Hukukî anlam belirsizliği (ambiguity), bir hukuk metni veya sözleşme ifadesinin hukukî ve ticari bağlam içinde birden fazla makul anlama elverişli olmasıdır. El Jaili El Hagmohamed Abdalla Omer ve Jodah Ibrahim Mohamed Elnor Rahama'nın betimleyici-analitik çalışması, bu belirsizliğin dilbilimsel ve hukukî kaynaklarını, sözleşme yazımındaki nedenlerini, İngilizce-Arapça hukuk çevirisi üzerindeki etkilerini, mahkemelerin yorum yöntemlerini ve ambiguity'ye benzeyen fakat aynı anlama gelmeyen hukuk terimlerini incelemektedir. Araştırma ampirik bir veri çalışması değildir; hukuk literatürü, sözlükler, sözleşme yazım kaynakları, mahkeme kararları ve terminolojik karşılaştırmalar üzerinden yürütülmüştür.

Çalışmanın temel sonucu, sözleşmesel anlam belirsizliğinin yalnız kelimelerin birden fazla sözlük anlamına sahip olmasından doğmadığıdır. Cümle yapısı, bağlam, tanımlanmamış kavramlar, tutarsız terminoloji, standart sözleşme hükümlerinin bağlama uyarlanmadan kullanılması, gereksiz tekrar, sözleşme hükümleri arasındaki çatışmalar ve uygulanacak hukuk ile uyuşmazlık çözüm mekanizmalarının açık bırakılması da yorum riskini artırabilir.

Kaynak araştırma, sözleşmesel belirsizliğin hukukî uyuşmazlık, yanlış yorum, maliyet, proje gecikmesi, taraflar arasındaki güvenin aşınması ve sözleşme hükümlerinin uygulanabilirliğinde güçlük gibi sonuçlarla ilişkili olduğunu savunmaktadır. Buna karşılık açık tanımlar, tutarlı terminoloji, bağlama uygun sözleşme dili, gereksiz hukuk jargonunun azaltılması, teknik kavramların tanımlanması ve sözleşme bütünlüğünün korunması temel önleyici araçlar olarak gösterilmektedir.

Çalışmanın önemli bir ikinci sonucu, ambiguity ile vagueness kavramlarının birbirinin yerine kullanılmaması gerektiğidir. Ambiguity çoğunlukla bir ifadenin iki veya daha fazla alternatif yoruma açık olmasıyla ilgiliyken vagueness, bir kavramın uygulama sınırlarının kesin olarak çizilememesiyle ilişkilidir. Kaynak ayrıca yargısal yorumda yalnız kelime anlamına dayanan katı metincilikten, özellikle belirli ABD ve İngiliz hukuk kararlarında bağlamı, ticari amacı ve nesnel makullüğü dikkate alan daha geniş yorum yaklaşımlarına doğru bir gelişim bulunduğunu savunmaktadır.

1. Hukuk neden dildeki belirsizliğe karşı özellikle hassastır?

Hukuk kuralları, sözleşmeler, kanunlar ve anayasal düzenlemeler dil aracılığıyla ifade edilir. Bu nedenle hukukî sonuç doğuracak bir metindeki kelime veya cümle yapısının birden fazla makul şekilde anlaşılması, sıradan iletişimdeki belirsizlikten daha ağır sonuçlar doğurabilir.

Bir sözleşme yalnız tarafların niyetlerini kaydeden bir belge değildir. Aynı zamanda hangi tarafın hangi işi yapacağını, hangi mali yükümlülüğü üstleneceğini, risklerin nasıl paylaştırılacağını, ihlal halinde hangi sonuçların doğacağını ve uyuşmazlıkta hangi hukukî mekanizmaların kullanılacağını belirler.

Bu nedenle belirsizlik, kaynak çalışmada yalnız dilbilimsel hata olarak değil aynı zamanda risk dağılımı problemi olarak ele alınmaktadır. Tarafların sorumluluklarının sözleşme içinde açık biçimde dağıtılamaması halinde sonuç, daha sonra mahkeme veya başka bir uyuşmazlık çözüm makamının yorumuna bağımlı hale gelebilir.

Kaynağın önemli vurgularından biri, bütün belirsizliğin tamamen ortadan kaldırılamayacağıdır. Karmaşık hukuk metinleri doğal dil kullanır ve doğal dilin yorum esnekliği tamamen yok edilemez. Bu nedenle amaç sonsuz ayrıntı üretmek değil, makul biçimde öngörülebilecek yorum çatışmalarını azaltan açık ve tutarlı bir hukuk dili kurmaktır.

Hukukî Anlam Belirsizliği (Ambiguity) Nedir?

Hukukî anlam belirsizliği, bir hukuk ifadesinin sözleşmenin veya hukuk metninin bütünü ve ilgili hukukî-ticari bağlam içinde iki veya daha fazla makul yoruma elverişli olmasıdır. Kaynak çalışma, yalnız tarafların sonradan anlaşmazlığa düşmesinin ambiguity oluşturmadığını; metnin kendisinin veya metnin gerçek olaylara uygulanmasının birden fazla makul anlama izin vermesi gerektiğini vurgulamaktadır.

