İnsanlar bir mətni ucadan oxuyarkən gözləri çox vaxt ağızlarından çıxan sözlərdən bir neçə söz irəlidə olur. Gözün baxdığı mövqe ilə həmin anda səsləndirilən hərf və ya söz arasındakı bu məsafə göz-səs aralığı və ya ingiliscə eye-voice span (EVS) adlanır. Bu məsafə oxucunun hələ səsləndirmədiyi, lakin vizual olaraq emal edib zehnində saxladığı informasiyanın miqdarını əks etdirən göstərici kimi qiymətləndirilir.

Bu tədqiqat göz-səs aralığının iki sətrə yayılan qısa mətnlərdə necə dəyişdiyini; oxucular sətir sonundan yeni sətrin əvvəlinə keçərkən gözlə səs arasındakı koordinasiyanın necə tənzimləndiyini; böyük EVS-nin baxış fiksasiyası müddətlərinə və danışıq sürətinə necə təsir etdiyini araşdırmışdır. Tədqiqata Birləşmiş Krallıqda yaşayan 7–10 yaş aralığından 51 uşaq və 18–38 yaş aralığından 52 yetkin qatılmışdır. Uşaqlar üçüncü, dördüncü və beşinci təhsil ili qruplarına ayrılmışdır.

İştirakçılar iki sətirdən ibarət qısa ingilis dili parçalarını ucadan oxuyarkən göz hərəkətləri 1000 Hz seçmə tezliyinə malik EyeLink 1000 Plus göz izləyicisi ilə qeydə alınmış, danışıq isə eyni vaxtda mikrofonla yazılmışdır. Gözün baxdığı hərflə həmin anda səsləndirilən təxmini hərf arasındakı məsafə simvol boşluğu ilə hesablanmışdır.

Tədqiqatın əsas nəticəsi EVS-nin bir sətir boyunca sabit qalmadığını göstərmişdir. Göz-səs məsafəsi qrupların əksəriyyətində qeyri-xətti nümunə nümayiş etdirmiş və sətrin sonuna yaxınlaşdıqca azalmışdır. Bu azalma ikinci sətrin, yəni mətnin sonuna yaxınlaşan hissənin sonunda daha nəzərəçarpan olmuşdur.

Sətir sonundakı son baxış fiksasiyasında EVS, sətir daxilindəki adi fiksasiyalarla müqayisədə təxminən 0,4 simvol daha qısa olmuşdur. Əksinə, gözün yeni sətrin başlanğıcını keçərək sağ tərəfə düşdüyü və sonra sola doğru düzəliş etdiyi undersweep fiksasiyalarında EVS təxminən üç simvol daha böyük olmuşdur.

EVS böyüdükcə oxucuların baxış fiksasiyası müddətləri ümumilikdə uzanmışdır. Bu əlaqə xüsusilə sətrin sonundakı fiksasiyalarda daha güclüdür. Nəticələr gözlər səsdən həddən artıq qabağa keçəndə oxucunun sətir sonundan yeni sətrə keçməzdən əvvəl gözlərini qısa müddətə yavaşıdaraq səsin çatmasına imkan verdiyi izahla uyğun gəlir.

Tədqiqat həmçinin danışığın yalnız göz hərəkətlərini passiv şəkildə izləmədiyini göstərmişdir. EVS böyük olduqda artikulyasiya sürəti də artmışdır. Müəlliflərin şərhinə görə oxucular gözlə səs arasındakı məsafə böyüdükdə yalnız gözlərini yavaşıtmaqla kifayətlənmir, danışığı da sürətləndirərək bu məsafəni azaltmağa çalışırlar.

Nəticələr uşaqlarla yetkinlərdə bir çox ortaq koordinasiya mexanizminin olduğunu, lakin uşaqların sətir keçidlərindən daha çox təsirləndiyini göstərir. Bununla belə, tədqiqat preprintdir; müxtəlif uşaq və yetkin qruplarında fərqli eksperimental avadanlıqdan istifadə edilmiş, xeyli miqdarda məlumat analizdən çıxarılmış və ingilis dilində hərf-səs zamanlaması təxmini üsulla hesablanmışdır. Buna görə nəticələr qəti diaqnostik vasitə və ya oxu pozuntusunun göstəricisi kimi şərh edilməməlidir.

Ucadan oxumada göz və səs niyə eyni yerdə olmur?

Bir şəxs mətni səssiz oxuyarkən sözləri səsləndirmək məcburiyyətində deyil. Gözlər mətn üzərində irəliləyir, sözlər tanınır və mənalandırılır. Ucadan oxumada isə bu vizual və dil proseslərinə nitq istehsalı da əlavə olunur. Oxucu sözü görməli, tanımalı, səs quruluşuna çevirməli, artikulyasiya proqramını hazırlamalı və ağız-dil hərəkətləri ilə istehsal etməlidir.

Gözlər adətən sözləri nitq sisteminin onları səsləndirə bilməsindən daha sürətli emal etməyə başlayır. Buna görə gözlər bir neçə söz irəli gedərkən səs daha əvvəl görülmüş sözləri deməyə davam edir. Aradakı informasiya müvəqqəti olaraq zehində saxlanılır.

Tədqiqatın əsaslandığı koqnitiv izaha görə bu müvəqqəti informasiya işçi yaddaşın fonoloji komponentində saxlanılır. Oxucu gözləri ilə “bir neçə söz qabağı” görmüş ola bilər; lakin həmin sözlər hələ deyilmədiyi üçün səsləndirmə növbəsinə qədər qorunmalıdır.

Bu məsafə faydalıdır. Gözlər səsdən bir qədər öndə olduqda oxucu qarşıdakı sözləri, durğu işarələrini və cümlə quruluşunu əvvəlcədən görə bilər. Beləliklə vurğu, ritm və intonasiya hazırlana bilər. Lakin məsafə həddindən artıq böyüsə, hələ deyilməmiş çox informasiya yaddaşda yığılır. Bu halda sözlərin unudulması, qarışdırılması və ya oxu axınının pozulması riski arta bilər.

