Uzaq məsafəli münasibətlərnin uğursuz olmaya mahkûm olduğu sıkça düşünülür. Halbuki nəzərdən keçirilən tədqiqat, fiziki ayrılığın tək başına ilişkinin keyfiyyətini müəyyən etmədiyini irəli sürür. Bəzi cütlüklərdə məsafə tənhalıq, qısqanclıq, qeyri-müəyyənlik ve münaqişəni gücləndirərkən bəzi cütlüklərdə daha şüurlu ünsiyyət, muxtariyyət, təqdir ve əhəmiyyətli özünü açma prosesləri ortaya çıxa bilər.

Bu farklılığın anlaşılmasında yetkin bağlanma yönəlimləri əhəmiyyətli bir izah çərçivəsi təqdim edir. Nisbətən təhlükəsiz bağlanma; partnyorun əlçatanlığına duyulan etimad, yaxınlıq ilə müstəqilliyi birlikdə davam etdirə bilmə ve emosiyaları çevik şəkildə tənzimləyə bilmə ilə əlaqələndirilir. Bağlanma kaygısı; tərk edilmə qorxusu, gecikən mesajlara yüksək həssaslıq, təkrarlanan düşünmə, qısqanclıq ve arxayınlaşdırma axtarışı davranışlarını artıra bilər. Bağlanma kaçınması ise emosional ehtiyacları basdırma, açıqlıqdan uzaqlaşma ve intensiv ilişki tələbləri qarşısında geri çəkilmə şəklində görülə bilər.

Ancak tədqiqat bu yönəlimləri dəyişməz şəxsiyyət kateqoriyaları və ya əxlaqi etiketlər kimi istifadə etmir. Kaygılı bağlanan bir kişi yalnız “fazla ihtiyaç duyan”, kaçınan bir kişi ise otomatik kimi “duyarsız” biri deyildir. Davranışların ortaya çıkışı partnyorun tepkilerine, ilişki geçmişine, strese, kültüre, ruhsal duruma ve ünsiyyət ortamına bağlıdır.

Derlemenin en əhəmiyyətli sonuçlarından biri, iletişimin miqdarı ilə keyfiyyəti arasındakı fərqdir. Çok sayıda mesaj göndərmək münasibəti tək başına təhlükəsiz və ya yaxın hâle gətirmir. Partnyorun kişiyi anladığı, duygularını keçərli gördüyü ve önem verdiği hissini yaradan qavranılan partnyor həssaslığı daha müəyyənedici ola bilər. Qısa lakin maraqlı bir mesaj, sürekli gönderilen ancaq mexaniki və ya maraqsız hissedilen mesajlardan daha etimad verici ola bilər.

Mətn mesajları, səsli danışıqler ve video aramaları uzak mesafede yakınlığı dəstəkləyə bilər; lakin eyni teknolojiler yanlış yorumlama, müqayisə, dijital nəzarət ve münaqişəni da artıra bilər. Çevrim içi görünürlük, ilişki içində həqiqi açıklık və ya güvenle eyni şey deyildir. Bir partnyorun cihazlarına, hesaplarına və ya sürekli konum bilgisine giriş, sağlıklı güvenin zorunlu koşulu kimi görülmemelidir.

Tədqiqat kadınların uzaq məsafəli münasibətlərnde bilgileri gizlemeye, sadakatsizliğe və ya partnerlerini başka biriyle değiştirmeye doğaları gereği daha yatkın oldukları yönündeki genellemeleri destekleyecek yeterli sübut bulunmadığını xüsusilə vurgulamaqdadır. Bireysel ve acı verici bir eksperimentim araştırma sorusu doğurabilir; ancaq bütün bir cinsiyet hakkında psikolojik nəticə oluşturamaz.

İlişkiyi sürdürme, sınırları yeniden müzakere etme, taşınma, məsləhətçilık alma və ya ayrılma kararları yalnız bağlanma türüyle açıklanamaz. Bu kararlar; duygular, ihtiyaçlar, değerler, təhlükəsizlik, maddi şərtlər, göç, kariyer, aile gözləntileri, alternatifler ve gerçekçi bir yeniden birleşme planının bulunup bulunmamasıyla birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Uzak məsafə ilişkisinin tək bir kilometre tanımı yoktur

Tədqiqat, uzak məsafə romantik ilişkisi üçün herkes tarafından kabul edilen tək bir coğrafi eşik bulunmadığını belirtməkdədir. Yalnız iki şəxsin yaşadığı yerler arasındakı kilometreyi ölçmek ilişkinin günlük gerçekliğini izah etmək üçün yeterli deyildir.

Uzaklık şu unsurlarla değerlendirilebilir:

• Yolculuk süresi
• Ulaşım maliyeti
• Yüz yüze görüşmelerin sıklığı
• Vize və ya sınır kısıtlamaları
• İş ve təlim programları
• Aile koşulları
• Partnerlerin ayrılığı öznel kimi nasıl eksperimentimlediği

Fərqli ülkelerde yaşayan iki kişi düzenli şəkildə görüşebilirken eyni ülke içindeki başka bir çift ekonomik və ya ailevi nedenlerle aylarca bir araya gelemeyebilir. Bu nedenle uzak məsafə halı yalnız fiziki deyil, ilişkisel ve pratik bir şərt kimi tanımlanmaqdadır.

Fiziki uzaklık her zaman emosional uzaklık yaratmaz

Derlemenin aktardığı literatür, uzaq məsafəli münasibətlərnin zorunlu kimi yaxın ilişkilerden daha düşük memnuniyet və ya bağlılık üretmediğini göstərir. Ayrılık ilişki üzərində baskı oluşturabilir; ancaq partnerlerin iletişime daha şüurlu yaklaşmasına, birlikdə geçirilen zamanı daha fazla təqdir etmesine ve bireysel özerkliği korumasına da imkân verebilir.

Bununla birlikdə mesafenin etkisi bütün cütlüklərdə eyni deyildir. Benzer coğrafi şərtlər altında belə bir çift etimad ve yakınlığı koruyabilirken başka bir çiftte qeyri-müəyyənlik, qısqanclıq və ya geri çəkilmə yoğunlaşabilir.

Çalışmanın izah etmək istediği əsas fark tam kimi budur: Eyni fiziki ayrılıq neden fərqli kişiler ve ilişkiler üçün fərqli psikolojik nəticələr doğurmaqdadır?

Yetişkin bağlanması neyi açıklar?