2. Genel ve dilbilimsel anlam belirsizliği

Kaynak, ambiguity kavramını iki farklı kapsamda ele almaktadır.

Genel hukukî anlamda ambiguity, metnin açık olmaması veya birden fazla yorum ihtimali doğurmasıdır. Hukuk uygulamasında asıl ilgi bu kapsamdadır.

Dar dilbilimsel ambiguity ise kelime ve cümlelerin yapısal özelliklerinden kaynaklanır. Aynı kelimenin birden fazla sözlük anlamı taşıması veya cümlenin gramer yapısının iki farklı okuma üretmesi bu kategoriye girebilir.

Bu iki yaklaşım aynı değildir. Dilbilimci, belirsizliğin kelime veya cümle yapısından nasıl doğduğunu inceleyebilir; hâkim ise bu belirsizliğin sözleşme hükmünün hukukî sonucunu değiştirip değiştirmediğini değerlendirmek zorundadır.

3. Lexical ambiguity: Kelime düzeyindeki çok anlamlılık

Lexical ambiguity, tek bir kelimenin birden fazla anlam taşımasıdır. Bir kelime sözlük düzeyinde farklı nesne veya kavramlara işaret edebiliyorsa bağlam hangi anlamın kullanılacağını belirlemek zorunda kalır.

Hukuk metninde sorun, kelimenin teorik olarak birden fazla anlam taşıması değil, sözleşme bağlamının hangi anlamın amaçlandığını yeterince açık göstermemesidir.

Teknik veya sektörel kelimelerde bu sorun daha da büyüyebilir. Bir kavramın belirli bir meslek grubunda özel anlamı bulunabilirken sıradan okuyucu aynı kelimeyi genel dildeki anlamıyla anlayabilir.

4. Syntactic ambiguity: Cümle yapısından doğan belirsizlik

Syntactic ambiguity, tek tek kelimeler açık olduğu halde cümle yapısının birden fazla bağlantı veya niteleme ilişkisine izin vermesidir.

Örneğin bir sıfatın yalnız hemen arkasındaki ismi mi yoksa bir listedeki birden fazla unsuru mu nitelediğinin açık olmaması, yükümlülüğün kapsamını değiştirebilir.

Bu tür sorunların azaltılmasında noktalama, paralel yapı, kısa cümle, açık özne-yüklem ilişkisi ve tek anlamlı listeleme önemlidir.

5. Semantic ambiguity

Semantic ambiguity, kelime veya ifadenin anlam düzeyinde birden fazla yoruma izin vermesidir. Kaynak, “reasonable time” benzeri değerlendirme içeren ifadelerin taraflar arasında farklı beklentiler oluşturabileceğini örneklemektedir.

Bununla birlikte bu tür ifadelerin bir bölümü ambiguity yerine vagueness kategorisine de yaklaşabilir. Kaynağın farklı bölümlerinde kullanılan sınıflandırmaların kısmen üst üste binebilmesinin nedeni budur.

6. Contextual ambiguity

Contextual ambiguity, bir ifadenin tek başına okunmasıyla sözleşmenin bütünü, başka belgeler, ticari uygulama veya sektörel bağlam içinde okunması arasında farklı yorumlar ortaya çıkmasıdır.

Başka bir belgeyi sözleşmeye atıf yoluyla dahil etmek, sektörel terimi tanımlamadan kullanmak veya aynı kavramı farklı maddelerde farklı biçimde ifade etmek bağlamsal belirsizlik riskini artırabilir.

Patent ve Latent Belirsizlik Arasındaki Fark Nedir?

Patent ambiguity, belirsizliğin belgenin yüzünden, yani sözleşme metni okunurken doğrudan fark edilebildiği durumdur; latent ambiguity ise metin ilk bakışta açık göründüğü halde hüküm gerçek olaylara veya dış koşullara uygulandığında iki veya daha fazla anlam ihtimalinin ortaya çıkmasıdır. Kaynak çalışmada bu iki kategori hukukî belirsizliğin görünüş biçimleri olarak ayrılmaktadır.

7. Patent ambiguity

Patent belirsizlik metnin kendi içinde görülebilir. Çelişkili tarihler, aynı yükümlülük için farklı süreler veya hangi tarafa ait olduğu belli olmayan bir görev, sözleşme okunurken fark edilebilecek örneklerdir.

Bu tür belirsizlik çoğu zaman sözleşme imzalanmadan önce dikkatli redaksiyon ve çapraz kontrol ile giderilebilir.

8. Latent ambiguity

Latent belirsizlikte metin kendi başına sorunlu görünmeyebilir. Ancak hüküm somut dünyaya uygulanırken birden fazla nesne, para birimi, kişi, yer veya ticari uygulamayla eşleşebilir.

Kaynakta para biriminin yalnız “dollar” olarak belirtilmesi, hangi doların kastedildiği dış koşullardan anlaşılamıyorsa latent ambiguity örneği olarak kullanılmaktadır.

9. Extrinsic ambiguity

Kaynak ayrıca extrinsic ambiguity başlığı altında sözleşme dışındaki değişikliklerin veya dış olayların yorum güçlüğü yaratabileceğini tartışmaktadır.