Göz-səs aralığı nəyi ölçür?

Tədqiqatda EVS iki fərqli zaman istinadına görə hesablanmışdır:

• Fiksasiyanın başlanğıcındakı EVS: Göz yeni fiksasiyaya başladığı anda baxdığı simvolla eyni anda deyilən təxmini simvol arasındakı məsafə.
• Artikulyasiyanın başlanğıcındakı EVS: Bir söz səsləndirilməyə başladığı anda gözün olduğu mövqe ilə sözün ilk simvolu arasındakı məsafə.

Tədqiqatda açıq tənlik verilməmişdir. Hesablamanın məntiqi izah məqsədilə aşağıdakı əsas əlaqə ilə göstərilə bilər:

\[ EVS = X_{göz} - X_{ses} \]

Burada:

• X_göz, gözün baxdığı simvolun üfüqi mətn mövqeyini,
• X_ses, həmin anda səsləndirilən təxmini simvolun mövqeyini

ifadə edir.

Nəticə simvol boşluğu ilə verilib. Müsbət və böyük dəyər gözlərin səsdən daha qabaqda olduğunu göstərir. Kiçik dəyər gözlə səsin bir-birinə yaxınlaşdığını ifadə edir. Mənfi dəyərlər bəzi geriyə yönəlmiş göz hərəkətlərində səsin göz mövqeyindən qabaqda qala bildiyini göstərə bilər.

Bu formul tədqiqatda açıq şəkildə yazılmış tənlik deyil; məqalədə təsvir edilən prosesi anlamağı asanlaşdırmaq üçün verilmişdir.

EVS niyə işçi yaddaşla əlaqələndirilir?

Müəlliflər EVS-ni birbaşa işçi yaddaş testi kimi istifadə etməmişlər. Tədqiqatda EVS ilə müstəqil işçi yaddaş tutumu arasında birbaşa korrelyasiya analizi də aparılmamışdır. Buna baxmayaraq EVS-nin müvəqqəti saxlanmalı olan səsləndirilməmiş informasiyanın miqdarını əks etdirdiyi düşünülür.

Gözlər səsdən çox qabaqdadırsa oxucu hələ demədiyi daha çox sözü zehnində saxlamaq məcburiyyətindədir. Yaddaş yükü artdıqda göz hərəkəti sistemi yeni informasiya qəbulunu yavaşıda bilər. Bunun müşahidə olunan nəticəsi gözün bir söz və ya sahə üzərində daha uzun qalmasıdır.

Tədqiqatın mühüm suallarından biri uşaqların da yetkinlər kimi bu tənzimləməni edib-etməməsidir. Uşaqlarda söz tanıma və nitq axıcılığı yetkinlərə nisbətən daha yavaş inkişaf etdiyindən göz, səs və yaddaş arasındakı tarazlıq daha kövrək ola bilər.

Çoxsətirli mətn oxumaq niyə birsətirli oxumadan fərqlidir?

Birsətirli cümlədə gözlər əsasən soldan sağa qısa sıçrayışlarla irəliləyir. Sətir bitdikdə isə gözlərin sağ kənardan yeni sətrin sol başlanğıcına doğru uzun hərəkət etməsi lazımdır. Bu hərəkətə sətir dönüş sakkadı və ya return-sweep saccade deyilir.

Sətir dönüşü adi sözlərarası göz hərəkətlərindən daha uzun olduğu üçün hədəfləmə xətalarına daha açıqdır. Göz bəzən yeni sətrin tam başlanğıcına deyil, bir qədər sağına düşür. Sonra oxucu sola doğru kiçik düzəliş hərəkəti edir.

Tədqiqat sətir keçidi ətrafında dörd fiksasiya növünü ayırmışdır:

Tədqiqatın əsas sualları

Tədqiqat dörd əsas suala cavab axtarmışdır:

1. EVS oxucu sətir boyunca irəlilədikcə necə dəyişir?
2. Sətir sonundan yeni sətrin başlanğıcına keçərkən EVS necə dəyişir?
3. EVS böyüdükdə fiksasiya müddətləri uzanırmı və bu təsir sətir keçidlərində daha güclüdürmü?
4. Oxucular EVS böyüdükdə danışıq sürətlərini artırırlarmı?

Uşaq iştirakçılar

Əvvəlcə iki ibtidai məktəbdən 64 uşaq tədqiqata qatılmışdır. Texniki problemlər, aşağı anlama göstəricisi, həddindən artıq baş hərəkəti və ya natamam oflayn qiymətləndirmə səbəbindən bəzi məlumatlar çıxarılmış və son analiz 51 uşaq üzərində aparılmışdır.

Uşaqların yaşlarına uyğun oxu səviyyəsinə və normal şifahi intellekt ballarına malik olduqları standart testlərlə qiymətləndirilmişdir. Əvvəldən diaqnoz qoyulmuş oxu pozuntusu olan uşaqlar tədqiqatda iştirak etməmişdir.

Yeddi uşaq ingilis dili ilə yanaşı ən azı bir dil də danışmışdır. Müəlliflər bu iştirakçılar analizə daxil ediləndə və ya çıxarılanda nəticələrin dəyişmədiyini bildirmiş və məlumatları saxlamışlar.

Yetkin iştirakçılar

Əvvəlcə 55 universitet tələbəsi və ya əməkdaşı tədqiqata qatılmış, səs yazısı problemlərinə görə üç nəfərin məlumatı çıxarılmışdır. Son yetkin nümunə 52 nəfərdən ibarət olmuşdur.

• Yaş aralığı: 18–38 il
• Orta yaş: 20,55 ± 3,80 il
• Qadın iştirakçı: 49
• Təkdilli iştirakçı: 31
• İki və ya çoxdilli iştirakçı: 24

Yetkin nümunədə cins bölgüsü nəzərəçarpacaq dərəcədə qadınların xeyrinədir. Bu hal nəticələrin bütün yetkin əhaliyə ümumiləşdirilməsini məhdudlaşdıra bilər.

İştirakçılar nə oxudular?