Bağlanma kuramı, insanların əhəmiyyətli kişilerden destek, ulaşılabilirlik ve güvenilirlik bekleme biçimlerini anlamaya çalışır. Yetişkin romantik bağlanması çalışmada iki sürekli ölçü üzərindən açıklanmaqdadır:

• Bağlanma kaygısı: Reddedilme, tərk edilmə və ya yeterince sevilmeme konusunda endişe
• Bağlanma kaçınması: Başkasına bağımlı olmaktan, emosional yakınlıktan və ya kırılganlık göstermekten rahatsızlık

Bu iki boyutun düşük olduğu nisbətən təhlükəsiz bağlanma, şəxsin hem yaxınlıq kurabilmesi hem de geçici ayrılığa dayanabilmesiyle əlaqələndirilir.

Tədqiqat, insanları kesin şəkildə “təhlükəsiz”, “kaygılı” və ya “kaçınan” kutularına yerleştirmeməkdədir. Eyni kişi fərqli ilişkilerde, fərqli stres düzeylerinde və ya fərqli yaşam dönemlerinde fərqli davranışlar gösterebilir.

Təhlükəsiz bağlanma uzak mesafede nasıl görülə bilər?

Nisbətən təhlükəsiz bağlanan bireyler, partner geçici kimi ulaşılamadığında bunu hemen sevginin sona erdiğinin kanıtı kimi yorumlamayabilir. Gereksinimlerini daha birbaşa ifade edebilir ve partnerlerinden destek isterken kendi özerkliklerini de koruyabilirler.

Təhlükəsiz işleyiş şu örüntülerle əlaqələndirilir:

• Yaxınlıq ve bağımsızlık arasında daha çevik denge
• Partnyorun desteğine duyulan daha yüksək etimad
• Belirsiz durumlarda sübut ilə varsayımı ayırabilme
• Emosional ehtiyacları açıq şəkildə ifade edebilme
• Geçici ayrılığa ve gecikmelere daha fazla tolerans
• Çatışma sırasında iletişimi tamamen kesmeden sınır koyabilme

Ancak təhlükəsiz bağlanma ilişkinin mutlaka devam edeceğini və ya çatışma yaşanmayacağını garanti etmez. Təhlükəsiz bir kişi de uyumsuz hedefler, devamlı karşılanmayan ihtiyaçlar və ya gerçekçi bir ortaq gelecek bulunmaması nedeniyle münasibəti sonlandırabilir.

Bağlanma kaygısı ve dijital qeyri-müəyyənlik

Fiziki kimi uzakta olan bir partnyorun gecikən mesajı, qısa cevabı, kaçırdığı arama və ya değişen günlük rutini birçok fərqli nedenle açıklanabilir. Bağlanma kaygısı yüksək olduğunda bu belirsiz olaylar azalan sevginin, reddedilmenin və ya olası tərk edilmenin işareti kimi yorumlanabilir.

Ortaya çıkabilecek tepkiler şunlardır:

• Mesajları tekrar tekrar kontrol etme
• Sürekli güvence isteme
• Partnyorun çevrim içi hareketlerini izleme
• Qısqanclıq ve müqayisə
• En kötü senaryolar üzərində tekrarlayıcı şəkildə düşünme
• Yakınlığı hemen yeniden kurmak üçün intensiv baskı uygulama
• Partnyorun sevgisini sınayan davranışlar

Bu tepkiler şəxsin belirsizliğini qısa süreli azaltabilir. Partnerden gelen bir güvence anlık rahatlama sağlayabilir. Ancak arxayınlaşdırma axtarışı sürekli ve intensiv hâle geldiğinde diğer partner bunu baskı, sorgulama və ya nəzarət kimi eksperimentimleyebilir.

Bağlanma kaçınması ve emosional geri çəkilmə

Bağlanma kaçınması yüksək olan bireyler, emosional ihtiyaçları küçültme və ya yok sayma eğiliminde ola bilər. Uzak məsafə başlangıçta rahatlatıcı belə görünebilir; çünki günlük yaxınlıq tələbləri ve fiziki kırılganlık daha sınırlıdır.

Stres arttığında şu örüntüler ortaya çıxa bilər:

• Emosiyaları açıklamaktan kaçınma
• Bağımlılık gereksinimlerini basdırma
• Zor konuşmaları erteleme
• Mesajlara və ya aramalara daha az yanıt verme
• Bağımsızlığa aşırı vurgu yapma
• Çatışma sırasında uzun süreli geri çəkilmə

Geçici geri çəkilmə intensiv duyguların yatışmasına yardım edebilir. Ancak sürekli emosional kopukluk güveni, açıklığı ve yakınlığı zaman içində azaltabilir.

Kaygılı takip ilə kaçınan geri çəkilmə birbirini besleyebilir

Çalışmanın məsləhətçilık açısından dikkat çektiği əhəmiyyətli ilişki döngülerinden biri, bir partnyorun intensiv güvence ararken diğerinin geri çəkilməsidir.

Döngü şu şəkildə ilerleyebilir:

1. Bir partner gecikən iletişimi tehdit kimi algılar.
2. Daha fazla mesaj gönderir və ya izah talep eder.
3. Diğer partner baskı hissettiği üçün geri çekilir.
4. Geri çekilme ilk partnyorun tərk edilmə korkusunu güçlendirir.
5. Güvence arama ve izleme daha da artar.
6. Kaçınan partner daha fazla uzaklaşır.

Bu döngüde yalnız tək bir kişiyi suçlamak, iki davranışın birbirini nasıl tetiklediğini görünmez hâle getirebilir. Tədqiqat, məsləhətçilığın taraflardan hangisinin “haklı” olduğunu belirlemekten çox karşılıklı örüntüyü anlamaya yönelmesi gerektiğini irəli sürür.

Duygu düzenleme nə anlama geliyor?

Duygu düzenleme, insanların hangi emosiyaları yaşadıklarını, bu duyguların nə zaman ortaya çıktığını ve duygularını nasıl ifade edip davranışa dönüştürdüklerini etkileyen prosesləri ifade etməkdədir.