Bu kategori kaynakta latent ambiguity ile tamamen özdeş kurulmamaktadır. Dolayısıyla iki terimi otomatik olarak eşanlamlılaştırmak yerine, kaynağın farklı açıklama eksenleri olarak kullandığı kabul edilmelidir.

10. Intentional ve unintentional ambiguity

Kaynak, bilinçli ve bilinçsiz belirsizlik arasında da ayrım yapmaktadır.

Intentional ambiguity, özellikle edebiyatta aynı metnin farklı yorumlarını mümkün kılan yaratıcı bir özellik olabilir. Buna karşılık sözleşme yazımında taraflardan birinin ileride alternatif yorumlardan yararlanabilmek amacıyla bilinçli belirsizlik bırakması güven, iyi niyet ve hukukî öngörülebilirlik bakımından sorun yaratabilir.

Unintentional ambiguity, yazarın farkında olmadan çok anlamlı veya karışık bir ifade üretmesi sonucu ortaya çıkar. Hukukî metinlerde araştırmanın asıl önleme hedefi çoğunlukla bu ikinci kategoridir.

Ambiguity ile Vagueness Arasındaki Fark Nedir?

Ambiguity, çoğunlukla iki veya daha fazla ayrışabilir anlam arasından hangisinin uygulanacağının belirlenmesi problemidir; vagueness ise kavramın uygulama sınırlarının kesin çizilememesi ve sınır vakalarının bulunması problemidir. Kaynak çalışmaya göre bağlam, ambiguity'de hangi alternatif anlamın doğru olduğunu belirlemeye sıklıkla yardımcı olabilirken vagueness'da “makul”, “yeterli” veya “derhal” gibi ifadelerin sınır bölgesi tamamen ortadan kalkmayabilir.

11. Vagueness neden her zaman bir hata değildir?

Kaynak araştırmanın önemli ayrımlarından biri, vagueness'ın her durumda kusurlu sözleşme yazımı olmadığıdır.

“Makul çaba”, “önemli olumsuz değişiklik”, “derhal” veya “esaslı” gibi ifadeler kesin rakamlarla ifade edilmesi mümkün olmayan gelecekteki durumlarda esneklik sağlayabilir.

Bu nedenle hukuk yazımında amaç her belirsizliği sıfırlamak değildir. Kesinliğin pratik olarak mümkün olduğu yerde açık ifade kullanılmalı; esnekliğe ihtiyaç duyulan yerde ise belirsizlik bilinçli, kontrollü ve bağlam içinde kullanılmalıdır.

12. Reasonable-person standard

Kaynak, bazı vague standartların uygulanmasında “makul kişi” ölçütünün önemine değinmektedir.

Bu yaklaşımın amacı, “makul” veya “tatmin edici” gibi ölçütleri tamamen öznel değerlendirmeye bırakmamaktır.

Ancak makul kişi standardının ayrıntılı hukukî içeriği yetki alanına ve sözleşme türüne göre değişebilir. Bu nedenle kaynakta açıklanan çerçeve bütün hukuk sistemleri için tek tip test olarak genellenmemelidir.

13. Obscurity: Karmaşık olmak neden otomatik olarak daha hukukî değildir?

Kaynak çalışmada obscurity, hukuk yazımının anlaşılmasını gereksiz biçimde güçleştiren kapalılık olarak ele alınmaktadır.

Uzun, arkaik ve formül haline gelmiş ifadelerin kullanılması metni daha resmî gösterebilir; ancak bu durum hükmün hukukî etkisini zorunlu olarak güçlendirmez.

Çalışmanın bu bölümündeki ana fikir, hukukî hassasiyet ile gereksiz karmaşıklığın aynı şey olmadığıdır. Açık ve kısa cümle uygun hukukî sonucu taşıyabiliyorsa yalnız geleneksel görünmek amacıyla kullanılan fazladan sözcükler anlamayı zorlaştırabilir.

14. Hukuk çevirisinde neden kelime kelime eşdeğerlik yeterli değildir?

Kaynak çalışmaya göre hukuk çevirisinin hedefi yalnız iki dil arasında sözlük anlamı bakımından benzer sözcükler bulmak değildir. Asıl sorun, çevrilen terimin hedef hukuk sisteminde aynı veya mümkün olduğunca karşılaştırılabilir hukukî etkiyi oluşturmasıdır.

İngilizce ve Arapça hukuk terimleri farklı hukuk gelenekleri, kurumlar ve kavramsal yapılar içinde gelişmiştir. Bu nedenle sözlükte yakın görünen iki kelime, hukukî sonuç bakımından tam eşdeğer olmayabilir.

Kaynak ayrıca İngiliz ve Amerikan sözleşme yazımında yerleşik terim tercihleri arasında fark bulunabildiğini belirtmektedir. Örneğin İngiliz hukuk yazımında best endeavours veya reasonable endeavours, Amerikan hukuk yazımında ise best efforts veya reasonable efforts kullanımlarının daha yaygın olduğu aktarılmaktadır.

Bu terminolojik farklar otomatik hukukî eşdeğerlik anlamına gelmez. Sözleşme yazarı veya hukuk çevirmeni terimi ait olduğu hukuk sistemi, sözleşme bağlamı ve ilgili hukukî sonuçla birlikte değerlendirmelidir.