Eksperimental material iki ayrı dəstdə təşkil edilmiş cəmi 84 qısa parçadan ibarət olmuşdur. Hər parça:

• 70–101 simvol arasında dəyişmişdir,
• orta hesabla 87,18 simvol olmuşdur,
• iki cümlədən ibarət olmuşdur,
• iki sətrə yayılmışdır,
• ikiqat sətirarası məsafə və sola düzülmüş formada təqdim edilmişdir.

Birinci sətir orta hesabla 48 simvol və təxminən 9,83 söz, ikinci sətir orta hesabla 38 simvol və təxminən 7,73 söz ehtiva etmişdir.

Mətnlərin Flesch-Kincaid oxunaqlılıq səviyyəsi orta hesabla 2,36 olmuşdur. Bu dəyər parçaların uşaqların oxu səviyyəsinə uyğun və nisbətən asan mətnlər olduğunu göstərir.

Hər uşaq iki dəstdən yalnız birini, yəni 42 parçanı oxumuşdur. Yetkinlər isə 84 parçanın hamısını oxumuşdur. Başlanğıcda uşaqların iki fərqli vaxtda iki dəsti oxuması planlaşdırılmış, lakin COVID-19 pandemiyası səbəbindən ikinci test sessiyası həyata keçirilməmişdir.

Uşaq və yetkin eksperimental qurğuları eyni idimi?

İki nümunədə əsas metod oxşar olsa da, istifadə edilən avadanlıq və təqdimat detalları tam eyni deyildi.

Uşaqlarda istifadə olunan qurğu

• EyeLink 1000 Plus masaüstü göz izləyici
• 1000 Hz seçmə tezliyi
• 1920 × 1080 çözünürlüklü 60 Hz monitor
• 22 punkt bərabər enli Consolas şrifti
• Göz-ekran məsafəsi: 70 cm
• Hər hərfə təxminən 0,34° görmə bucağı
• Fifine USB mikrofon
• Bildirilən təxmini mikrofon gecikməsi: 3–24 ms

Yetkinlərdə istifadə olunan qurğu

• EyeLink 1000 Plus qüllə tipli göz izləyici
• 1000 Hz seçmə tezliyi
• 1920 × 1080 çözünürlüklü 60 Hz monitor
• 29 punkt bərabər enli Consolas şrifti
• Göz-ekran məsafəsi: 80 cm
• Hər hərfə təxminən 0,30° görmə bucağı
• XLR mikrofon və M-Audio səs interfeysi
• Bildirilən təxmini mikrofon gecikməsi: 2–359 ms

Uşaq və yetkin qruplarının fərqli şrift ölçüsü, baxış məsafəsi, göz izləyici montajı və səs yazma avadanlığı ilə test edilməsi inkişaf müqayisələri baxımından nəzərə alınmalı məhdudiyyətdir. Xüsusilə səs yazma gecikmələrinin fərqli və yetkin qurğuda geniş aralıqda bildirilməsi gözlə səs zamanlamasının həssas hesablandığı tədqiqat üçün mühümdür.

Eksperiment necə aparıldı?

İştirakçılardan parçaları ucadan oxumaları və bitirdikdə “done” demələri istənmişdir. Eksperimentdən əvvəl doqquz nöqtəli kalibrasiya və yoxlama aparılmışdır. Yoxlama xətası 0,40° görmə bucağından aşağı saxlanılmışdır.

Hər sınağın əvvəlində mətnin ilk hərfi üzərində kiçik baxış qutusu göstərilmişdir. Sabit baxış aşkarlandıqda qutu yox olmuş və parça ekranda görünmüşdür. İştirakçılar əsas eksperimentə başlamazdan əvvəl üç məşq sınağını tamamlamışdır.

Mətnlərin %33’ündən sonra doğru-yanlış anlama sualları verilmişdir. Uşaqların orta anlama dəqiqliyi %84,9, yetkinlərin isə %92,4 olmuşdur. Bütün iştirakçılar ən azı %50 nəticə göstərmişdir.

Göz və səs məlumatları necə birləşdirildi?

Göz hərəkətləri EyeDoctor proqramında əl ilə yoxlanılmış və sətir hündürlüyündəki yayınmalar düzəldilmişdir. Daha sonra EMreading R paketi ilə fiksasiya və söz səviyyəli məlumatlar hazırlanmışdır.

Səs yazıları PRAAT proqramında əl ilə seqmentləşdirilmişdir. Tədqiqatçılar dalğa formasından, spektroqrafdan və formant məlumatından istifadə edərək hər sözün səsləndirmə başlanğıcını və sonunu işarələmişdir. Sözlər bir-birinə birləşdirilərək deyildikdə sərhəd iki sözün arasında təxminən orta nöqtədə yerləşdirilmişdir.

Xüsusi R skripti göz fiksasiyalarını səs yazıları ilə birləşdirmişdir. Səs məlumatı söz səviyyəsində seqmentləşdirildiyi üçün hər hərfin təxmini səsləndirilmə vaxtı sözün ümumi artikulyasiya müddətinin hərf sayına bölünməsi ilə hesablanmışdır.

Bu yanaşmanın məntiqi izah məqsədilə belə göstərilə bilər:

\[ t_{harf} \approx \frac{t_{kelime}}{N_{harf}} \]

Burada:

• t_harf, bir hərfə aid edilən təxmini müddəti,
• t_kelime, sözün ümumi səsləndirmə müddətini,
• N_harf, sözdəki hərflərin sayını

ifadə edir.

Bu tənlik tədqiqatda açıq formada verilməmiş, analiz izahını daha anlaşıqlı etmək üçün yazılmışdır.

İngilis dilində hərflərlə səslər həmişə bir-birinə təkbətək uyğun gəlmir. Bəzi hərflər ümumiyyətlə oxunmur, bəzi səslər birdən çox hərflə ifadə olunur və sözdəki hərflərin səsləndirmə müddəti eyni deyil. Buna görə üsul dəqiq fonem zamanlaması deyil, təxmini hərf zamanlaması yaradır.

Analizdən nə qədər məlumat çıxarıldı?

