Şəhər daşqınlarına qarşı həssaslıq, şəhərdəki insanların, tikililərin, infrastrukturun və sosial sistemlərin daşqın təhlükəsinin mənfi nəticələrinə nə dərəcədə məruz qaldığı və həssas olduğu ilə bağlı qiymətləndirmə sahəsidir. Ahyahudin Sodri və həmkarlarının tədqiqatı daşqın həssaslığını müəyyən etmək üçün istifadə olunan texnologiyalarla cəmiyyətin fəlakətlərə hazırlığı arasındakı əlaqənin elmi ədəbiyyatda necə nəzərdən keçirildiyini araşdıran bibliometrik və sistematik icmaldır. Scopus verilənlər bazasında müəyyən edilmiş 47 qeyddən seçilən 27 elmi iş qiymətləndirilmiş; coğrafi informasiya sistemləri (GIS), LiDAR, uzun-qısa müddətli yaddaş şəbəkələri (LSTM), maşın öyrənməsi, icma mənbəli məlumat platformaları və blokçeyn kimi texnologiyaların tətbiqləri cəmiyyətin iştirakı və hazırlıq tədqiqatları ilə birlikdə şərh edilmişdir.

İcmal texniki daşqın qiymətləndirməsindəki inkişafların cəmiyyətin hazırlıq qabiliyyətini öz-özünə artırmadığını göstərən mövcud tədqiqat nəticələrini bir araya gətirir. Texnoloji proqnozlaşdırma, xəritələşdirmə və məlumat paylaşma sistemlərinin dəyərini yalnız texniki performans müəyyən etmir. Risk məlumatının başa düşülməsi, etibarlı hesab edilməsi, yerli şəraitə uyğunluğu və insanların həyata keçirilə bilən qoruyucu tədbirlər inkişaf etdirə bilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatçılar gələcəkdə hazırlanacaq inteqrativ şəhər daşqın həssaslığı indeksinin texnoloji imkan, cəmiyyət iştirakının keyfiyyəti, sosial-iqtisadi həssaslıq və idarəetmə hazırlığı olmaqla dörd tamamlayıcı ölçünü əhatə etməsini təklif edirlər. Lakin tədqiqatda bu dörd ölçünü birləşdirən yekun ədədi indeks formulu, təsdiqlənmiş çəkilər və ya müstəqil sahə performansı təqdim edilmir.

Elmi şərhin sərhədi: Məqalədə nəzərdən keçirilən LSTM, LiDAR, GIS, blokçeyn və virtual reallıq tətbiqləri sistematik icmalda araşdırılan əvvəlki tədqiqatlara aiddir. Bunların hamısı hazırkı işin müəllifləri tərəfindən yeni eksperimental quruluşda hazırlanmış və ya birlikdə sınaqdan keçirilmiş deyil.

1. Şəhər daşqınlarının dayanıqlı şəhər planlaşdırılması baxımından əhəmiyyəti

Şəhərlərdə daşqın təhlükəsi yağıntının miqdarı və intensivliyi qədər şəhər səthlərinin, drenaj infrastrukturunun, təbii su axını şəbəkələrinin və məskunlaşma formasının xüsusiyyətləri ilə də əlaqəlidir. Mənbə tədqiqat iqlim dəyişikliyi və ekstremal meteoroloji hadisələrin şəhər daşqınlarının idarə edilməsini daha mürəkkəb etdiyini vurğulayır.

Yol, dayanacaq, bina və digər sərt səthlərin genişlənməsi yağış suyunun torpağa sıza biləcəyi sahələri məhdudlaşdıra bilər. Su səthdə toplandıqda və ya drenaj sisteminə ötürüldükdə, intensiv yağıntı zamanı sistemin daşıma qabiliyyəti yetərsiz qala bilər.

Şəhər çaylarının təbii yataqlarının dəyişdirilməsi, üstünün örtülməsi və suyun qapalı kanallara yönəldilməsi də hidroloji davranışa təsir göstərə bilər. Buna görə daşqın idarəetməsi yalnız bir kanalın və ya borunun tutumundan ibarət deyil; bütöv hövzənin və şəhər məskunlaşmasının birlikdə qiymətləndirilməsini tələb edir.

Mənbə bu problemlərə qarşı mavi-yaşıl infrastruktur və təbiət əsaslı həllərin əhəmiyyət qazandığını müzakirə edir. Bu həllər suyun saxlanması, gecikdirilməsi, torpağa sızması və açıq sahələrdə idarə olunması kimi funksiyalarla əlaqəli ola bilər. Lakin konkret həllin real performansı yerli torpaq, topoqrafiya, yağıntı və layihələndirmə şərtlərindən asılıdır.

Plüvial Daşqın Nədir və Çay Daşqınından Necə Fərqlənir?