15. Sözleşmesel belirsizliğin başlıca kaynakları

16. “Shall”, “must” ve “will” sorunu

Kaynak çalışmanın iki ayrı bölümünde zorunluluk bildiren yardımcı fiiller farklı açılardan ele alınmaktadır.

Bir bölümde shall kelimesinin sözleşme yazımında sıkça yanlış kullanıldığı ve açık yükümlülük için must kullanımının tercih edilebileceği aktarılmaktadır.

Daha sonraki bölümde ise shall yükümlülük, will gelecek olay veya sonuç için ayrıştırılmaktadır.

Bu iki açıklama tek bir evrensel yazım kuralına indirgenmemelidir. Verianla açısından temel öğretici sonuç, aynı yardımcı fiilin sözleşme boyunca tek bir işlevle ve hukuk sisteminin yerleşik yazım pratiğiyle uyumlu kullanılmasının önemli olduğudur.

17. Pronoun ambiguity

Bir zamirin birden fazla kişi veya nesneye gönderme yapabilmesi, sözleşmedeki yükümlülüğün kime ait olduğunu belirsizleştirebilir.

Bu nedenle özellikle karmaşık yükümlülük hükümlerinde “o”, “onun”, “bunlar” gibi referanslar yerine taraf veya nesnenin açık adı tekrar edilebilir.

18. Consideration ve tanımlanmamış sözleşme öğeleri

Kaynak, common-law sözleşme hukuku bağlamında consideration kavramını da ele almaktadır. Bir sözleşmede karşılıklı olarak verilen değer veya edimin niteliği açık değilse uyuşmazlık ortaya çıkabilir.

Bu kavram Anglo-Amerikan sözleşme hukukunun teknik terminolojisidir ve başka hukuk sistemlerindeki kavramlarla otomatik olarak aynı kabul edilmemelidir.

Fiyat, miktar, teslim tarihi veya hizmet kapsamı gibi temel unsurların açık bırakılması da aynı şekilde tarafların yükümlülüklerini tartışmalı hale getirebilir.

19. Termination clauses

Sona erme veya fesih hükmünün açık olmaması, sözleşmenin hangi olayda, hangi bildirim süresiyle ve hangi sonuçlarla sona ereceğinin tartışmalı hale gelmesine neden olabilir.

Bu nedenle fesih hakkı, bildirim, süre ve fesih sonrası yükümlülükler mümkün olduğunca açık biçimde tanımlanmalıdır.

20. Sözleşmesel belirsizliğin sonuçları

21. Material ve minor breach

Kaynak sözleşmenin ifası bağlamında material breach ile daha küçük ihlalleri ayırmaktadır.

Material breach, sözleşmenin temel amacını önemli ölçüde bozan esaslı yükümlülük ihlalini ifade eder. Kaynak bu tür ihlalin fesih ve tazminat gibi daha ağır hukukî sonuçlar doğurabileceğini belirtmektedir.

Minor breach ise sözleşmenin temel amacını tamamen ortadan kaldırmayan daha sınırlı ihlaldir. Bu durumda sözleşmenin ifası devam ederken zarar gören tarafın başka hukukî talepleri bulunabilir.

22. Gizlilik ihlali ve ifa etmeme

Gizli bilgilerin sözleşmeye aykırı açıklanması, sözleşme ihlalinin özel bir örneğidir.

Aynı şekilde zamanında teslim, ödeme veya belirlenen kalite standardına uyma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi uyuşmazlık ve mali zarar doğurabilir.

Kaynak bu konuları ambiguity'nin kendisi olarak değil, belirsiz yazımın sözleşme ihlallerinin kapsamı ve sonuçları konusunda ek tartışma yaratabileceği alanlar olarak ele almaktadır.

23. Ambiguity'ye benzeyen fakat aynı olmayan hukuk terimleri

24. Misuse ile misusage ayrımı

Kaynak, hukuk dilindeki kelime seçiminin kendisinin de belirsizlik kaynağı olabileceğini göstermek amacıyla misuse ve misusage terimlerini tartışmaktadır.

Misuse, yanlış veya yetkisiz kullanım anlamına gelirken misusage daha farklı kullanım alanlarına sahip olabilir. Kaynak, yanlış kelime seçiminin hukukî metinde gereksiz terminolojik sorun oluşturabileceğini göstermektedir.

25. Carelessness ve negligence arasındaki ayrım

Kaynakta carelessness daha genel bir özensizlik veya dikkatsizlik kavramı olarak ele alınırken negligence hukukî sorumluluğa bağlanan daha teknik bir özen standardı olarak açıklanmaktadır.

Negligence yalnız kişinin “dikkatli olduğunu düşünmesi” ile belirlenmez. Kaynağın dayandığı Anglo-Amerikan hukuk açıklamalarında objektif “makul kişi” standardı önem taşımaktadır.

Bu dörtleme kaynak makalenin kullandığı şemadır. Negligence unsurlarının hukukî formülasyonu ve ek unsurlar yetki alanına göre farklılaşabileceğinden bütün hukuk sistemlerine tek tip model olarak uygulanmamalıdır.

