri Jamshidi — Independent AI Researcher and Developer, Independent, Iran.

Bibliyografik kayıt farkı: SSRN kaydı Kian Mansouri Jamshidi'yi “Independent Academic Researcher” ve Contact Author olarak göstermektedir. PDF'deki unvanla bu platform kaydı arasındaki fark değiştirilmeden not edilmiştir.

Tarih: 14 Ağustos 2026. SSRN'de yüklenme tarihi 18 Ağustos 2026'dır.

DOI: 10.2139/ssrn.7282399

Platform: SSRN.

Kaynak türü ve hakemlik: Çalışma SSRN araştırma metni/preprint niteliğindedir. Doğrulanan bibliyografik kayıtta hakemli bir dergi yayını belirtilmemektedir; bu nedenle sonuçlar hakemli dergi bulgusu gibi sunulmamalıdır.

Lisans: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0). Bu Verianla anlatımı kaynak metni veya kaynak sunumunu yeniden yayımlamamış; çalışmanın hukuki ve teknik içeriğini bağımsız öğretici bir yapı içinde yeniden açıklamıştır.

Finansman: Yazarlar belirli bir kamu, ticari veya kâr amacı gütmeyen fon kuruluşundan destek alınmadığını bildirmektedir.

Çıkar çatışması: Yazarlar bilinen finansal çıkar veya konuya ilişkin kurumsal çıkar çatışması bildirmemektedir.

Etik: İnsan katılımcı, hasta verisi, klinik deney veya hayvan araştırması bulunmadığından etik kurul onayı uygulanabilir değildir.

Veri erişilebilirliği: Çalışma özgün bir deneysel veri seti üretmemekte; kamuya açık uluslararası hukuk materyalleri, mahkeme kararları ve akademik/teknik literatür üzerinde doktrinal ve disiplinlerarası analiz yürütmektedir.

Yazar katkıları: Kaynak PDF veya doğrulanan bibliyografik kayıtta ayrıntılı bir CRediT katkı tablosu verilmemektedir; bu nedenle katkı rolleri ayrıca türetilmemiştir.

Hukuki kaynak omurgası: Çalışma özellikle ARSIWA ve Commentary ile Corfu Channel, Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide ve Pulp Mills on the River Uruguay kararlarından yararlanmaktadır.

Teknik kaynak omurgası: XAI bakımından LIME, SHAP, karşı-olgusal açıklama, saliency/özellik-atıf yöntemlerinin güvenilirliği, açıklama sağlamlığı, adversarial manipülasyon ve mekanistik yorumlanabilirlik literatürü değerlendirilmektedir.

Kaynak içi bibliyografik not: Kaynak, Templeton ve diğerlerinin “Scaling Monosemanticity: Extracting Interpretable Features from Claude 3 Sonnet” çalışmasına ilişkin arXiv:2605.29358 kaydının sunum öncesi doğrulanmasını istemektedir. Bu kimlik daha sonra bağımsız bibliyografik kontrolde arXiv kaydıyla doğrulanmıştır.

Temel yöntemsel sınırlılık: Çalışma doktrinal ve kavramsaldır; önerilen dokuz aşamalı çerçevenin gerçek bir uluslararası uyuşmazlıkta ampirik olarak test edildiğini veya bir mahkeme tarafından benimsendiğini göstermez. Çerçeve bağlayıcı hukuk değil, delil analizini disipline etmeyi amaçlayan önerilmiş bir analitik araçtır.

Temel yorum sınırı: Teknik açıklama, olgusal ispat, nedensellik, hukuki kontrol, devlete atıf, ihlal ve sorumluluk birbirinden ayrı analitik aşamalar olarak tutulmalıdır.