Çalışmada öne çıkan bəzi stratejiler şunlardır:

• Bilişsel yeniden değerlendirme
• Emosional ifadeyi basdırma
• Tekrarlayıcı düşünme
• Dikkati geçici kimi başka yere yöneltme
• Kabul
• Sorun çözme
• Güvence arama
• Emosiyaları paylaşma
• Geri çekilme
• Partnerle birlikdə emosiya tənzimləmə

Tədqiqat heç bir stratejiyi her koşulda bütünüyle sağlıklı və ya sağlıksız kimi sınıflandırmamaqdadır. Örneğin geçici dikkat dağıtma intensiv bir emosional anda yararlı ola bilər. Tehlikeli və ya uygun olmayan bir ortamda qısa süreli basdırma koruyucu ola bilər. Sorun, stratejinin bağlama uymaması və ya tək seçenek hâline gelmesidir.

Yeniden değerlendirme: Varsayımı həqiqi sanmamak

Bilişsel yeniden değerlendirme, bir olayın emosional təsirini değiştirmek məqsədilə o olaya verilen mənanın yeniden ələ alınmasıdır.

Örneğin gecikən bir mesaj şu fərqli açıklamalara sahip ola bilər:

• Partnyorun ilgisinin azalması
• İş yoğunluğu
• Uyku və ya zaman farkı
• Telefon bağlantısı sorunu
• Ruhsal və ya fiziki yorgunluk
• O anda cevap vermeye uygun olmayan bir ortam

Yeniden değerlendirme həqiqi tehlike işaretlerini yok saymak anlamına gelmeməkdədir. Amaç, elde yeterli sübut bulunmadan en kötü yorumun kesin həqiqi kimi kabul edilmesini önlemektir.

Basdırma: Her zaman kötü deyil, alışkanlık hâlinde riskli

Emosional ifadeyi basdırma, duygu ortaya çıktıktan sonra onun dışarıya yansıtılmasını azaltmaktır. Qısa süreli basdırma bəzi durumlarda çatışmanın tırmanmasını engelleyebilir.

Ancak kişi əhəmiyyətli kaygılarını sürekli saklarsa:

• Partner emosional halı anlayamayabilir.
• Yaxınlıq azalabilir.
• Çözülmemiş sorunlar birikebilir.
• Kızgınlık ve kırgınlık daha sonra intensiv şəkildə ortaya çıxa bilər.
• Kararlar ortaq müzakere yerine tək taraflı alınabilir.

Bu nedenle çalışmanın yaklaşımı, duygunun bastırılıp bastırılmamasından çox stratejinin kontekst, süre ve sonuçlarının değerlendirilmesidir.

Emosional aşırı etkinleşme ve devre dışı bırakma

Bağlanma ilə emosiya tənzimləmə arasındakı ilişki iki əsas süreç üzərindən açıklanmaqdadır.

Aşırı etkinleşme

Aşırı etkinleşme, tehdide yönelik dikkatin artması, sıkıntının büyütülmesi ve güvence elde etme çabasının yoğunlaşmasıdır. Daha çox bağlanma narahatlığıyla əlaqələndirilir.

Devre dışı bırakma

Devre dışı bırakma, bağlanma gereksinimlerinin küçültülmesi, duyguların bastırılması ve kırılganlık kaynağından uzaklaşılmasıdır. Daha çox bağlanma qaçınmasıyla əlaqələndirilir.

Bu iki süreç sabit ve değiştirilemez deyildir. İlişki eksperimentimleri, psikolojik destek, kişisel gelişim ve duyarlı bir partner bu örüntülerin nasıl ifade edildiğini değiştirebilir.

Texnologiya duyguların düzenlendiği ortamı değiştiriyor

Yüz yüze iletişimde tonlama, yüz ifadesi, beden dili ve ekoloji kontekst eyni anda görülə bilər. Uzak mesafede sıkıntı yaşayan kişi çoğu zaman bu bilgiler olmadan karar vermek zorundadır:

• Hemen mesaj göndermeli mi?
• Beklemeli mi?
• Aramalı mı?
• Konuyu görmezden mi gelmeli?
• Partneriyle yüzleşmeli mi?
• Olayı yeniden mi yorumlamalı?

Duygunun ortaya çıkışı ilə partnerden yanıt alınması arasındakı gecikme bəzi kişiler üçün düşünme fırsatı, bazıları üçün ise tekrarlayıcı ve felaketleştirici düşünceler üçün geniş bir alan yaratabilir.

İletişim sıklığı ilə ünsiyyət kalitesi eyni deyildir

Derlemede aktarılan araştırmalardan biri, uzak məsafə ve coğrafi kimi yaxın ilişkilerde bulunan ümumi 647 genç yetişkini incelemişdir. Uzaq məsafəli münasibətlərndeki katılımcılar daha fazla uzaktan ünsiyyət bildirmiş; tez-tez ve duyarlı mesajlaşma bu grupta daha yüksək ilişki memnuniyetiyle ilişkili bulunmuşdur.

Ancak tədqiqat, bu bulgunun korelasyonel olduğunu ve neden-nəticə ilişkisini kanıtlamadığını açıq şəkildə belirtməkdədir. Daha fazla mesajlaşma memnuniyeti artırmış ola bilər; yüksək memnuniyete sahip çiftler de daha tez-tez ve daha duyarlı şəkildə mesajlaşmış ola bilər.

Bu sonuçtan “çiftler mümkün olduğunca çox mesaj göndermelidir” sonucu çıkarılmamaqdadır. Əhəmiyyətli olan:

• Mesajın zamanlaması
• İçeriğinin ilgisi
• Partnyorun duygusuna verilen karşılık
• Ortaq gözləntiler
• İletişimin zorunluluk deyil bağlantı hissi yaratması

gibi niteliklerdir.

Algılanan partner duyarlılığı

Algılanan partner duyarlılığı, şəxsin partneri tarafından anlaşıldığını, duygularının keçərli görüldüğünü ve kendisine önem verildiğini hissetmesidir.

Bir mesajın etimad verici olabilmesi üçün uzun olması gerekmez. “Şu anda toplantıdayım, yaşadığın şeyi önemsiyorum ve akşam ayrıntılı konuşmak istiyorum” şəklindəki qısa lakin açıklayıcı bir yanıt, saat boyunca süren yüzeysel mesajlaşmadan daha təhlükəsiz bir bağlantı oluşturabilir.

Çalışmaya görə ünsiyyət sıklığı, algılanan anlayış ve ilginin yerine geçemez.

Mətn mesajlarının imkânları ve riskləri

Mətn mesajları eş zamanlı olmak zorunda deyildir. Partnerler günlük yaşamın küçük ayrıntılarını paylaşabilir ve daha uzun görüşmeler arasında süreklilik hissi oluşturabilir.