26. Comparative ve contributory negligence

Kaynak, ABD hukukundaki iki farklı kusur paylaşımı yaklaşımına da değinmektedir.

Contributory negligence yaklaşımında davacının kendi kusuru bazı yetki alanlarında tazminat talebini tamamen engelleyebilir.

Comparative negligence yaklaşımında ise sorumluluk tarafların göreli kusur oranlarına göre paylaştırılabilir.

Bu bölüm ambiguity'nin doğrudan bir türü değildir. Kaynak, benzer görünen hukuk terimlerinin teknik kapsamlarının nasıl ayrıldığını göstermek için negligence kavramını daha geniş biçimde açıklamaktadır.

27. Dispute, controversy, difference ve disagreement

Kaynakta bu dört terim aynı anlamda kabul edilmemektedir.

Dispute, tarafların karşıt hak, talep veya iddiaları arasındaki gerçek uyuşmazlıktır.

Controversy, kaynakta özellikle ABD hukuk sözlükleri ve yargısal bağlamında yargılanabilir bir uyuşmazlık fikriyle ilişkilendirilmektedir.

Difference, daha genel anlamda iki unsurun birbirinden farklı olması veya uyuşmazlık anlamı taşıyabilir.

Disagreement ise iki veya daha fazla kişinin aynı görüşte olmamasıdır.

Bu ayrımların tamamı, hukuk çevirisinde günlük dilde yakın görünen terimlerin birbirinin yerine mekanik biçimde kullanılmaması gerektiği yönündeki çalışmanın ana tezini desteklemektedir.

28. Claim ve award

Claim, hukuk dilinde bir hakkın talep edilmesi veya bir iddianın ileri sürülmesi anlamına gelebilir.

Award ise özellikle hakemlik veya başka karar süreçlerinde verilen karar veya hükmedilen parasal sonuç anlamlarında kullanılabilir.

Bu nedenle “claim”, uyuşmazlığın tarafının ileri sürdüğü talep; “award” ise belirli çözüm mekanizmalarında uyuşmazlığın sonunda ortaya çıkan karar olabilir.

29. Ignorance ile mistake farkı

Kaynak, ignorance kavramını bilgi yokluğu olarak açıklarken mistake kavramının mevcut fakat yanlış bilgi veya yanlış sonuca ulaşmayla ilişkili olduğunu tartışmaktadır.

Kaynağın aktardığı hukuk teorisi açıklamasında ignorance daha geniş kategori, mistake ise bu daha geniş bilgi problemi içindeki alt durumlardan biri olarak ele alınabilmektedir.

30. Discrepancy, inconsistency ve conflict

Bu üç kavram hukuk yazımında birbirine benzeyebilse de aynı değildir.

Discrepancy, aynı veya uyumlu olması beklenen iki belge, veri veya sayı arasında fark bulunmasıdır.

Inconsistency, iki hükmün mantıksal veya hukukî olarak birlikte uygulanamamasıdır.

Conflict ise iki hukuk kuralı, sözleşme hükmü, hukuk sistemi veya delil kümesi arasında daha doğrudan karşıtlık bulunmasını ifade edebilir.

Bir sözleşmede bu durumların her biri yorum belirsizliğini artırabilir; ancak bunların teknik hukukî kategorileri ambiguity ile aynı değildir.

31. Variation

Variation, kaynakta hem genel değişiklik hem de sözleşme hukuku bağlamında sözleşmenin sonradan değiştirilmesi anlamında ele alınmaktadır.

Özellikle uzun süreli sözleşmelerde görev, fiyat, süre veya kapsam değişiklikleri açıkça belgelenmezse tarafların hangi sözleşme sürümünün veya hangi yükümlülüğün geçerli olduğu konusunda uyuşmazlık çıkabilir.

32. Synonymy ve hukukî doublet/triplet sorunu

Kaynak, hiçbir iki kelimenin bütün bağlamlarda tamamen özdeş anlam taşımadığını savunan dilbilimsel yaklaşıma yer vermektedir.

Hukuk yazımında tarihsel nedenlerle aynı veya yakın anlama gelen iki ya da üç kelimenin art arda kullanıldığı kalıplar bulunabilir.

Bu tür söz dizileri bazen hukukî güvence amacıyla kullanılsa da, gerçekten ayrı işlev taşımayan kelimelerin gereksiz biçimde çoğaltılması redundancy yaratabilir.

Bu nedenle sözleşme yazarı her eşanlamlı kelime dizisinin ayrı hukukî işlev taşıyıp taşımadığını değerlendirmelidir.

33. Kaynağın etimolojik yaklaşımı

Çalışmanın önemli bir bölümünde yalnız hukukî tanımlar değil, incelenen İngilizce terimlerin tarihsel kökenleri de verilmektedir. Bu etimolojik incelemelerin amacı, kelimelerin zaman içinde nasıl farklı anlam katmanları kazandığını göstermektir.

Etimolojik akrabalık, iki terimin modern hukukta aynı teknik anlama sahip olduğu anlamına gelmez. Kaynak çalışmanın terminolojik karşılaştırmalarındaki temel öğretici mesaj da budur.