Plüvial daşqın (pluvial flooding), intensiv yağıntının yerli drenaj və səth suyunun uzaqlaşdırılması qabiliyyətini aşması nəticəsində yarana bilən yağıntı mənşəli su basmasıdır. Bu növ daşqının baş verməsi üçün mütləq çayın öz yatağından daşması tələb olunmur. Çay daşqınında isə axının sərfi və su səviyyəsinin çay yatağının daşıma şərtlərini aşması əsas rol oynayır. Mənbə icmal xüsusilə intensiv yağıntı, səth axını, şəhər drenajı və qəfil daşqın təhlükələri ilə bağlı tədqiqatları qiymətləndirir.

2. Yağıntı, səth axını və keçirməz səth əlaqəsi

Yağıntı hadisəsində suyun bir hissəsi səthlə axa, bir hissəsi torpağa sıza və bir hissəsi müxtəlif müvəqqəti saxlanma proseslərinə qoşula bilər. Bu bölgüyə torpaq örtüyü, meyillilik, torpaq xüsusiyyətləri, əvvəlki rütubət şərtləri və infrastruktur təsir edir.

Keçirməz səthlərin artması, digər şərtlər eyni olduqda, səth axınının əhəmiyyətini artıra bilər. Bununla yanaşı, bütün yağıntıların eyni nisbətdə səth axınına çevriləcəyi qəbul edilə bilməz.

Daşqın qiymətləndirmələrində yalnız ümumi yağıntı miqdarı deyil, yağıntının zaman üzrə necə paylandığı da vacibdir. Qısa müddətdə yüksək miqdarda yağıntı, eyni ümumi miqdarın daha uzun dövrə yayılmasından fərqli hidravlik nəticələr yarada bilər.

Mənbə icmal bu hidroloji mexanizmləri əvvəlki tədqiqatlar vasitəsilə müzakirə edir. İcmal müəllifləri yeni yağıntı-axın eksperimentinin ölçmə nəticələrini təqdim etməyiblər.

3. Daşqın təhlükəsi, məruzqalma, həssaslıq və hazırlıq arasındakı fərqlər

Bu anlayışlar bir-biri ilə əlaqəli olsalar da eyni böyüklüyü ölçmürlər. Bir ərazidə daşqın təhlükəsi yüksək ola bilər, lakin məruz qalan əhali və ya infrastruktur məhdud ola bilər. Başqa ərazidə fiziki təhlükə daha aşağı olsa belə, sosial-iqtisadi həssaslıq səbəbindən nəticələr daha ağır ola bilər.

Mənbə tədqiqat daşqın riskinin yalnız fiziki xəritələrlə qiymətləndirilmədiyi, cəmiyyətin hazırlıq şərtlərinin də nəzərə alındığı yanaşmanın zəruriliyini müzakirə edir.

4. Su təhlükəsizliyi ilə daşqın idarəetməsi arasındakı əlaqə

Su təhlükəsizliyi yalnız kifayət qədər suyun mövcud olması kimi sadələşdirilə bilməz. Şəhərlərdə su sistemlərinin davamlılığı, infrastrukturun qorunması, su keyfiyyəti və su ilə bağlı təhlükələrin idarə olunması da vacibdir.

İntensiv daşqınlar nəqliyyat və kanalizasiya infrastrukturuna təsir göstərə, su xidmətlərində fasilələrə və ekoloji çirklənmə risklərinə töhfə verə bilər. Buna görə daşqınlara hazırlıq və dayanıqlı su idarəetməsi ayrı sahələr kimi deyil, əlaqəli planlaşdırma ehtiyacları kimi qiymətləndirilə bilər.

Mənbə icmal daşqın həssaslığı ilə cəmiyyətin hazırlıq səviyyəsinin ortaq qiymətləndirmə sistemində birləşdirilməsinin uzunmüddətli su təhlükəsizliyinə töhfə verə biləcək tədqiqat istiqaməti olduğunu irəli sürür. Lakin bu töhfənin ölçüsünü qiymətləndirən yeni su təhlükəsizliyi sahə eksperimenti mövcud deyil.

5. Ədəbiyyatda müəyyən edilmiş əsas tədqiqat boşluğu

Mövcud tədqiqatların bir hissəsi daşqın proqnozunun texniki dəqiqliyini artırmağa, başqa hissəsi coğrafi həssaslıq xəritələri hazırlamağa, digərləri isə risk qavrayışı və cəmiyyətin hazırlıq səviyyəsini anlamağa yönəlir.

Bu tədqiqat istiqamətlərinin ayrı-ayrı inkişaf etməsi texniki sistemin yaratdığı məlumatın cəmiyyətdə həqiqətən istifadə oluna bilən hazırlıq qabiliyyətinə çevrilib-çevrilmədiyinin qiymətləndirilməsini çətinləşdirə bilər.