Bununla birlikdə mətn mesajları:

• Ses tonunu taşımaz.
• Yüz ifadelerini göstermez.
• Yanlış anlaşılmayı anında düzeltmeyi zorlaştırabilir.
• Qısa ifadelerin ilgisizlik kimi yorumlanmasına yol açabilir.
• Çatışma sırasında uzun ve tekrarlayıcı mesaj zincirleri oluşturabilir.

Bağlanma sistemi etkinleştiğinde nötr bir sözcük, noktalama işareti və ya qısa cevap belə olumsuz anlam yüklenerek yorumlanabilir.

Səsli ve video zəngler

Səsli görüşme tonlama, duraklama ve emosional nüans taşır. Görüntülü görüşme bunlara yüz ifadesi ve ortam bilgisi de ekleyebilir. Böylece daha güclü bir birlikdə bulunma hissi oluşturabilir.

Ancak video zəng her zaman üstün deyildir. Şu sorunlar yaşanabilir:

• Sürekli erişilebilir görünme baskısı
• Her an emosional kimi hazır olma gözləntisi
• Görünüşle maraqlı kaygı
• Xüsusi alanın bulunmaması
• Zayıf internet bağlantısı
• Zaman dilimi ve tədqiqat programı çatışmaları

Tədqiqat, fərqli ünsiyyət araçlarının fərqli amaçlarla kullanılmasını önerməkdədir. Günlük süreklilik üçün mesajlaşma uygun ola bilərken emosional kimi karmaşık meselelerin səsli və ya video zəngyle ələ alınması daha yararlı ola bilər.

Sosial medya görünürlüğü güvenle eyni şey deyildir

Sosial medya, partnerlerin birbirlerinin günlük yaşamına dâhil olduğunu hissetmesine yardım edebilir. Fotoğraflar, yorumlar ve paylaşımlar ortaq bir yaşam hissini dəstəkləyə bilər.

Eyni ortam şu riskləri de taşımaqdadır:

• Takipçi ve yorumları sadakat göstergesi gibi değerlendirme
• Çevrim içi olduğu hâlde mesaj vermemeyi reddedilme kimi yorumlama
• Başka kişilerle müqayisə
• Gizli və ya açık dijital izleme
• Partnyorun sürekli konumunu bilme gözləntisi

Çevrim içi görünür olmak, ilişkinin bütün tərəfləri hakkında açık olmak anlamına gelmez. Sağlıklı etimad, partnyorun dijital yaşamının kesintisiz denetlenmesine indirgenemez.

İlişkisel qeyri-müəyyənlik nə zaman sorun olur?

İlişkisel qeyri-müəyyənlik, şəxsin kendisi, partneri və ya ilişkinin geleceği hakkındaki sorularını kapsar:

• İki taraf eyni ölçüde bağlı mı?
• İletişim gözləntileri ortaq mı?
• İlişkinin sınırları eyni şəkildə mi anlaşılıyor?
• Yeniden eyni yerde yaşamak üçün gerçekçi bir plan var mı?
• Məsafə geçici mi, belirsiz süreli mi?

Qeyri-müəyyənlik her zaman ilişkinin bozulduğunu göstermez. Değişen yaşam koşullarında belirli bir qeyri-müəyyənlik normal ola bilər. Qeyri-müəyyənlik kronikleştiğinde, konuşulamadığında və ya kontrol davranışlarıyla birleştiğinde daha ciddi bir sorun hâline gelebilir.

Etimad, bütün uyarı işaretlerini görmezden gelmek deyildir

Tədqiqat güveni, diğer şəxsin güvenilirliği ve ilgisi hakkındaki gözləntiye dayanarak kırılganlığı kabul etme isteği kimi açıklamaqdadır.

Etimad:

• Həqiqi sorunları inkâr etmek,
• Partnyorun her açıklamasını sorgusuz kabul etmek,
• İlişkiyi sürdürmek zorunda olmak,
• Cihaz ve hesap şifrelerini paylaşmak,
• Sürekli konum takibini kabul etmek

anlamına gelmeməkdədir.

Təhlükəsiz işleyiş, belirsizliği kabul ederken birbaşa konuşmayı ve kararları panik yerine eldeki kanıtlara dayandırmayı içerir.

Önceden konuşulması gereken gözləntiler

Çiftlerin aşağıdaki alanlarda açık gözləntiler oluşturması önlenebilir belirsizliği azaltabilir:

• İlişkinin xüsusi və ya açık olması
• İletişim sıklığı ve uygun zamanlar
• Arkadaşlıklar ve sosial etkinlikler
• Məxfilik ve sosial media kullanımı
• Maddi sorumluluklar
• Ziyaret planları
• Cinsel sərhədlər
• Çatışmanın nasıl ələ alınacağı
• Mesafenin nə zaman ve nasıl sona erdirileceği

Bu görüşmeler ilişki başarısını garanti etmez. Ancak partnerlerin birbirinden tamamen fərqli varsayımlarla hareket etme ihtimalini azaltabilir.

Duygular kararlar üçün hem bilgi hem de risk taşıyabilir

Tənhalıq, korku, öfke və ya memnuniyetsizlik əhəmiyyətli bir ihtiyacın karşılanmadığını gösterebilir. Bu nedenle emosiyaları tamamen göz ardı etmek doğru deyildir.

Bununla birlikdə intensiv emosional etkinleşme:

• Dikkati daraltabilir.
• En kötü sonucu daha olası gösterebilir.
• Acele yüzleşmeye yol açabilir.
• Uzun vadeli sonuçların değerlendirilmesini zorlaştırabilir.
• Kesinlik elde etmek üçün erken karar verilmesine neden ola bilər.

Tədqiqat daha dengeli karar verme sürecini yedi adımla açıklamaqdadır:

1. Verilecek kararı açık şəkildə tanımlamak
2. Gözlenebilir gerçeklerle korkulan yorumları ayırmak
3. Qısa ve uzun vadeli sonuçları düşünmek
4. Kişisel ihtiyaçları ve dəyərləri fark etmek
5. Təhlükəsiz ve uygun olduğunda partnerle ünsiyyət kurmak
6. Emosional etkinleşmenin azalması üçün zaman tanımak
7. İlişkiyi sürdürmenin her zaman en sağlıklı nəticə olmadığını kabul etmek

İlişkiyi bitirmek psikolojik başarısızlık deyildir

Uzak məsafə ilişkisinin sona ermesi otomatik kimi güvensiz bağlanma, sadakatsizlik və ya emosiya tənzimləmə bozukluğu anlamına gelmez.

