Bu çalışma, Güney Afrika’nın Eastern Cape eyaletindeki Buffalo City Metropolitan Municipality bölgesinde küçük ölçekli yerli tavuk üretiminin geçimlik üretimden ticari üretime geçişini etkileyen faktörleri inceleyen kesitsel bir saha araştırmasıdır. Araştırmaya 150 çiftçi katılmış; ticarileşme düzeyi Hanehalkı Ticarileşme Endeksi (Household Commercialisation Index, HCI) ile ölçülmüş ve çeşitli sosyoekonomik, üretim ve pazar değişkenleri regresyon analiziyle değerlendirilmiştir. Katılımcıların %70’i geçimlik üretim, %25’i yarı-ticari üretim ve yalnız %5’i tam ticari üretim kategorisinde yer almıştır. Çalışma; pazar erişimi, pazara uzaklık, yayım hizmetleri, yem maliyetleri, elektrik erişimi ve yük azaltma kaynaklı elektrik kesintileri, hane özellikleri ve COVID-19 sonrası bozulmaları ticarileşme sürecinin önemli bileşenleri olarak ele almaktadır.

Kaynağın temel yorumu, yerli tavuk talebi bulunsa bile küçük üreticilerin yalnız üretim kapasitesiyle değil; pazara ulaşma maliyeti, lojistik, elektrik, teknik destek ve girdi fiyatları gibi yapısal engellerle karşı karşıya olduğudur. Araştırmacı merkezi taşımacılık çözümleri, yayım hizmetlerinin güçlendirilmesi, bilgi ve iletişim teknolojilerinin bu hizmetlere eklenmesi, üreticiler ile alıcılar arasında pazarlama ağları kurulması ve işleme kapasitesinin geliştirilmesi gibi müdahaleler önermektedir.

Ancak çalışma tek bir belediye alanında, tek zaman noktasında ve 150 üreticiyle yürütülmüştür. Bu nedenle ilişkiler nedensellik kanıtı veya Güney Afrika’daki bütün yerli tavuk üreticileri için otomatik genelleme olarak değerlendirilmemelidir. Ayrıca kaynakta regresyon modelinin adı, değişkenlerin anlamlılık işaretleri ve bazı p-değeri ifadeleri arasında raporlama tutarsızlıkları bulunmaktadır; bu nedenle nicel sonuçların ayrıntılı yorumunda kaynak tablosu ile anlatı metni birlikte ve ihtiyatla okunmalıdır.

Geçimlik üretimden ticari üretime geçiş neden önemlidir?

Küçük ölçekli tarımsal işletmelerde ticarileşme, üretilen ürünün yalnız hane tüketimi amacıyla değerlendirilmesinden pazara düzenli biçimde sunulduğu bir üretim sistemine geçişi ifade eder. Kaynak çalışma üç aşamalı bir çerçeve kullanmaktadır: geçimlik üretim, yarı-ticari üretim ve tam ticari üretim. Geçimlik üretimde temel amaç hane ihtiyacını karşılamak iken yarı-ticari üretimde hem tüketim hem satış vardır; tam ticarileşmede üretim esas olarak pazara ve gelir yaratmaya yönelir.

Yerli tavuk üretimi küçük üreticiler açısından özel bir önem taşır; çünkü nispeten küçük işletmelerde yürütülebilmesine rağmen ticari ölçeğe çıkmak için yalnız daha fazla tavuk yetiştirmek yeterli değildir. Üreticinin girdiye erişebilmesi, ürününü uygun zamanda pazara taşıyabilmesi, kesim ve depolama koşullarını sağlayabilmesi, fiyat bilgisine ulaşabilmesi ve piyasanın kalite gerekliliklerini karşılayabilmesi gerekir. Bu nedenle araştırma, ticarileşmeyi yalnız bir üretim problemi olarak değil, aynı zamanda pazar erişimi ve işlem maliyetleri problemi olarak ele almaktadır.

Teorik çerçeve

Çalışmanın tartışması üç bağlantılı düşünce ekseni üzerinde ilerlemektedir. Tarımsal ticarileşme yaklaşımı, küçük üreticilerin girdi, bilgi ve pazar erişimleri geliştikçe geçimlik üretimden daha ticari üretim biçimlerine geçebileceğini öngörür. İşlem maliyeti yaklaşımı ise taşıma, bilgi eksikliği ve piyasa erişim maliyetlerinin yükselmesinin pazara katılımı zorlaştırabileceğini vurgular. Yeni kurumsal iktisat çerçevesi de altyapı, kurumların işleyişi ve destek sistemlerinin üreticinin ticari pazarlara katılma kapasitesini etkileyebileceğini açıklar.