Uşaqların fiksasiya əsaslı məlumatlarının %27,55’i, yetkinlərin isə %22,06’sı analizdən çıxarılmışdır. Çıxarma səbəblərinə göz qırpmaları, 80–1000 ms aralığından kənarda qalan fiksasiyalar və uyğun nitq hissəsində səhv tələffüz, təkrar və ya söz əvəzlənməsi daxil idi.

Artikulyasiya xətalarına görə çıxarılan məlumatın nisbəti:

• Uşaqlarda %11,87
• Yetkinlərdə %0,46

kimi bildirilmişdir.

Bu böyük qrup fərqi inkişaf müqayisələrində mühümdür. Uşaqların səhv və ya çətinlik çəkdikləri oxu hissələrinin daha yüksək nisbətdə çıxarılması analiz edilən uşaq məlumatının daha uğurlu oxuları təmsil etməsinə səbəb ola bilər.

Nisbi söz mövqeyi necə hesablandı?

Sözün sətirdəki yeri sözün sıra nömrəsinin sətirdəki ümumi söz sayına bölünməsi ilə normallaşdırılmışdır:

\[ RWP = \frac{\text{Kelimenin satırdaki sırası}}{\text{Satırdaki toplam kelime sayısı}} \]

Burada RWP nisbi söz mövqeyidir. Sıfıra yaxın dəyərlər sətrin başlanğıcını, birə yaxın dəyərlər isə sətrin sonunu göstərir.

Bu formul metodda sözlə təsvir edilən prosesin izah məqsədli riyazi təqdimatıdır.

Niyə GAMM istifadə olundu?

Tədqiqatçılar EVS-nin sətir boyunca mütləq xətti dəyişməli olmadığını nəzərdə tutmuşlar. Məsafə sətrin əvvəlində arta, ortasında sabitləşə və sonunda sürətlə azala bilər. Buna görə sadə xətti reqressiya əvəzinə Ümumiləşdirilmiş Additiv Qarışıq Modellər, yəni GAMM istifadə edilmişdir.

GAMM əlaqənin formasını əvvəlcədən düz xətt kimi məcbur etmədən məlumatdan öyrənilən hamar əyrilərlə modelləşdirə bilir. Təxmin edilən sərbəstlik dərəcəsinin 1-dən böyük olması əlaqənin xətti olmadığını göstərir.

İştirakçılar və parçalar modelə təsadüfi effektlər kimi daxil edilmiş, beləliklə həm şəxslərin oxu vərdişləri, həm də mətnlərin özünəməxsus xüsusiyyətləri nəzərə alınmağa çalışılmışdır.

Niyə xətti qarışıq modellər istifadə olundu?

Sətir sonu və sətir başlanğıcındakı müəyyən fiksasiya növləri müqayisə edilərkən xətti qarışıq modellərdən istifadə olunmuşdur. İştirakçılar və mətnlər çarpaz təsadüfi effektlər kimi qiymətləndirilmişdir.

Fiksasiya müddəti və artikulyasiya sürəti paylanmaları əyri olduğuna görə loqarifmik çevirmə tətbiq edilmişdir. Nəticələrin əhəmiyyətlilik sərhədi p ≤ 0,05 olaraq təyin edilmişdir.

Söz uzunluğu, söz tezliyi, əvvəlki sözün xüsusiyyətləri, göz hərəkətinin istiqaməti və böyüklüyü kimi əlavə dəyişənlər fiksasiya müddəti modellərində nəzarətdə saxlanılmışdır.

Əsas təsviri nəticələr

Oxu təcrübəsi artdıqca fiksasiya və ümumi baxış müddətlərinin qısaldığı, artikulyasiya sürətinin isə yüksəldiyi görünür. Lakin EVS hər ölçmədə yetkinlərdə ən böyük deyil. Beşinci il uşaqlarının bəzi orta EVS dəyərləri yetkinlərdən yüksəkdir.

Bu hal “daha yaxşı oxucu həmişə gözünü daha qabağa aparır” formasında sadə inkişaf xəttinin olmadığını göstərir. EVS göz hərəkəti sürəti, danışıq sürəti, mətn mövqeyi və sətir keçidləri arasındakı dinamik tarazlıqdan asılıdır.

EVS sətir boyunca necə dəyişdi?

Birinci sətirdə daha təcrübəli oxucu qrupları ümumilikdə daha böyük EVS göstərmişdir. Üçüncü ildən dördüncü ilə, dördüncü ildən beşinci ilə və beşinci ildən yetkinliyə keçiddə qrup fərqləri statistik olaraq əhəmiyyətlidir.

Sətirdəki söz mövqeyinin EVS-yə təsiri xətti deyil. Şəkil 2-nin yuxarı qrafikində:

• yetkin əyri ümumiyyətlə ən yuxarıda,
• beşinci il uşaqları ikinci,
• dördüncü il uşaqları üçüncü,
• üçüncü il uşaqları ən aşağıda

yerləşir.

Bütün qruplarda sətir sonuna doğru EVS azalma meyli göstərmişdir. Üçüncü, beşinci il və yetkin qruplarında dəyişiklik aydın şəkildə qeyri-xətti quruluşa malik idi. Dördüncü il uşaqlarında azalma daha xətti görünmüş və qrupdaxili əyri təsiri əhəmiyyətli olmamışdır.

Birinci sətir GAMM modelində 42.226 müşahidə istifadə edilmiş və izah olunan variasiya R² = 0,064 kimi bildirilmişdir. Bu aşağı dəyər EVS dəyişməsinin yalnız sözün sətirdəki mövqeyi ilə izah edilə bilmədiyini və fərdi, leksik və ya zamanla bağlı digər amillərin vacib olduğunu göstərir.

İkinci sətirdə nə dəyişdi?

İkinci sətirdə üçüncü ildən dördüncü ilə və dördüncü ildən beşinci ilə keçiddə EVS böyümüşdür. Lakin yetkinlərlə beşinci il uşaqları müqayisə ediləndə yetkinlərin EVS-si daha kiçik olmuşdur.