İlişki şu nedenlerle sona erebilir:

• Uyumsuz yaşam hedefleri
• Sürekli karşılanmayan emosional ihtiyaçlar
• Taşınmanın və ya birleşmenin pratik kimi mümkün olmaması
• İstismar və ya təhlükəsizlik sorunu
• Sevginin değişmesi
• Gerçekçi bir ortaq geleceğin bulunmaması

Eyni şəkildə münasibəti sürdürmek de her zaman təhlükəsiz bağlanmanın göstergesi deyildir. Kişi korku, suçluluk, bağımlılık və ya toplumsal baskı nedeniyle ilişki içində kalabilir.

Kararın keyfiyyəti; şüurlu, gönüllü, düşünülmüş ve şəxsin değerleriyle esenliğiyle uyumlu olup olmadığı üzərindən qiymətləndirilməlidir.

Gizleme ve sadakatsizlik tək bir psikolojik kategori deyildir

Tədqiqat, gizleme davranışlarının eyni mənada değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulamaqdadır. Bir kişi şu fərqli nedenlerle bilgi paylaşmayabilir:

• Sıradan kişisel məxfilik
• Zor bir konuşmadan kaçınma
• Utanç və ya çatışma qorxusu
• Kontrolcü bir partnerden korunma
• Kasıtlı aldatma

Bu durumların psikolojik ve etik anlamları birbirinden farklıdır.

Araştırmaların ayrıca şu olguları ayırması önerilməkdədir:

• Olağan məxfilik
• Zor açıklamadan kaçınma
• Təhlükəsizlik məqsədilə gizleme
• Emosional sadakatsizlik
• Cinsel sadakatsizlik
• Rızaya dayalı tək eşli olmayan ilişki
• Bir ayrılıktan sonra yeni ilişkiye geçiş

Bir şəxsin başka birine ilgi duyması da tək başına davranışı belirlemez. Kişi mevcut sınırlarını koruyabilir, ilişki koşullarını yeniden müzakere edebilir və ya yeni bir ilişkiye başlamadan önce önceki münasibəti sonlandırabilir.

Kadınların eksperimentimleri nasıl incelenmeli?

Kadınlara odaklanmak, kadınların tək tip psikolojiye sahip olduğu varsayımına dayandırılmamalıdır. Akademik kimi əhəmiyyətli olan, kadınların bəzi toplumsal koşullarda karşılaşabileceği fərqli baskıları incelemektir.

Çalışmada belirtilen olası şərtlər şunlardır:

• İlişkiyi sürdürme ve emosional emeği üstlenme gözləntisi
• Aile itibarını koruma baskısı
• Partnyorun ihtiyaçlarını önceliklendirme gözləntisi
• Hareket özgürlüğündeki eşitsizlik
• Ekonomik bağımlılık
• Çevrim içi taciz
• Təhlükəsizlik kaygıları

Göç, təlim və ya tədqiqat nedeniyle yeni bir yere taşınmak şəxsin özerkliğini, sosial çevresini ve ilişkiden gözləntilerini değiştirebilir. Bu değişimlerin yaşanması göçün ihanete yol açtığını və ya kadınların başka ülkeye gittiklerinde daha az sadık olduğunu göstermez.

Kadınlar kültür, yaş, sınıf, cinsel yönelim, ilişki geçmişi, şəxsiyyət ve değerler bakımından birbirlerinden farklıdır. Küçük bir üniversite öğrencisi grubundan elde edilen sonuçların bütün kadınlara genellenemeyeceği vurgulanmaqdadır.

Toplumsal cinsiyet araştırmalarının sorması gereken sorular

Çalışmaya görə sorumlu bir toplumsal cinsiyet analizi şu sorulara yönelmelidir:

• Toplumsal roller duyguların ifade edilmesini nasıl etkiliyor?
• İlişkiyi sürdürme emeğini kim üstleniyor?
• İletişim gözləntileri iki taraf üçün eşit mi?
• Təhlükəsizlik ve muxtariyyət, izah kararlarını nasıl etkiliyor?
• Göç güç, fırsat ve bağımsızlık dağılımını nasıl değiştiriyor?
• Eyni davranış kadınlarda ve erkeklerde fərqli mı yargılanıyor?

Bu yaklaşım zararlı davranışı haklı çıkarmayı amaçlamaz. Amaç, davranışı sübut yerine stereotip kullanmadan açıklamaktır.

Şəkil 1: İlişkisel kararlar tək bir nedenden doğmuyor

Çalışmanın 6. sayfasındaki Şəkil 1, uzak məsafə ilişkisinde karar verme sürecini doğrusal lakin karşılıklı etkilenmeye açık bir bağlamsal modelle göstərir.

Modelin ilk katmanı bireysel ve ilişkisel geçmişten oluşmaqdadır:

• Bağlanma kaygısı ve kaçınması
• Önceki ilişki eksperimentimleri
• Şəxsiyyət
• Değerler
• Bağlılık
• Ruhsal sağlık

İkinci katmanda uzak mesafenin pratik koşulları bulunmaqdadır:

• Fiziki ayrılık
• Zaman dilimleri
• Ziyaret xərcləri
• Belirsiz yeniden birleşme
• Göç
• İş və ya təlim baskısı
• Azalan fiziki yaxınlıq

Bu şərtlər emosional ve bilişsel prosesləri etkileyebilir:

• Tənhalıq
• Etimad
• Qısqanclıq
• Tekrarlayıcı düşünme
• Yeniden değerlendirme
• Basdırma
• Algılanan alternatifler
• Belirsiz mesajları yorumlama biçimi

Daha sonra kişiler arası süreçler devreye girməkdədir:

• Özünü açma
• Güvence verme ve isteme
• Duyarlılık
• Çatışma
• Geri çekilme
• Sınırların müzakere edilmesi
• Uzaktan iletişimin keyfiyyəti

Bu süreçlerin sonunda münasibəti sürdürme, yeniden müzakere etme, taşınma, məsləhətçilık alma, sınırları değiştirme, ara verme və ya münasibəti sonlandırma gibi kararlar ortaya çıxa bilər.