Bu üç yaklaşım aynı noktada birleşir: çiftçinin üretim yapabilmesi ile üretimini ticari olarak satabilmesi aynı şey değildir. Tavuk yetiştirilebilse bile pazar uzaktaysa, taşıma pahalıysa, elektrik kesintileri depolama ve işleme zincirini aksatıyorsa veya teknik yayım hizmetlerine ulaşılamıyorsa üretim ticari ölçekte sürdürülemeyebilir.

Hanehalkı Ticarileşme Endeksi (HCI) Neyi Ölçer?

Hanehalkı Ticarileşme Endeksi (HCI), bir üreticinin toplam üretim değerinin ne kadarını satış yoluyla pazara yönelttiğini yüzde olarak ölçen bir ticarileşme yoğunluğu göstergesidir; kaynak çalışmada geçimlik, yarı-ticari ve tam ticari üretim kategorilerini ayırmak için kullanılmıştır.

Kaynakta HCI şu şekilde verilmiştir:

\[ HCI=\frac{\text{Gross Value of sale}_{ij}}{\text{Gross Value of production}_{ij}}\times100 \]

Pay, piyasada satılan üretimin brüt parasal değerini; payda ise toplam üretimin brüt değerini temsil eder. Her iki büyüklük aynı parasal değer türünde olduğundan oran boyutsuzdur ve 100 ile çarpıldığında yüzde olarak ifade edilir. Matematiksel olarak satış değeri sıfıra yaklaştıkça HCI da sıfıra yaklaşır; bütün üretimin satışa yöneldiği sınır durumda oran 100’e yaklaşır. Kaynak formüldeki \(i\) ve \(j\) indislerini ayrıca tanımlamadığından burada bu indisler için yeni bir anlam atanmamıştır.

Çalışmada kullanılan sınıflandırma şöyledir:

Bu dağılım çalışmanın en doğrudan bulgularından biridir. İncelenen 150 üreticinin büyük bölümü ticari üretim düzeyine ulaşmamış, yalnız küçük bir kesim üretimini tam ticarileşme kategorisine taşıyabilmiştir.

Satış değerinin hesaplanması

Kaynak çalışmada satışların brüt değeri ayrıca şu ilişkiyle tanımlanmıştır:

\[ \text{Gross Value}= \sum (\text{Quantity of chickens sold}\times\text{Selling price per chicken}) \]

Burada satılan tavuk sayısı fiziksel miktarı, tavuk başına satış fiyatı ise üreticinin elde ettiği ortalama piyasa fiyatını temsil eder. Her satış miktarı ilgili fiyatla çarpıldığında parasal değer elde edilir; toplam işareti satışların birleşik brüt değerini verir. Çalışma, mevsimsel fiyat farklılıkları, piyasa koşulları ve kayıt dışı satışların değer tahmininde dikkate alındığını belirtmektedir.

Elektrik kesintileri neden tarımsal bir pazar sorunu hâline geliyor?

Yük azaltma amacıyla uygulanan elektrik kesintileri, yani loadshedding, çalışmada yalnız enerji arzı problemi olarak değerlendirilmemiştir. Ticari tavuk üretiminde kesim sonrası depolama ve ürün kalitesini koruma için soğutma gerektiğinde elektrik kesintileri doğrudan ekonomik kayıp yaratabilir. Araştırmada üreticiler, kesilmiş tavukların yeterli koşullarda muhafaza edilememesi nedeniyle bozulma ve kalite kaybı yaşandığını bildirmiştir.

Bu mekanizma ticarileşmenin neden yalnız “daha fazla üretim” ile açıklanamayacağını gösterir. Ürün yetiştirildikten sonra depolanamaz, zamanında taşınamaz veya satılamazsa üretim miktarının yükselmesi tek başına ticari işletme oluşturmaz.