34. Belirsizliği azaltmak için kaynakta önerilen yazım ilkeleri

35. Kontrollü vagueness neden bazen gereklidir?

Kaynak, sözleşme ve kanunların her olayın bütün ayrıntılarını önceden tanımlayamayacağını kabul etmektedir.

Bu nedenle belirli durumlarda “makul”, “yeterli”, “esaslı” veya benzeri esnek standartların kullanılması pratik olarak gerekli olabilir.

Ancak böyle bir terim kullanıldığında sözleşmenin geri kalanının, ticari bağlamın ve gerektiğinde tanımların terimin yorum sınırlarını desteklemesi gerekir.

Çalışmanın önerisi, belirsizlik ile esnekliğin aynı şey olmadığını kabul eden dengeli bir sözleşme yazımıdır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

36. Araştırma yöntemi

Kaynak çalışma betimleyici-analitik yöntemi kullanmaktadır.

Bu yöntemde araştırmacılar yeni deneysel veri üretmek yerine hukukî kavramları tanımlamakta, önceki hukuk literatürünü ve karar örneklerini incelemekte, yakın terimler arasındaki farkları analiz etmekte ve sözleşme yazımı bakımından normatif sonuçlar çıkarmaktadır.

Çalışmada nicel veri toplama süreci, örneklem, anket, deney veya istatistiksel hipotez testi bulunmamaktadır.

37. Araştırma soruları

Kaynağın araştırma problemi üç temel soruya ayrılmaktadır:

1. Ambiguity kavramı nedir?
2. Ambiguity ile ilişkili veya ona benzeyen hukuk terimleri nelerdir ve bunlar nasıl ayrılır?
3. Hukuk terimlerinin yanlış veya birbirinin yerine kullanılması sözleşme yorumunda ve uyuşmazlıklarda nasıl sorun oluşturabilir?

38. Çalışmanın iki ana bölümü

Birinci bölüm ambiguity kavramının tanımını, dilbilimsel ve hukukî sınıflandırmalarını, sözleşme yazımındaki nedenlerini, sonuçlarını, önleme yollarını ve yorum yöntemlerini ele almaktadır.

İkinci bölüm ise ambiguity'ye yakın görünen hukuk terimlerini tek tek incelemekte; tanım, etimoloji, kullanım alanı ve karşılaştırmalı terminoloji üzerinden bu kavramların birbirinden nasıl ayrıldığını açıklamaktadır.

39. Çalışmanın kullandığı kaynak türleri

Kaynakça ve dipnot yapısı, araştırmanın hukuk sözlükleri, sözleşme yazım kitapları, hukuk dilbilimi çalışmaları, mahkeme kararları, sözleşme örnekleri ve çeşitli hukuk uygulama kaynaklarından yararlandığını göstermektedir.

Kaynak, bir sistematik derleme protokolü sunmamaktadır. Arama stratejisi, toplam bulunan çalışma sayısı, dahil etme-dışlama kriterleri veya kanıt derecelendirmesi verilmemiştir.

Bu nedenle çalışma, sistematik literatür incelemesi veya meta-analiz olarak değil, doktriner/betimleyici hukuk analizi olarak okunmalıdır.

Metincilik ve Bağlamsalcılık Sözleşme Yorumunda Nasıl Ayrılır?

Metincilik (textualism), yorumun öncelikle sözleşme metninin olağan ve bütünsel anlamından hareket etmesini; bağlamsalcılık (contextualism) ise metnin yanında ticari bağlam, tarafların geçmiş işlemleri, sözleşmenin amacı ve hukuk sisteminin izin verdiği ölçüde dışsal delillerin de değerlendirilmesini ifade eder. Kaynak çalışma, belirli ABD ve İngiliz kararlarında katı metin merkezli yorumdan daha nesnel, ticari ve bağlama duyarlı yorum modellerine doğru gelişim bulunduğunu savunmaktadır; ancak bu yaklaşımın bütün yetki alanlarında aynı olmadığı da açıkça belirtilmektedir.

40. Metincilik: “Four corners” ve plain meaning yaklaşımı

Kaynağın anlattığı klasik yaklaşımda mahkeme önce yazılı sözleşmenin kendisine bakar.

Metin olağan anlamıyla ve sözleşmenin bütünü içinde değerlendirilir. Dışarıdaki beyan veya belgelerin yorumda kullanılmasına daha sınırlı yaklaşılır.

Bu model hukukî öngörülebilirliği ve yazılı sözleşmenin bütünlüğünü korumayı amaçlar.

41. Bağlamsalcılık

Bağlamsal yaklaşım, metnin gerçek ticari çevreden tamamen kopuk okunamayacağını savunur.

Kaynak, bu çerçevede önceki taslakların, sözleşme kurulurken yapılan açıklamaların, tarafların geçmiş işlemlerinin ve ticari uygulamaların bazı hukuk sistemlerinde yorum bakımından önem taşıyabileceğini belirtmektedir.

Ancak dışsal delilin kabul edilebilirliği her yargı sisteminde ve her uyuşmazlıkta aynı değildir.