Model ayrıca kültür, toplumsal cinsiyet gözləntileri, təhlükəsizlik, sosial destek, maddi şərtlər, ilişki süresi ve gerçekçi yeniden birleşme planlarının bütün aşamaları değiştirebildiğini göstərir.

Şeklin altındaki uyarı önemlidir: Yollar karşılıklı ola bilər ve deterministik nedensellik ifade etmez. Bağlanma kaygısı belirli bir kararı birbaşa ve kaçınılmaz şəkildə üretmez.

Cədvəl I: Kavramlar ve yorumlama sınırları

Eyni sayfadaki Cədvəl I, əsas kavramların olası ilişki örüntülerini, uzaq məsafəli münasibətlərndeki sonuçlarını ve her yorumun sınırını birlikdə verməkdədir.

Pratik emosiya tənzimləmə adımları

Tədqiqat, belirsiz dijital iletişime tepki vermeden önce şu sıranın kullanılabileceğini önerməkdədir:

1. Ortaya çıkan emosional tepkiyi tanımlamak
2. Bu tepkiyi yaradan yorumu belirlemek
3. Eldeki kanıtı değerlendirmek
4. Başka makul açıklamalar düşünmek
5. Uygun ünsiyyət aracını seçmek
6. Kaygıyı suçlama olmadan ifade etmek

Bu yaklaşım duyguların bastırılmasını istememəkdədir. Duygunun daha anlaşılır ve yapıcı şəkildə ifade edilmesini amaçlamaqdadır.

İlişki eğitimi üçün öneriler

İlişki eğitimi programlarının çiftlere ünsiyyət miqdarı ilə keyfiyyətini ayırmayı öğretmesi önerilməkdədir. Partnerlerin ayrılık başlamadan önce gözləntilerini konuşması, iki tarafın bağlılık ve ulaşılabilirliği fərqli şəkildə tanımlaması riskini azaltabilir.

Təlim konuları arasında şunlar yer alabilir:

• İletişim programları
• Məxfilik
• İlişkinin sınırları
• Arkadaşlıklar
• Sosial medya
• Maddi konular
• Ziyaretler
• Cinsel sərhədlər
• Çatışma çözümü
• Gələcəkdə eyni yerde yaşama planı

Danışmanlık üçün öneriler

Çift məsləhətçilığı, güvence arayan partner ilə geri çekilen partner arasındakı karşılıklı döngüleri görünür hâle getirebilir.

İlişki sıkıntısı travma, depresyon, anksiyete, zorlayıcı kontrol və ya öz dəyər kaybıyla bağlantılı olduğunda bireysel psikolojik destek de gerekli ola bilər.

Tədqiqat, münasibəti her koşulda sürdürmeyi məsləhətçilığın amacı kimi görmeməkdədir. Təhlükəsizlik, gönüllülük ve kişisel esenlik əsas değerlendirme ölçütleri kimi korunmalıdır.

Araştırmada kişisel eksperimentim ilə məlumat arasındakı sınır

Tədqiqat, acı verici bir kişisel eksperimentimin əhəmiyyətli bir bilimsel sual oluşturabileceğini kabul etməkdədir. Ancak araştırmacının yaşadığı olay, geniş bir nüfus hakkındaki sonucun kanıtı deyildir.

Kişisel eksperimentime yaxın konuları araştıran kişilere şu uygulamalar önerilməkdədir:

• Düşünsel ve emosional təsirləri kaydeden bir refleksivite günlüğü tutmak
• Analitik kararları belgelendirmek
• Mümkün olduğunda birden fazla kodlayıcı kullanmak
• Başka araştırmacılardan eleştirel değerlendirme istemek
• Karşıt kanıtları raporlamak
• Eski partnerleri tanımlayabilecek ayrıntılardan kaçınmak

Refleksivite, araştırmacının kendi eksperimentiminin araştırma sorusunu ve yorumlarını nasıl etkileyebileceğini açıklamasıdır. Kişisel eksperimentimi katılımcı verisinin yerine geçirme yetkisi vermez.

Tədqiqatın nə dediyi

• Uzaq məsafəli münasibətlərnin tək ve kaçınılmaz bir psikolojik sonucu yoktur.
• Bağlanma yönəlimləri, kişilerin ayrılığı ve belirsizliği nasıl eksperimentimlediğini açıklamaya yardım edebilir.
• Bağlanma kaygısı arxayınlaşdırma axtarışı ve tehdit odaklı düşünmeyle ilişkili ola bilər.
• Bağlanma kaçınması basdırma ve geri çəkilməyle ilişkili ola bilər.
• Bu ilişkiler olasılıksaldır; belirli davranışları kesin kimi öngörmez.
• İletişim kalitesi ve partner duyarlılığı, yalnız ünsiyyət sıklığından daha əhəmiyyətli ola bilər.
• Texnologiya hem yakınlığı koruyabilir hem de yanlış yorumlama ve gözetimi artıra bilər.
• İlişki kararları emosional, bilişsel, kişiler arası ve pratik koşulların birlikdə ürünüdür.
• Kadınlara yönelik sadakatsizlik ve gizleme genellemeleri mevcut kanıtlarla desteklenmeməkdədir.

Tədqiqatın nə demədiyi

• Bütün uzaq məsafəli münasibətlərnin başarılı və ya uğursuz olduğunu demir.
• Təhlükəsiz bağlanan kişilerin münasibəti mutlaka sürdüreceğini ileri sürmeməkdədir.
• Kaygılı bağlanan kişilerin sadakatsiz və ya kontrolcü olacağını demir.
• Kaçınan bağlanan kişilerin duygusuz olduğunu ileri sürmeməkdədir.
• Tez-tez mesajlaşmanın ilişki memnuniyetine kesin kimi neden olduğunu kanıtlamamaqdadır.
• Bir şəxsin çevrim içi davranışından sadakati hakkında kesin nəticə çıkarılabileceğini demir.
• İlişkinin sona ermesini psikolojik bozukluk kimi değerlendirmeməkdədir.
• Kadınların tək bir emosional və ya ilişkisel örüntü izlediğini savunmamaqdadır.
• Herhangi bir eski partnyorun davranışını teşhis edebileceğini ileri sürmeməkdədir.

Keçmiş baxımından əhəmiyyəti

Bağlanma kuramı başlangıçta çocuk ilə texniki qulluq veren arasındakı emosional bağı izah etmək üçün geliştirilmiş, daha sonra yetişkin romantik ilişkilerine uygulanmışdır. Zaman içində basit bağlanma sınıflarından sürekli kaygı ve kaçınma boyutlarına geçilmişdir.