Pazara uzaklık ve taşıma maliyeti

Çalışmanın teorik çerçevesinde pazar mesafesi ve taşıma maliyetleri işlem maliyetlerinin önemli parçalarıdır. Küçük üreticiler az miktarda ürün sattıklarında birim ürün başına taşıma maliyeti yüksek kalabilir. Uzak pazarlara erişim aynı zamanda zaman, araç ve lojistik ihtiyacını artırır. Kaynak çalışma bu nedenle üreticilerin ortak kullanabileceği merkezi taşımacılık sistemlerinin değerlendirilmesini önermektedir.

Yayım hizmetlerinin rolü

Tarımsal yayım hizmetleri, üreticilere yalnız üretim tekniği aktaran bir yapı olarak değil; pazar için gerekli kalite, yönetim ve üretim bilgisinin yayılmasını sağlayan destek mekanizması olarak ele alınmıştır. Çalışma, yayım hizmetlerine erişimin ticarileşmeyle olumlu ilişkilendirildiğini ve bu hizmetlerin bilgi ve iletişim teknolojileriyle güçlendirilmesini önermektedir.

Bu önerinin mantığı, fiziksel olarak her üreticiye sürekli ulaşmanın zor olduğu durumlarda stok, fiyat, üretim tekniği ve pazar bilgilerine dijital kanallar üzerinden erişimi artırmaktır. Kaynak ayrıca üreticiler ve tüccarlar arasında stok ve fiyat bilgisinin paylaşılacağı pazarlama platformları ile ağların kurulmasını önermektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma alanı ve örneklem

Araştırma Buffalo City Metropolitan Municipality, Eastern Cape Province, Güney Afrika’da yürütülmüştür. Kaynak, bölgenin kümes hayvancılığı üretimi açısından önemli olduğunu ve araştırmanın bu nedenle burada gerçekleştirildiğini belirtmektedir.

Araştırma kesitsel tasarıma sahiptir; yani veriler uzun yıllar boyunca aynı çiftçiler izlenerek değil, belirli bir dönem içindeki durumun ölçülmesiyle elde edilmiştir. Çiftlik büyüklüğü, gelir düzeyi ve coğrafi konum temelinde 23 tabaka oluşturulmuş ve Tarım Bakanlığından elde edilen kayıtlı kümes hayvanı üreticileri listesinden her tabaka içinde rastgele seçim yapılmıştır. Nihai örneklem 150 çiftçidir.

Veri toplama süreci

Bir belediye meclis üyesi ve geleneksel yerel liderlerden veri toplama izni alınmış; veriler yarı yapılandırılmış anket kullanılarak toplanmıştır. Görüşmeciler standartlaştırılmış görüşme protokolleri, etik hususlar ve cevap bozulmasını azaltma yöntemleri konusunda eğitilmiştir. Anket 10 çiftçi üzerinde pilot olarak uygulanmış ve soruların açıklığını artırmak için gerekli düzenlemeler yapılmıştır.

Anket sosyoekonomik özellikleri, üretim uygulamalarını, pazara erişimi ve ticarileşmenin önündeki engelleri kapsamaktadır.

Regresyon modeli

Kaynak, ticarileşme belirleyicilerini değerlendirmek için kullandığı modeli “multiple regression model” olarak adlandırmakta ve şu genel formu vermektedir:

\[ Y=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\beta_3X_3+\cdots+\beta_nX_n+\mu_i \]

\(Y\), HCI ile ölçülen ticarileşme derecesini; \(\beta_0\) sabit terimi; \(\beta_1,\ldots,\beta_n\) regresyon katsayılarını; \(X_1,\ldots,X_n\) bağımsız değişkenleri; \(\mu_i\) ise hata terimini temsil etmektedir.

Kaynakta modele dahil edildiği belirtilen değişkenler cinsiyet, yaş, hane büyüklüğü, eğitim düzeyi, yayım hizmetlerine erişim, çiftlik büyüklüğü, pazara uzaklık, elektrik erişimi, yem fiyatı, loadshedding, COVID-19 pandemi etkileri, pazar erişimi ve gelir düzeyidir.

Model tanı kontrolleri

Çalışma çoklu doğrusal bağlantı için Variance Inflation Factor (VIF), değişen varyans için Breusch–Pagan testi ve olası model spesifikasyon/atlanmış değişken sorunları için Ramsey RESET testi kullanıldığını bildirmektedir. VIF için 10’un üzerindeki değerler problemli kabul edilmiştir.