42. ABD hukukundaki örnekler

Kaynak, 1968 tarihli California Supreme Court yaklaşımını, yazılı metin dışındaki delilin sözleşme dilinin makul biçimde taşıyabileceği bir anlamı göstermek amacıyla kullanılabilmesine ilişkin önemli gelişmelerden biri olarak sunmaktadır.

Ayrıca New York hukukundan Landmark Ventures ve Newmont Mines örnekleri üzerinden ticari makullük ve tarafların iş amaçlarının sözleşme yorumunda dikkate alınabileceği aktarılmaktadır.

Kaynak aynı zamanda ABD hukukundaki yorum yaklaşımının eyaletten eyalete değişebildiğini özellikle belirtmektedir.

43. İngiliz hukukundaki objektif bağlamsal yaklaşım

Kaynak, İngiliz hukukunda Investors Compensation Scheme Ltd v West Bromwich Building Society kararını modern sözleşme yorumunun önemli dönüm noktalarından biri olarak ele almaktadır.

Chartbrook Ltd v Persimmon Homes Ltd üzerinden, esas sorunun tarafların gizli öznel niyetinin ne olduğu değil; ilgili arka plan bilgisine sahip makul kişinin sözleşme dilini nasıl anlayacağı olduğu açıklanmaktadır.

Sirius International Insurance Co Ltd v FAI General Insurance Ltd örneği ise ticari amacın ve iş mantığının yorumdaki önemini göstermek için kullanılmaktadır.

44. Kaynağın önerdiği yorum sırası

45. Contra proferentem yaklaşımı

Kaynak, bazı durumlarda sözleşme belirsizliğinin metni hazırlayan tarafın aleyhine yorumlanabileceğini belirtmektedir.

Bu yaklaşım hukuk literatüründe contra proferentem ilkesiyle ilişkilendirilebilir.

Bununla birlikte bu kural bütün sözleşmelerde otomatik olarak uygulanmaz. Kaynak çalışmanın kendisi de tarafların sözleşmeye, belirsizliğin hazırlayan taraf aleyhine yorumlanması kuralını dışlayan örnek hükümler koyabildiğini göstermektedir.

Dolayısıyla bu ilke, hukuk sistemi, sözleşme türü ve sözleşme hükmü dikkate alınmadan evrensel sonuç gibi sunulmamalıdır.

46. Dışsal delilin rolü

Kaynak, yazılı sözleşme dışındaki bilgi ve belgelerin bazı hukuk sistemlerinde yalnız metnin taşıyabileceği makul anlamı açıklamak için kullanılabileceğini tartışmaktadır.

Bu tür materyaller arasında tarafların önceki işlemleri, sözleşme görüşmeleri veya sektörel ticari uygulamalar bulunabilir.

Dışsal delil, kaynak anlatımında yazılı sözleşmeyi sınırsız biçimde değiştirme aracı olarak değil, yorum sorununu çözmeye yardımcı olabilecek bir araç şeklinde ele alınmaktadır.

47. Ana araştırma sonuçları

48. Ana araştırma önerileri

49. Çalışmanın desteklediği ve desteklemediği sonuçlar

50. Çalışmanın güçlü yönleri

Çalışmanın güçlü yönlerinden biri ambiguity kavramını yalnız tek bir tanımla bırakmaması; dilbilimsel, hukukî ve sözleşmesel sınıflandırmaları birlikte ele almasıdır.

İkinci güçlü yön, ambiguity ile yakın görünen çok sayıda hukuk terimini karşılaştırarak hukuk çevirisi ve sözleşme yazımındaki terminoloji sorununu görünür hale getirmesidir.

Üçüncü güçlü yön, sözleşme belirsizliğini yalnız teorik dil problemi olarak değil; uygulanabilirlik, maliyet, proje yönetimi ve taraflar arasındaki güvenle bağlantılı hukukî risk olarak değerlendirmesidir.

Dördüncü güçlü yön, ABD ve İngiliz sözleşme yorum yaklaşımlarını karşılaştırarak metin, bağlam, ticari amaç ve dışsal delil arasındaki ilişkiyi tartışmasıdır.

51. Çalışmanın sınırlılıkları

Birinci sınırlılık: Araştırma ampirik değildir. Belirsizlik nedeniyle açılmış dava sayısı, sözleşme maliyeti veya taraf davranışı nicel olarak ölçülmemiştir.

İkinci sınırlılık: Çalışma çok sayıda farklı hukuk kaynağı ve internet tabanlı sözleşme yazım kaynağı kullanmaktadır; ancak sistematik literatür taraması protokolü raporlanmamaktadır.

Üçüncü sınırlılık: ABD ve İngiliz hukukundan aktarılan ilkeler farklı yetki alanlarına ait olduğundan, bunları bütün hukuk sistemlerine evrensel kural olarak taşımak uygun değildir.

Dördüncü sınırlılık: Makalenin farklı bölümlerindeki ambiguity sınıflandırmaları tek ve karşılıklı dışlayıcı bir taksonomi oluşturmamaktadır; bazı kavramlar birden fazla eksende üst üste gelmektedir.

Beşinci sınırlılık: Çalışmanın temel konusu İngilizce-Arapça hukuk çevirisi olsa da belirli bir iki dilli sözleşme korpusu üzerinde sistematik dilbilimsel ölçüm yapılmamıştır.