Şəkil 2-nin aşağı qrafikində EVS sətrin ilk hissəsində bir qədər yüksəlir, sonra bütün qruplarda azalır. Mətnin sonuna yaxınlaşdıqca əyrilər sürətlə bir-birinə yaxınlaşır və EVS demək olar sıfıra enir. Bunun səbəbi mətn bitəndə gözün qabaqda oxuyacağı yeni informasiyanın qalmaması və səsin göz mövqeyinə yaxınlaşmasıdır.

İkinci sətir modeli 24.982 müşahidəyə əsaslanmış və R² = 0,348 kimi bildirilmişdir. Söz mövqeyinin EVS-ni izah etmə gücü ikinci sətirdə birinci sətirlə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir.

Sətir sonunda EVS nə qədər dəyişdi?

Sətir keçidi analizində 57.796 müşahidə istifadə edilmişdir. Sətirdaxili fiksasiyalar müqayisə kateqoriyası kimi götürülmüşdür.

Bu nəticələrə görə gözlər sətrin son fiksasiyasında səsə bir qədər yaxınlaşır. Yeni sətrə düzgün şəkildə enəndə EVS adi sətirdaxili fiksasiyalardan fərqlənmir. Göz yeni sətir hədəfini keçib sağ tərəfə düşəndə isə göz-səs məsafəsi təxminən üç simvol böyüyür.

Bu nümunə uşaqlarda və yetkinlərdə oxşar tapılmışdır; fiksasiya növü ilə iştirakçı qrupu arasındakı qarşılıqlı təsirlər əhəmiyyətli deyil.

Fiksasiyanın başlanğıcı ilə sonu arasında EVS necə azaldı?

Fiksasiya zamanı danışıq davam etdiyinə görə göz eyni nöqtədə qalarkən səs gözə yaxınlaşa bilər. Cədvəl 3 fiksasiyanın başlanğıcı və sonu arasındakı EVS azalmasını göstərir.

Məsələn, üçüncü il uşaqlarında:

• Sətirdaxili fiksasiyada EVS təxminən 4,51 simvol azalmışdır.
• Sətirsonu fiksasiyasında 5,23 simvol azalmışdır.
• Düzgün sətir başlanğıcında 6,16 simvol azalmışdır.
• Undersweep fiksasiyasında yalnız 2,12 simvol azalmışdır.

Oxşar nümunə digər yaş qruplarında da müşahidə olunmuşdur. Düzgün sətir başlanğıcı fiksasiyaları uzun davam etdiyinə görə səsin göz mövqeyinə yaxınlaşmasına daha çox vaxt vermişdir. Undersweep fiksasiyaları isə çox qısa olduğuna görə EVS daha az kiçilmişdir.

Fiksasiya növləri arasında müddət fərqləri

Model nəticələrinə görə sətirdaxili fiksasiyalarla müqayisədə:

• Sətirsonu fiksasiyaları təxminən 47 ms daha uzundur.
• Düzgün sətir başlanğıcı fiksasiyaları təxminən 179 ms daha uzundur.
• Undersweep fiksasiyaları təxminən 90 ms daha qısadır.

Bu nəticə səssiz oxumada tez-tez bildirilən sətirsonu sürətlənməsinin əksidir. Ucadan oxumada oxucular sətir sonunda sürətlənmək əvəzinə yavaşıyıblar. Yavaşlama uşaqlarda daha nəzərəçarpandır və oxu təcrübəsi artdıqca azalır.

Xam orta dəyərlərdə yetkinlərin sətirsonu fiksasiyası sətirdaxili fiksasiyadan daha qısa görünür, lakin bütün dəyişənləri nəzarətdə saxlayan qarışıq model ümumilikdə sətir sonu üçün artım bildirmişdir. Bu fərq xam ortalamalarla statistik modelin fərqli quruluşundan qaynaqlana bilər.

EVS böyüdükdə gözlər nə etdi?

Fiksasiya müddəti modelində EVS-nin əsas təsiri əhəmiyyətlidir. Göz-səs məsafəsi böyüdükcə fiksasiya müddəti uzanmışdır. Model 41.152 müşahidəyə əsaslanmış, marjinal R² 0,135 və şərti R² 0,207 kimi bildirilmişdir.

EVS-nin təsiri bütün fiksasiya növlərində eyni deyil:

• Sətirdaxili: EVS böyüdükcə fiksasiya müddəti uzanmışdır.
• Sətir sonu: Uzama sətirdaxilindən nəzərəçarpacaq dərəcədə güclüdür.
• Düzgün sətir başlanğıcı: EVS böyüdükcə fiksasiya müddəti əksər qruplarda qısalma meyli göstərmişdir.
• Undersweep: Ümumi qarşılıqlı təsir əhəmiyyətli deyil; lakin yetkinlərlə beşinci il uşaqları arasında fərq tapılmışdır.

Şəkil 3-də sətirsonu fiksasiyalarını göstərən boz xətlər EVS böyüdükcə bütün qruplarda aydın şəkildə yuxarı qalxır. Bu, tədqiqatın ən güclü və ən ardıcıl nəticələrindən biridir.

Sətir sonunda niyə daha çox yavaşlama ola bilər?

Gözlər səsdən çox qabaqda olduqda yeni sətrə keçmək işçi yaddaşa əlavə yük gətirə bilər. Oxucu həm hələ səsləndirmədiyi sözləri zehnində saxlamalı, həm də uzun göz hərəkətini planlaşdırmalıdır.

Müəlliflərin təklif etdiyi izaha görə oxucu sətir sonunda gözünü bir qədər daha uzun saxlayaraq:

• səsin gözə yaxınlaşmasını,
• fonoloji yaddaşdakı yükün azalmasını,
• yeni sətrə keçidin daha təhlükəsiz şəkildə planlaşdırılmasını

təmin edə bilər.

Bu gecikmə baş verməsə, gözlər yeni sətrə keçdikdən sonra əvvəlki sətrə qayıtmalı ola bilər. Sətirlərarası geri dönüşlər adi sözlərarası geriləmələrdən daha pozucu ola bilər.

Düzgün sətir başlanğıcındakı uzun fiksasiya nəyi göstərir?