Ancak makale bu tanı testlerinin ayrıntılı sayısal çıktılarını, test istatistiklerini veya tek tek VIF değerlerini sunmamaktadır. Dolayısıyla tanı testlerinin yapıldığı kaynak tarafından bildirilse de okuyucu bu PDF’deki bilgilerle sonuçları bağımsız olarak yeniden hesaplayıp doğrulayamaz.

Ticarileşme düzeyi

Şekil 1’deki en belirgin sonuç, araştırma grubunun %70’inin geçimlik üretim kategorisinde bulunmasıdır. %25 yarı-ticari, yalnız %5 tam ticari kategoridedir. Bu sonuç, araştırma alanındaki yerli tavuk yetiştiriciliğinin önemli ölçüde hane tüketimi ekseninde kaldığını göstermektedir.

Regresyon tablosunda raporlanan değerler

Aşağıdaki tablo, kaynak Tablo 2’deki değerleri yeni bir Verianla düzeninde aktarmaktadır. Yıldızlar kaynağın kendi anlamlılık işaretleridir ve kaynakta *** = %1, ** = %5, * = %10 biçiminde tanımlanmıştır. Kaynak tablo ile anlatı metni arasında bazı tutarsızlıklar bulunduğundan yıldızlar yeniden hesaplanmamış veya değiştirilmemiştir.

Kaynak ayrıca log likelihood değerini \(-67{,}5600\), Pseudo \(R^2\) değerini \(0{,}7944\) ve ki-kare değerini \(15{,}34\) olarak raporlamaktadır. Makale anlatısı bu göstergeleri modelin iyi uyum gösterdiği şeklinde yorumlamaktadır. Bununla birlikte Pseudo \(R^2\)’nin türü ve ki-kare testinin ayrıntıları verilmediğinden bu değerlendirme yalnız kaynak yazarının raporladığı yorum olarak okunmalıdır.

Çalışmaya Göre Yerli Tavuk Üretiminin Ticarileşmesini Hangi Etkenler Sınırlıyor?

Çalışmanın sonuç ve tartışma bölümleri ticarileşmenin önündeki başlıca engelleri yüksek ulaşım ve yem maliyetleri, pazara uzaklık ve sınırlı pazar erişimi, yetersiz yayım hizmetleri, elektrik kesintileri, işleme ve depolama altyapısı eksikleri ile COVID-19 sonrasında devam eden lojistik ve girdi sorunları olarak tanımlar; ancak regresyon tablosundaki bazı anlamlılık işaretleri ile anlatı metni birbiriyle tam uyumlu olmadığından tek tek değişkenlerin istatistiksel önem sırası ihtiyatla yorumlanmalıdır.

Yem fiyatları

Yem fiyatları küçük ölçekli tavuk üretiminde doğrudan üretim maliyetine yansımaktadır. Kaynak Tablo 2 yem fiyatı için negatif bir marjinal etki (\(-0{,}0356\)) raporlamaktadır. Çalışmanın tartışması artan yem maliyetlerini kâr marjlarını daraltan ve ticari üretime devam etmeyi zorlaştıran bir unsur olarak değerlendirmektedir.

Pazar erişimi ve pazara uzaklık

Kaynak tartışması, uzak pazarlara ulaşmak zorunda kalan çiftçilerin ticari satış olanaklarının sınırlanabileceğini ve pazar bağlantılarının güçlendirilmesinin ticarileşme açısından önemli olduğunu savunmaktadır. Tablo 2’de pazar erişimi için pozitif, pazara uzaklık için negatif katsayı raporlanmıştır.

Loadshedding ve elektrik erişimi

Tablo 2’de elektriğe erişim pozitif, loadshedding ise negatif marjinal etkiyle gösterilmiştir. Çalışmanın saha anlatısında kesintilerin özellikle ticari üreticilerin kesilmiş tavukları uygun depolama koşullarında tutmasını zorlaştırdığı ve ürün bozulması riskini artırdığı belirtilmektedir.

Yayım hizmetleri

Kaynak Tablo 2’de yayım hizmetlerine erişim için 0,1036*** marjinal etki raporlanmaktadır. Araştırmacı bunu üreticilerin teknik bilgi, piyasa için gerekli üretim becerileri ve ticarileşmeye yönelik desteklere erişimiyle ilişkilendirmektedir.