Bu tədqiqat, bu tarihsel kuramsal birikimi fiziki ayrılıq ve dijital iletişimin biçimlendirdiği çağdaş ilişkilere uygulamaqdadır.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti

Təlim, tədqiqat, göç, askerlik ve uluslararası hareketlilik nedeniyle çox sayıda ilişki dijital araçlarla sürdürülməkdədir. Mesajlaşma, video zəng, sosial media ve konum bölgüsü yakınlığı desteklerken ilişkinin nə kadar təhlükəsiz olduğunu ölçmek üçün istifadə olunan nəzarət araçlarına da dönüşebilir.

Çalışmanın güncel töhfəsi, teknolojik bağlantının emosional duyarlılık, etimad ve ortaq gelecek planının yerine geçemeyeceğini açıq şəkildə göstermesidir.

Gələcək baxımından əhəmiyyəti

Gelecekteki çalışmaların yalnız tək partnerden alınan kesitsel öz bildirimlerle sınırlı kalmaması önerilməkdədir.

Öncelikli araştırma alanları şunlardır:

• Ayrılık öncesi, sırası ve sonrasını izleyen uzunlamasına araştırmalar
• İki partnyorun de katıldığı ikili çalışmalar
• Şəxsin kendi ve partnerinin bağlanma etkilerini ayıran aktör-partner modelleri
• İletişimin yalnız sıklığını deyil içeriğini ve duyarlılığını inceleyen araştırmalar
• Göç, təlim ve yeni sosial çevrelerin gözləntileri nasıl değiştirdiği
• Yeniden birleşme planlarının mesafenin təsirini nasıl değiştirdiği
• Dijital temasın hangi koşullarda güvence, hangi koşullarda nəzarət oluşturduğu
• Kültür ve bağlanmanın məxfilik kararlarını nasıl birlikdə etkilediği

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Araştırma türü

Tədqiqat yapılandırılmış eleştirel bir literatür derlemesidir.

Çalışmada:

• Yeni katılımcı toplanmamışdır.
• Görüşme və ya odak grup yapılmamışdır.
• Anket uygulanmamışdır.
• Özgün nicel və ya nitel məlumat analiz edilməmişdir.
• Meta-analiz yapılmamışdır.
• Tədqiqat önceden kaydedilmemişdir.
• PRISMA uyumlu sistemli tarama gerçekleştirilmemişdir.
• Bağımsız çift tarama və ya resmî yanlılık değerlendirmesi raporlanmamışdır.

Mənbə seçim alanları

Kaynaklar beş kavramsal alana uygunluklarına görə seçilmişdir:

1. Yetişkin romantik bağlanması
2. Kişi içi ve kişiler arası emosiya tənzimləmə
3. Uzaq məsafəli münasibətlərnin sürdürülmesi
4. Texnologiya aracılı ünsiyyət ve partner duyarlılığı
5. Bağlılık, ilişki kararları ve ilişkinin sona ermesi

Əsas bağlanma ve emosiya tənzimləmə kuramları, hakemli derlemeler, meta-analizler ve uzak məsafə ilişkilere birbaşa odaklanan ampirik çalışmalar önceliklendirilmişdir.

Birbaşa kadın araştırmalarının sınırlılığı

Xüsusilə uzaq məsafəli münasibətlərndeki kadınların karar verme süreçlerine odaklanan araştırmaların sınırlı olduğu belirtilməkdədir. Bu nedenle tədqiqat daha geniş yetkin bağlanması, romantik ilişki ve texnologiya aracılı ünsiyyət literatüründen yararlanmışdır.

Uluslararası araştırmaların sonuçları bütün kültürlere otomatik kimi genellenmeməkdədir.

Derlemenin əsas yorumlayıcı sonuçları

1. Məsafə tək başına ilişki keyfiyyətini belirlememəkdədir.

   İlişkinin keyfiyyəti bağlanma, emosiya tənzimləmə, ünsiyyət, partner duyarlılığı ve gelecek planlarıyla birlikdə qiymətləndirilməlidir.

2. Bağlanma təsirləri stres altında daha görünür ola bilər.

   Qeyri-müəyyənlik ve fiziki ulaşılamazlık, kaygılı aşırı etkinleşmeyi və ya kaçınan geri çəkilməyi tetikleyebilir.

3. İletişim kalitesi sıklıktan ayrılmalıdır.

   Çok tez-tez ünsiyyət kurmak anlaşılmış ve önemsenmiş hissetmeyi garanti etmez.

4. Texnologiya çift yönlü etki taşır.

   Yaxınlıq ve süreklilik sağlayabilir; eyni zamanda yanlış yorumlama, müqayisə ve gözetimi artıra bilər.

5. İlişki kararları deterministik deyildir.

   Bağlanma yönelimi belirli bir kararın kaçınılmaz nedeni kimi kullanılamaz.