Düzgün sətir başlanğıcı fiksasiyaları bütün qruplarda ən uzun fiksasiyalar arasındadır. Bu fiksasiyalar yeni sətrin başlanğıcında:

• yeni sözü foveal şəkildə emal etmək,
• sətrin vizual quruluşunu yenidən yaratmaq,
• göz və səs koordinasiyasını tənzimləmək,
• növbəti sağa yönəlmiş sakkadı planlaşdırmaq

üçün əlavə vaxt verə bilər.

Lakin EVS-nin böyüməsi bu fiksasiyaları daha da uzatmamışdır. Əksər qruplarda əks istiqamətdə zəif qısalma müşahidə edilmişdir. Müəlliflər bu gözlənilməz nəticənin səbəbinin hələ aydın olmadığını bildirirlər.

Undersweep fiksasiyaları niyə çox qısadır?

Undersweep gözün yeni sətrin başlanğıcını keçərək uyğun olmayan mövqeyə düşməsi və dərhal sola düzəliş etməsidir. Bu fiksasiyaların uşaqlarda və yetkinlərdə təxminən 156–177 ms davam etməsi göz hərəkəti sisteminin xətanı tez aşkar edib düzəltməsi ilə uyğundur.

Yetkinlərdə undersweep müddəti EVS-dən nəzərəçarpacaq dərəcədə təsirlənməmişdir. Beşinci il uşaqlarında isə EVS böyüdükcə undersweep müddətinin uzana bildiyi görülmüşdür.

Müəlliflər əlavə analizlərdə göz yeni sətir hədəfindən çox uzağa düşdükdə normalda düzəliş hərəkətinin sürətlə başladığını, lakin EVS də böyükdürsə bu avtomatik düzəlişin koqnitiv baxımdan gecikdirilə biləcəyini irəli sürmüşlər. Bu şərh birbaşa işçi yaddaş ölçümünə deyil, göz hərəkəti nümunələrinə əsaslanan nəzəri izahdır.

Danışıq sürəti EVS-yə görə dəyişirmi?

Artikulyasiya sürəti saniyədə deyilən fonem sayı kimi hesablanmışdır:

\[ Artikülasyon\ Hızı = \frac{N_{fonem}}{t_{saniye}} \]

Burada N_fonem istehsal olunan fonem sayını, t isə danışıq müddətini ifadə edir. Bu tənlik tədqiqatdakı əməli tərifin izah məqsədli təqdimatıdır.

Analiz EVS böyüdükcə artikulyasiya sürətinin artdığını göstərmişdir. Müəlliflər göz-səs məsafəsində bir simvolluq artımın təxminən saniyədə bir fonem əlavə artikulyasiya artımı ilə əlaqəli olduğunu bildirmişlər.

Lakin statistik model loqarifmik çevrilmiş artikulyasiya sürəti üzərində qurulmuşdur. Buna görə “bir simvola tam bir fonem/saniyə” ifadəsi müəlliflərin çevrilməmiş nəticələrə əsaslanan şərhidir və bütün EVS diapazonunda dəyişməz xətti fiziki qanun kimi qiymətləndirilməməlidir.

Model 47.718 müşahidəyə əsaslanmışdır:

• Marjinal R²: 0,346
• Şərti R²: 0,424

Artikulyasiya sürəti üçüncü və dördüncü il uşaqlarında fərqlənməmişdir. Beşinci il uşaqları dördüncü ildən, yetkinlər isə beşinci il uşaqlarından daha sürətlidir.

Şəkil 5 nə göstərir?

Şəkil 5-də bütün yaş qruplarının xətləri EVS böyüdükcə yuxarı istiqamətlənir. Bu, gözlər səsdən daha çox qabağa keçdikdə oxucuların danışıq sürətini artırdığını göstərir.

Xəttin meyli uşaq qruplarında daha yüksəkdir. Yetkinlərdə başlanğıc artikulyasiya sürəti daha yüksək olsa da, EVS dəyişməsinə bağlı əlavə sürətlənmə daha məhduddur. Müəlliflər bunu təcrübəli oxucuların rahat göz-səs məsafəsini qorumaq üçün artikulyasiya sürətini dəyişməyə daha az ehtiyac duyması ilə izah edirlər.