Altıncı sınırlılık: Bazı drafting önerileri belirli Anglo-Amerikan hukuk yazım geleneklerine dayanmaktadır; başka hukuk sistemlerinde aynı kelimelerin hukukî etkisi ayrıca doğrulanmalıdır.

Yedinci sınırlılık: Kaynak PDF'de görülen `10.63585/VLQV1532` DOI'si resmî dergi kayıtlarında sayı DOI'sidir; resmî arşiv makaleyi ayrı olarak `10.63585/bqqh4144` DOI'siyle listeler.

52. Genel bilimsel-hukukî değerlendirme

Omer ve Rahama'nın çalışması, hukukî anlam belirsizliğinin yalnız “kötü yazılmış cümle” problemi olmadığını; dil, hukuk sistemi, ticari bağlam, sözleşme yapısı ve terminoloji tercihleri arasındaki etkileşimden doğabildiğini göstermektedir.

Kaynağın en önemli öğretici sonucu, bütün hukukî belirsizliklerin aynı türde olmamasıdır. Bir kelime birden fazla anlama gelebilir, bir cümle gramer açısından iki şekilde okunabilir, bir hüküm dış dünyaya uygulandığında belirsiz hale gelebilir veya bir kavramın uygulama sınırı baştan kesin olmayabilir.

Bu nedenle sözleşme yazımında “her şeyi daha uzun yazmak” belirsizliği çözmenin güvenilir yolu değildir. Kaynak çalışmanın savunduğu yaklaşım; terimleri açıkça tanımlamak, gereksiz tekrar ve jargon kullanmamak, aynı kavram için aynı terimi kullanmak, sözleşmenin bütününü çapraz kontrol etmek ve gerektiği yerde kontrollü hukukî esnekliği korumaktır.

Yargısal yorum bakımından çalışma, metnin önemini ortadan kaldırmayan fakat metni ticari ve olgusal bağlamından tamamen koparmayan nesnel bir yaklaşımın geliştiğini göstermektedir.

Sonuç olarak çalışma, ambiguity'yi tamamen yok edilebilecek dilsel bir kusur olarak değil; dikkatli drafting, terminolojik disiplin ve uygun yorum yöntemiyle azaltılabilecek fakat doğal dil nedeniyle bütünüyle ortadan kaldırılamayabilecek bir hukukî risk alanı olarak ele almaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün akademik yayının kimliği

Özgün başlık: Concept of Ambiguity in Law and Language

Yazarlar: El Jaili El Hagmohamed Abdalla Omer; Jodah Ibrahim Mohamed Elnor Rahama.

Birinci yazarın kurum bilgisi: University of Gezira, Faculty of Law, Sudan.

Birinci yazarın ek meslek bilgisi: Legal Advisor, Altameer Ltd Company, Riyadh, Kingdom of Saudi Arabia.

İkinci yazarın kurum bilgisi: University of Gezira, Faculty of Law, Sudan.

Dergi: Revue Internationale de Droit et des Affaires — International Journal of Law and Business.

Yayınevi: Hassan First University – Settat, Kingdom of Morocco; Laboratory for Research in Business Law, Faculty of Legal and Political Sciences.

Cilt / sayı: 11(5), Sayı No. 66.

Yayın: Ekim 2026.

Sayfalar: 1815–1848.

ISSN: 2509-0291.

Makale DOI: 10.63585/bqqh4144.

Sayı DOI'si: 10.63585/VLQV1532.

DOI açıklaması: Kaynak PDF üst bilgisinde 10.63585/VLQV1532 “DOI” olarak görünmektedir. Derginin resmî araştırma arşivi bu değeri 66. sayının DOI'si olarak gösterirken, Concept of Ambiguity in Law and Language makalesini 10.63585/bqqh4144 DOI'siyle listeler. Bu nedenle Verianla bibliyografik kaydında makale DOI'si olarak 10.63585/bqqh4144 kullanılmıştır.

Kaynak türü: Betimleyici-analitik hukuk araştırması.

Hakemlik: Dergi çift kör hakemlik uygulayan uluslararası akademik dergi olarak tanımlanmaktadır.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Finansman: Kaynak PDF'de ayrı bir finansman beyanı tespit edilmemiştir.

Çıkar çatışması: Kaynak PDF'de ayrı bir çıkar çatışması beyanı tespit edilmemiştir.

Veri erişilebilirliği: Kaynakta ayrı bir veri erişilebilirliği beyanı bulunmamaktadır; çalışma yeni ampirik veri seti üretmemektedir.

Yazar katkıları: Kaynakta ayrı bir CRediT veya yazar katkıları bölümü bulunmamaktadır.

Çalışmanın yöntemsel yapısı

Çalışma betimleyici-analitik yöntem kullanmaktadır.

Araştırmanın veri kaynağı yeni saha verisi değil; hukuk sözlükleri, akademik yayınlar, sözleşme yazımı kaynakları, hukukî terim açıklamaları ve mahkeme kararlarıdır.

Kaynakta örneklem büyüklüğü, veri seti, deney, anket, istatistiksel test, formül, p değeri veya güven aralığı bulunmamaktadır.