COVID-19 sonrası etkiler

Çalışma yalnız pandemi sırasında oluşan sorunlara değil, pandemi sonrasında devam eden etkilere de odaklanmaktadır. Üreticilerin bildirdiği sorunlar arasında taşıma ve lojistik kesintileri, girdiye erişimde bozulma ve yem maliyetlerindeki yükseliş bulunmaktadır. Kaynak, kâr amacıyla üretim yapan çiftçilerin %25’inin pandemi dönemindeki kapanma, seyahat kısıtlamaları ve personel eksikliklerinin girdi ve pazar erişimlerini ciddi biçimde etkilediğini bildirdiğini belirtmektedir.

Kaynağın önerdiği müdahaleler

Çalışma, aynı bölgede faaliyet gösteren küçük üreticiler tarafından ortak kullanılabilecek merkezi taşımacılık sistemlerinin kurulmasını önermektedir. Bunun amacı ürünlerin pazara götürülmesindeki birim lojistik maliyetini düşürmektir.

İkinci öneri yayım hizmetlerinin güçlendirilmesi ve bilgi ve iletişim teknolojileriyle desteklenmesidir. Dijital bilgi kanalları üzerinden üretim bilgisi, stok ve fiyat bilgisinin paylaşılması; üreticilerle tüccarlar arasında pazarlama ağlarının geliştirilmesi önerilmektedir.

Kaynak ayrıca üreticilerin pazar odaklı üretim, fiyat belirleme ve ürünün katma değerini artıracak işleme süreçleri konusunda desteklenmesi gerektiğini savunmaktadır.

Kesitsel Tasarım Nedensellik Kanıtlıyor mu?

Hayır. Bu çalışma belirli bir örneklemde değişkenler ile ticarileşme düzeyi arasındaki ilişkileri tek zaman kesitinde incelemektedir; bu nedenle gözlenen ilişkiler tek başına bir değişkenin diğerine kesin olarak neden olduğunu veya aynı etkinin başka bölgelerde ve zamanlarda aynen ortaya çıkacağını kanıtlamaz.

Bu sınır özellikle politika yorumlarında önemlidir. Örneğin yayım hizmetine erişen çiftçilerin daha yüksek ticarileşme düzeyine sahip olması, yalnız bu kesitsel veriden hareketle yayım hizmetinin tek başına artışa neden olduğunu göstermeye yetmez. Çiftlik büyüklüğü, üreticinin başlangıç kaynakları, pazar bağlantıları veya başka gözlenmeyen değişkenler de sonuçlarla ilişkili olabilir.

Kaynak yazarının gelecek araştırmalar için panel veri önermesi bu nedenle metodolojik olarak önemlidir. Aynı işletmeler zaman içinde izlenirse pazar erişimi, devlet desteği, girdi maliyeti veya altyapı değişimlerinin ticarileşmeyle birlikte nasıl değiştiği daha güçlü biçimde değerlendirilebilir. Yazar ayrıca nicel eğilimlerin çiftçilerin deneyimleriyle birleştirildiği karma yöntem çalışmalarını ve dijital pazar/e-ticaret platformlarının rolünü inceleyen araştırmaları önermektedir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Çalışma, incelenen Buffalo City örnekleminde tam ticarileşmenin düşük olduğunu; ticarileşme sürecinin pazar, lojistik, girdi, elektrik ve teknik destek koşullarıyla ilişkili olduğunu; üreticilerin pandemi sonrası dönemde de maliyet ve erişim sorunları bildirdiğini desteklemektedir. Çalışma ayrıca HCI kullanarak örneklemdeki ticari yönelimin dağılımını nicel olarak göstermektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

Çalışma, gözlenen bütün ilişkilerin nedensel olduğunu göstermez. Bulgular bütün Güney Afrika tavuk üreticilerine otomatik olarak genellenemez. Veri tek zaman kesitinden geldiği için uzun dönemli ticari geçişleri doğrudan izlemez. Kaynakta regresyon raporlamasında iç tutarsızlıklar bulunduğundan tek tek değişkenlerin kesin etki büyüklüğü veya anlamlılık sıralaması kaynakta verilen tablonun ötesinde yeniden hesaplanamaz.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Determinants of Commercialising Indigenous Chicken Production in South Africa: New Evidence Post-COVID-19

Yazar: T.M. Seti.