Uşaqlarla yetkinlər arasındakı əsas fərqlər

• Uşaqların fiksasiya müddətləri daha uzundur.
• Uşaqların artikulyasiya sürəti daha aşağıdır.
• Uşaqlarda sətir sonu və sətir başlanğıcı xərcləri daha aydındır.
• Beşinci il uşaqları bəzi EVS ölçmələrində yetkinlərdən daha böyük dəyərlərə malikdir.
• Yetkinlər EVS-ni tənzimləyərkən danışıq sürətini uşaqlarla müqayisədə daha az dəyişir.
• Sətir sonundakı yavaşlama oxu təcrübəsi artdıqca azalır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Eyni vaxtda göz və səs yazısı: Gözün baxdığı yer ilə deyilən söz zaman daxilində birləşdirilmişdir.
• Yüksək seçmə tezliyi: Göz hərəkətləri 1000 Hz-də qeydə alınmışdır.
• Uşaq və yetkin müqayisəsi: Eyni əsas hadisə fərqli oxu inkişafı səviyyələrində araşdırılmışdır.
• Çoxsətirli mətn istifadəsi: Birsətirli cümlələr əvəzinə real oxuya daha yaxın iki sətirli parçalar istifadə olunmuşdur.
• Sətir keçidlərinin ətraflı təsnifatı: Sətir sonu, düzgün sətir başlanğıcı və undersweep fiksasiyaları ayrıca araşdırılmışdır.
• Qeyri-xətti modelləşdirmə: EVS-nin sətir boyunca düz xətt şəklində dəyişməsi fərz edilməmişdir.
• Qarışıq modellər: İştirakçı və mətn fərqləri statistik olaraq nəzərə alınmışdır.
• Artikulyasiyanın aktiv rolunun yoxlanması: EVS-nin yalnız göz hərəkətləri ilə deyil, danışıq sürəti ilə də tənzimləndiyi göstərilmişdir.
• Açıq məlumat və kod: Müəlliflər məlumat və analiz resurslarının OSF və GitHub vasitəsilə əlçatan olduğunu bildirmişdir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• Resenziya yoxdur: Tədqiqat preprintdir.
• Uşaq və yetkin qurğuları fərqlidir: Şrift ölçüsü, ekran məsafəsi, göz izləyici montajı və mikrofon sistemi eyni deyil.
• Mikrofon gecikmələri fərqlidir: Yetkin qurğudakı gecikmə aralığı olduqca geniş bildirilmişdir.
• Parça sayları fərqlidir: Uşaqlar 42, yetkinlər 84 parça oxumuşdur.
• Yetkin nümunə qadınların üstünlüyündədir: 52 yetkinin 49-u qadındır.
• İngilis dili hərf-fonem uyğunluğu təxmini götürülmüşdür: Hər hərfə söz müddətindən eyni pay verilməsi real artikulyasiyanı tam əks etdirməyə bilər.
• Əl ilə səs seqmentasiyası: Sözlərin başlanğıc və sonları tədqiqatçılar tərəfindən əl ilə işarələnmişdir.
• Xeyli məlumat çıxarılmışdır: Uşaq məlumatlarında çıxarılma nisbəti yetkinlərdən yüksəkdir.
• Səhv oxuların çoxu çıxarılmışdır: Nəticələr real sinif şəraitindəki bütün dayanma və səhv oxuları təmsil etməyə bilər.
• Geriyə yönəlmiş fiksasiyalar əsas modellərdən çıxarılmışdır: EVS-ni güclü şəkildə azaldan geriyə göz hərəkətləri əsas analizlərə daxil edilməmişdir.
• Mətnlər qısa və asandır: Nəticələr uzun, texniki və ya yüksək çətinlikli mətnlərə birbaşa ümumiləşdirilə bilməz.
• İşçi yaddaş birbaşa ölçülməyib: EVS-nin işçi yaddaşla əlaqəsi nəzəri olaraq şərh edilmişdir.
• Klinik qrup yoxdur: Disleksiya və ya diaqnoz qoyulmuş oxu pozuntusu olan uşaqlar tədqiqata daxil edilməmişdir.
• Təbii sinif mühiti deyil: İştirakçıların baş hərəkəti alın dayağı ilə məhdudlaşdırılmışdır.

Tədqiqat nə deyir?

• Göz-səs aralığı sətir boyunca sabit deyil.
• EVS ümumiyyətlə sətrin sonuna doğru azalır.
• Gözlər sətir sonunda səsin bir qədər yaxınlaşmasını gözləyə bilər.
• Yeni sətir hədəfi keçildikdə EVS nəzərəçarpacaq dərəcədə böyüyür.
• Böyük EVS daha uzun fiksasiyalarla əlaqəlidir.
• Bu əlaqə sətirsonu fiksasiyalarında xüsusilə güclüdür.
• Böyük EVS daha yüksək artikulyasiya sürəti ilə əlaqəlidir.
• Uşaqlar və yetkinlər oxşar əsas koordinasiya mexanizmlərindən istifadə edir.
• Sətir keçidi xərci uşaqlarda daha aydındır.

Tədqiqat nə demir?

• EVS-nin təkbaşına oxu uğurunu və ya intellekti ölçdüyünü göstərmir.
• Böyük EVS-nin həmişə yaxşı, kiçik EVS-nin isə həmişə pis olduğunu göstərmir.
• EVS-nin işçi yaddaş tutumunun birbaşa testi olduğunu sübut etmir.
• Bu ölçmələrin disleksiya diaqnozu üçün istifadə edilə biləcəyini göstərmir.
• Müəyyən EVS dəyərinin bütün yaşlar üçün ideal olduğunu müəyyən etmir.
• Oxu təlimində konkret müdaxilənin təsirli olduğunu yoxlamır.
• Səssiz oxu nəticələrinin ucadan oxu ilə eyni olduğunu göstərmir.
• Uzun romanlar, dərsliklər və ya mürəkkəb elmi mətnlər üçün eyni nəticələri təmin etmir.

Keçmiş baxımından əhəmiyyəti

Göz-səs aralığı ilk dəfə təxminən bir əsr əvvəl öyrənilmişdir. Buswell və Fairbanks kimi erkən dövr tədqiqatçıları gözlərin səsdən nə qədər qabaqda olduğunu mexaniki qeyd üsulları ilə ölçməyə çalışmışlar. Lakin ölçmə tərifləri və texnikalar fərqli olduğundan sətir sərhədlərinin təsiri barədə ziddiyyətli nəticələr bildirilmişdir.

Bu tədqiqat tarixi sualları müasir göz izləmə, zamanla uyğunlaşdırılmış səs yazısı və qarışıq statistik modellərlə yenidən araşdırmışdır. Xüsusilə uşaqlarda sətir keçidi ətrafındakı EVS dəyişikliklərini müasir avadanlıqla öyrənməsi mühüm töhfədir.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti

Uşaqlar oxumağı öyrənərkən çox vaxt ucadan oxuyurlar. Sətir sonunda yaşanan kiçik koordinasiya xərci hər səhifədə onlarla dəfə təkrarlana bilər. Buna görə sətir keçidlərindəki bir neçə yüz millisaniyəlik gecikmələr ümumi oxu müddətinə və axıcılıq təəssüratına əhəmiyyətli töhfə verə bilər.

Tədqiqat oxu axıcılığının yalnız sözləri sürətlə tanımaqdan ibarət olmadığını göstərir. Göz hərəkəti, nitq istehsalı, işçi yaddaş və səhifə quruluşu birlikdə işləyir.