6. Toplumsal cinsiyet stereotipleri sübut yerine geçemez.

   Kadınların gizleme, sadakatsizlik və ya partner değiştirmeye genel kimi yatkın olduğu sonucunu destekleyecek yeterli sübut yoxdur.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Bağlanma, emosiya tənzimləmə, ünsiyyət ve karar verme literatürlerini eyni çerçevede birleştirməkdədir.
• Mesafenin tək başına müəyyənedici olduğu varsayımını reddetməkdədir.
• Bağlanma yönelimlerini əxlaqi karakter etiketleri kimi istifadə etmir.
• İletişim miqdarı ve keyfiyyətini açık şəkildə ayırmaqdadır.
• Dijital iletişimin hem yararlarını hem de risklerini tartışmaqdadır.
• İlişkinin sona ermesini otomatik kimi psikolojik bozukluk kimi tanımlamamaqdadır.
• Məxfilik, gizleme ve sadakatsizlik arasındakı kavramsal farkları göstərir.
• Kadınların eksperimentimlerini stereotip üretmeden ələ almaya çalışmaqdadır.
• Kişisel eksperimentim ilə bilimsel məlumat arasındakı sınırı açıq şəkildə vurgulamaqdadır.
• Şəkil 1 ilə çox katmanlı, bağlamsal ve karşılıklı bir karar modeli təqdim edir.
• Cədvəl I’de her kavramın yanında yorumlama uyarısı verməkdədir.
• Danışmanlık, ilişki eğitimi ve etik araştırma üçün uygulanabilir başlıklar önerməkdədir.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• Resmî sistemli derleme deyildir.
• Kapsamlı ve yeniden üretilebilir məlumat tabanı arama stratejisi sunulmamışdır.
• Tədqiqat seçimi üçün bağımsız çift tarama yapılmamışdır.
• Kaynaklar üçün biçimsel yanlılık və ya kalite değerlendirmesi raporlanmamışdır.
• Xüsusilə kadınlara ve uzak məsafə kararlarına birbaşa odaklanan literatür sınırlıdır.
• İncelenen çalışmaların əhəmiyyətli bölümü kesitsel öz bildirim verilerine dayanmaqdadır.
• Kesitsel çalışmalar bağlanma güvensizliğinin sorunlara neden olup olmadığını belirleyemez.
• Zor ilişki eksperimentimleri de bağlanma güvensizliğini artırmış ola bilər.
• Literatürün əhəmiyyətli bölümü üniversite öğrencileri, heteroseksüel ilişkiler ve Batılı örneklemlerden oluşmaqdadır.
• Nəticələr yaşlı yetişkinleri, evli çiftleri, LGBTQ+ çiftleri və ya ekonomik kimi dezavantajlı grupları təmsil etmeyebilir.
• Güney Asya’daki göç ve aile yapıları yeterince təmsil edilmeməkdədir.
• İletişim teknolojileri hızlı değiştiği üçün eski mesajlaşma araştırmaları güncel uygulamaları tam açıklamayabilir.
• Sürekli konum bölgüsü, kaybolan mesajlar ve algoritmik görünürlük gibi yeni özellikler sınırlı ölçüde ələ alınmışdır.
• Derleme herhangi bir bireysel ilişkide nə yaşandığını belirleyemez.
• Psikolojik kuram, birbaşa sübut olmadan eski bir partnyorun motivasyonunu teşhis edemez.
• Çalışmanın hakemli ve yayımlanmış dergi makalesi statüsü doğrulanmamaqdadır.

Mənbə və Metod Qeydi

Çalışmanın tam özgün adı:Attachment, Emotion Regulation, and Relational Decision-Making in Long-Distance Romantic Relationships: A Structured Critical Review with Attention to Women’s Experiences

Müəllif: Sarbagya Phuyal

Müəllif sayısı: Bir

Kurumsal bağlantı: Bağımsız tədqiqatçı, Nepal

Sorumlu müəllif: Sarbagya Phuyal

İletişim bilgisi: PDF’nin ilk sayfasında sarbagya.phu@gmail.com, müəllif notunda ise phuyal.sar@gmail.com adresi verilmişdir. Bu iki adres arasındakı tutarsızlık yayımdan önce doğrulanmalıdır.

Yayın tarihi: Məqalə metninde açık tarih yoxdur.

DOI: PDF’de DOI belirtilmemişdir.

Dergi: Dergi adı belirtilmemişdir.

Yayınevi: Akademik yayınevi bilgisi belirtilmemişdir.

Hakemlik halı: Hakem değerlendirmesinden keçmiş ve yayımlanmış bir dergi sürümü PDF üzərindən doğrulanamamaqdadır.

Belge türü: Yapılandırılmış eleştirel literatür derlemesi

Metod: Yetişkin bağlanması, emosiya tənzimləmə, uzak məsafə ilişki sürdürme, texnologiya aracılı ünsiyyət, qavranılan partnyor həssaslığı ve ilişki kararları alanlarındaki seçilmiş uluslararası kuramsal ve ampirik kaynakların eleştirel sentezi

PRISMA halı: Tamamlanmış PRISMA sistemli derlemesi deyildir.

Ön kayıt: Yapılmamışdır.

Katılımcı ve özgün məlumat: Yeni katılımcı verisi toplanmamış və ya analiz edilməmişdir.

Etik onay: İnsan katılımcı, müdahale, eksperiment və ya tanımlanabilir kişisel məlumat bulunmadığı üçün gerekli olmadığı qeyd edilmişdir.

Finansman: Dış finansman alınmamışdır.

Çıkar çatışması: Bilinen mali, mesleki və ya kişisel maraqlar toqquşması bildirilmemişdir.

Müəllif töhfəsi: Kavramsallaştırma, literatür yorumlama, makalenin hazırlanması, eleştirel gözden geçirme ve son onay Sarbagya Phuyal tarafından gerçekleştirilmişdir.

Şəkil ve cədvəl: Çalışmanın 6. sayfasında bireysel geçmişten uzak məsafə koşullarına, emosional ve kişiler arası süreçlerden ilişki kararlarına uzanan Şəkil 1 ilə əsas kavramların olası örüntülerini ve yorumlama uyarılarını karşılaştıran Cədvəl I bulunmaqdadır.

Əsas nəticə: Uzaq məsafəli münasibətlərndeki kararların tək bir bağlanma türü, ünsiyyət sıklığı, cinsiyet və ya fiziki məsafə tarafından belirlenemeyeceği; bağlanma, emosiya tənzimləmə, partner duyarlılığı, ünsiyyət kalitesi, kişisel değerler ve pratik koşulların birlikdə değerlendirilmesi gerektiği savunulmaqdadır.

Toplumsal cinsiyete ilişkin əsas nəticə: İncelenen literatür, kadınların uzaq məsafəli münasibətlərnde genel kimi gizleme, sadakatsizlik və ya partner değiştirmeye daha yatkın olduğu iddiasını desteklememəkdədir. Bireysel olaylardan bütün kadınlara ilişkin nəticə çıkarılmaması gerektiği vurgulanmaqdadır.

Başlıca metod sınırlılığı: Tədqiqat kapsamlı ve yeniden üretilebilir sistemli tarama, bağımsız tədqiqat seçimi ve resmî yanlılık değerlendirmesi içermediği üçün literatürün bütününü tüketici şəkildə təmsil etdiyini iddia edemez.

Bu Türkçe məqalə, yüklenen 9 sayfalık çalışmanın kavramsal tanımları, bağlanma ve emosiya tənzimləmə değerlendirmeleri, ünsiyyət ortamlarına ilişkin bölümleri, kadın eksperimentimleri tartışması, Şəkil 1, Cədvəl I, yöntemsel sınırlılıklar, etik notlar ve mənbə listesi əsas alınarak hazırlanmışdır. PDF’de bulunmayan katılımcı sonucu, klinik tanı və ya cinsiyete dayalı genelleme eklenmemişdir.