Corresponding author: T.M. Seti.

Kurum: Cape Peninsula University of Technology, Department of Agriculture, Wellington, South Africa.

ORCID: 0000-0001-6402-6056.

Dergi: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Yayıncı: South African Society for Agricultural Extension (SASAE).

Cilt / sayı / sayfa: 54(1), 79–102.

Yayın tarihi: 23 Şubat 2026.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a18891.

Kaynak türü: Hakemli bilimsel araştırma makalesi.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Araştırma tasarımı: Kesitsel saha araştırması.

Araştırma alanı: Buffalo City Metropolitan Municipality, Eastern Cape Province, Güney Afrika.

Örneklem: 150 yerli tavuk üreticisi; çiftlik büyüklüğü, gelir ve coğrafi konuma göre oluşturulmuş 23 tabaka üzerinden tabakalı rastgele örnekleme.

Veri toplama: Yarı yapılandırılmış anket; eğitimli görüşmeciler; 10 çiftçiyle pilot test.

Ana ölçüm: Household Commercialisation Index (HCI).

İstatistiksel yaklaşım: Kaynak tarafından “multiple regression model” olarak adlandırılan regresyon analizi; VIF, Breusch–Pagan ve Ramsey RESET tanı testleri.

Finansman: Çalışma dış finansman almamıştır.

Etik onay: University of Fort Hare Institutional Review Board; protokol REC-270710-028-RA; onay tarihi 23 Ekim 2023.

Bilgilendirilmiş onam: Tüm katılımcılardan alınmıştır.

Veri erişilebilirliği: Ham verilerin yazarlar tarafından talep üzerine sağlanacağı belirtilmektedir.

Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.

Kaynak içindeki raporlama tutarsızlıkları

Kaynak özet ve yöntem bölümünde analizi “multiple regression model” olarak adlandırırken anahtar kelimeler arasında “Multinomial Logistic Regression Model” ifadesi bulunmaktadır. Ayrıca sonuç bölümü ticarileşme çıktısını geçimlik, yarı-ticari ve tam ticari kategoriler bağlamında açıklamaktadır. Verianla bu yöntem adlandırmalarından birini diğerine dönüştürmemiş ve model türünü kaynak dışında yeniden sınıflandırmamıştır.

Kaynak Tablo 2’de yıldızlarla belirtilen anlamlılık düzeyleri, bazı standart hata/t değerleri ve anlatı bölümündeki anlamlılık açıklamaları birbirleriyle tam olarak uyuşmamaktadır. Örneğin bazı satırlarda negatif katsayıya rağmen pozitif t değeri verilmekte; anlatı metninde bazı katsayılar negatif p-değeri biçiminde yazılmaktadır. Bu değerler Verianla tarafından düzeltilmemiş veya yeniden hesaplanmamıştır.

Özet; ulaşım maliyetleri, düşük gelir ve pazara uzaklık gibi bazı değişkenler için belirli p-değeri düzeyleri bildirirken Tablo 2 aynı değişken setini aynı biçimde sunmamaktadır. Bu nedenle regresyon sonuçları okunurken kaynak özetinin, Tablo 2’nin ve tartışma bölümünün ayrı raporlama katmanları olduğu dikkate alınmalıdır.

Demografik Tablo 1’de de frekans-yüzde değerleri ve cinsiyet anlatımı arasında tutarsızlık bulunmaktadır. Bu nedenle Verianla makalesi söz konusu sorunlu demografik dağılımları temel bilimsel sonuç olarak kullanmamıştır.

Temel yöntemsel sınırlılıklar

Çalışma yalnız bir belediyedeki 150 üreticiyi kapsadığı için sonuçların başka üretim bölgelerine doğrudan genellenmesi dikkat gerektirir. Kesitsel tasarım aynı işletmeleri zaman içinde izlemez. Regresyon tanı testlerinin kullanıldığı bildirilmesine rağmen ayrıntılı test çıktıları makalede verilmemiştir. Ayrıca raporlama tutarsızlıkları, tek tek katsayıların ve istatistiksel anlamlılığın ikincil yeniden yorumunda ek ihtiyat gerektirir.

Resmî kaynak: https://doi.org/10.17159/2413-3221/2026/v54n1a18891