Gələcək baxımından əhəmiyyəti

Gələcək tədqiqatlar aşağıdakı suallara yönəlməlidir:

• Disleksiya və ya oxu çətinliyi yaşayan uşaqlarda EVS nümunəsi fərqlidirmi?
• Mətn çətinliyi artdıqda sətirsonu yavaşlama böyüyürmü?
• Şrift, sətir uzunluğu və sətirarası məsafə EVS-ni necə dəyişir?
• İşçi yaddaş tutumu birbaşa ölçüldükdə EVS ilə əlaqə göstərirmi?
• Fərqli dillərdə və yazı sistemlərində eyni koordinasiya mexanizmləri görünürmü?
• Təbii sinif mühitində, baş hərəkəti sərbəst olduqda oxşar nəticələr əldə edilirmi?
• Oxu təlimi və ya axıcılıq müdaxilələri EVS tənzimlənməsini dəyişə bilərmi?

Gündəlik həyat və təhsil baxımından mümkün mənası

Tədqiqat birbaşa təhsil üsulunu yoxlamamışdır. Bununla belə nəticələr xüsusilə başlanğıc səviyyəli oxucular üçün mətn quruluşunun əhəmiyyətsiz olmadığını düşündürür. Çox uzun sətirlər, nizamsız sətir qırılmaları və ya dilin məna sərhədləri ilə uyğun gəlməyən sətir keçidləri uşaqların ucadan oxu axınını çətinləşdirə bilər.

Sətir sonundakı qısa yavaşlama xəta deyil, gözlə səsi yenidən uyğunlaşdıran funksional mexanizm ola bilər. Buna görə uşağın sətir sonunda qısa dayanması həmişə sözü tanıya bilmədiyi mənasına gəlməyə bilər; gözlərini yeni sətrə keçirərkən yaddaşdakı və danışıqda olan informasiyanı yenidən təşkil edir ola bilər.

Lakin bu nəticələr fərdi şagirdlər üçün diaqnoz və ya müdaxilə tövsiyəsinə çevrilə bilməz. Tədqiqat təhsil tətbiqlərinin effektivliyini sınaqdan keçirməmiş eksperimental göz hərəkəti araşdırmasıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynının texniki xülasəsi

Göz-səs ölçmələrinin əməli tərifləri

Birinci və ikinci sətir GAMM nəticələri

Sətir sərhədində EVS nəticələri

EVS və fiksasiya müddəti modelinin əsas nəticələri

Artikulyasiya modeli nəticələri

Qrafiklərin birlikdə göstərdiyi əsas mexanizm

1. Oxucu sətrə başlayanda gözlər səsdən qabağa keçir.
2. Sətir daxilində göz-səs məsafəsi dinamik şəkildə dəyişir.
3. Sətir sonuna yaxınlaşdıqca EVS kiçilir.
4. EVS hələ də böyükdürsə sətirsonu fiksasiyası uzanır.
5. Yeni sətrə düzgün enəndə EVS qoruna bilər.
6. Göz hədəfi keçərsə EVS birdən böyüyür və sola düzəliş tələb olunur.
7. EVS böyüdükdə danışıq sürəti də artaraq səsin gözə çatmasına kömək edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Victoria I. Adedeji, Timothy J. Slattery, Julie A. Kirkby və Martin R. Vasilev tərəfindən hazırlanmış “Eye-Voice Coordination during Children and Adult’s Multiline Reading” adlı tədqiqata əsaslanır.

Tədqiqat SSRN-də yayımlanmış preprint tədqiqat məqaləsidir. Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” və “Preprint not peer reviewed” ifadələri vardır. Buna görə tədqiqat resenziyadan keçməmişdir. Yekun jurnal qəbulu və ya resenziyalı nəşr statusu PDF əsasında təsdiqlənmir.

Tədqiqat uşaqlar və yetkinlər iki sətirli parçaları ucadan oxuyarkən göz hərəkətlərinin və danışığın eyni vaxtda qeydə alındığı eksperimental psixolinqvistika işidir. Klinik tədqiqat, təhsil müdaxiləsi və ya oxu pozuntusunun diaqnostik araşdırması deyil.

Uşaq məlumatı daha böyük oxu inkişafı layihəsindən götürülmüş alt dəstdir. Yetkin məlumatı isə bu tədqiqat üçün ayrıca toplanmışdır. Mətndə yetkin nümunənin anonim rəyçilərin tələbi ilə əlavə edildiyi bildirilsə də, mövcud versiya açıq şəkildə resenziyadan keçməmiş preprint kimi təqdim edilir.

Uşaq və yetkin qruplarında fərqli şrift ölçüləri, ekran məsafələri, göz izləyici montajları və mikrofon sistemləri istifadə edilmişdir. Uşaqlar 42, yetkinlər 84 parça oxumuşdur. Bu metod fərqləri yaş qrupları arasındakı birbaşa müqayisələri şərh edərkən nəzərə alınmalıdır.

Hərf səviyyəli danışıq zamanları birbaşa ölçülməmiş, sözün artikulyasiya müddətinin hərf sayına bölünməsi ilə təxmini hesablanmışdır. İngilis dilində hərf-fonem uyğunluğu təkbətək olmadığı üçün EVS dəyərləri dəqiq fonem zamanlaması deyil, əməli təxmindir.

Əsas analizlərdə geriyə yönəlmiş göz fiksasiyaları çıxarılmış; uşaq məlumatının %27,55’i və yetkin məlumatının %22,06’sı müxtəlif keyfiyyət və danışıq xətası meyarlarına görə çıxarılmışdır. Uşaqlardakı artikulyasiya xətasına bağlı çıxarma nisbəti yetkinlərdən nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir.

Tədqiqat EVS-nin birbaşa işçi yaddaş tutumu olduğunu sübut etmir. İşçi yaddaş izahı göz hərəkəti və danışıq nümunələrinə əsaslanan nəzəri şərhdir. Nəticələr disleksiya diaqnozu, oxu uğuru proqnozu, təhsil zəmanəti və ya klinik tətbiq tövsiyəsi yaratmır.

Bu məqalə yalnız yüklənmiş PDF-dəki metodlar, cədvəllər, modellər, qrafiklər, sayısal nəticələr və müəllif şərhləri əsasında hazırlanmışdır. Tədqiqatda olmayan diaqnostik, klinik və ya təhsil xarakterli qəti iddialar əlavə edilməmişdir.