Məsələn, yüksək ayırdetməli daşqın xəritəsinin mövcudluğu həmin xəritənin aid olduğu icma tərəfindən başa düşülməsini və ya insanların hansı qoruyucu tədbirləri görəcəyini bilməsini avtomatik təmin etmir.

Eyni şəkildə, proqnoz alqoritminin texniki qiymətləndirmədə uğurlu olması xəbərdarlıqların aşağı gəlirli və ya rəqəmsal çıxışı məhdud olan ev təsərrüfatlarına çatdığını sübut etmir.

İcmalın əsas elmi sualı şəhər daşqın həssaslığının texnoloji qiymətləndirmə üsulları ilə cəmiyyətin hazırlıq qabiliyyəti birlikdə nəzərə alınaraq necə araşdırıla biləcəyidir.

Daşqın Proqnozunda LSTM, GIS və LiDAR Necə İstifadə Olunur?

Uzun-qısa müddətli yaddaş şəbəkələri (Long Short-Term Memory, LSTM) ardıcıl hidroloji ölçmələrdən zaman nümunələrini öyrənmək üçün istifadə edilə bilən neyron şəbəkə modelləridir. Coğrafi informasiya sistemləri (Geographic Information Systems, GIS) məkanla əlaqəli məlumatların idarə olunmasını, birləşdirilməsini və məkan üzrə təhlilini təmin edir. LiDAR (Light Detection and Ranging) isə lazer əsaslı məsafə ölçmələri ilə səth həndəsəsinin ətraflı təsvirini dəstəkləyən aşkarlama üsuludur. Mənbə icmal bu texnologiyaların əvvəlki tədqiqatlarda istifadəsini araşdırmış, üç texnologiyanı bir təsdiqlənmiş daşqın proqnoz sistemində birləşdirən yeni tətbiq təqdim etməmişdir.

6. LSTM: Hidroloji zaman sıralarının araşdırılması

LSTM təkrarlanan neyron şəbəkələri ailəsinə daxil olan və ardıcıl məlumatlarda asılılıqları öyrənmək üçün hazırlanmış model növüdür. Su səviyyəsi, axın və yağıntı kimi zamanla ölçülən dəyişənlərin birlikdə qiymətləndirilməsində istifadə oluna bilər.

Mənbədə araşdırılan çoxdəyişənli hidroloji modelləşdirmə işində iki hidroloji stansiyadan əldə olunmuş su səviyyəsi, axın və yağıntı ölçmələrindən istifadə edildiyi bildirilir.

Modelin çoxdəyişənli olması yalnız əvvəlki bir su səviyyəsi qiymətinə deyil, müxtəlif ölçmə növlərindən gələn məlumatlara əsasən proqnoz əlaqələri qura bilməsi deməkdir.

LSTM arxitekturasındakı yaddaş və qapı mexanizmləri keçmiş məlumatların sonrakı proqnozlarda istifadə edilməsinə və hansı məlumatın saxlanıb yenilənəcəyinin öyrənilməsinə kömək edir.

Lakin müvafiq icmal bu model üçün yeni LSTM təlimi aparmadığına görə öyrənmə sürəti, qatların sayı, hüceyrələrin sayı, proqnoz üfüqü, təlim-test bölgüsü və ya yeni xəta göstəricisi bildirmir.

LSTM nəticələri nəyi sübut edir?

Əvvəlki hidroloji tədqiqatlardan ötürülən nəticələr LSTM-nin müəyyən su səviyyəsi proqnozu tapşırıqlarında faydalı ola biləcəyini göstərir. Lakin konkret verilər dəstində əldə olunan nəticə modelin hər hövzədə və ya hər ekstremal yağıntıda eyni performans göstərəcəyini sübut etmir.

Xüsusilə fasiləsiz və kifayət qədər keyfiyyətli hidroloji zaman sıralarının olmadığı ərazilərdə modelin hazırlanması və etibarlı sınaqdan keçirilməsi daha çətin ola bilər.

7. GIS: Daşqın təhlükəsinin coğrafi paylanması

GIS coğrafi mövqeyə bağlı məlumatların laylar üzrə qiymətləndirilməsinə imkan verir. Daşqın tədqiqatlarında torpaq istifadəsi, hündürlük, yamac, çay şəbəkəsi, yaşayış sahələri və infrastruktur kimi məlumatlar birləşdirilə bilər.

Məsələn, eyni yağıntı şəraitinə məruz qalan iki yaşayış ərazisinin topoqrafik və infrastruktur xüsusiyyətləri fərqli ola bilər. GIS əsaslı təhlillər belə məkan fərqlərinin müəyyən edilməsinə kömək edir.

GIS təkbaşına konkret daşqının nə vaxt baş verəcəyini dəqiq göstərən mexanizm deyil. Nəticələrin əhatəsi istifadə olunan məlumatlardan, təhlil üsulundan və varsa hidroloji modelin fərziyyələrindən asılıdır.

8. LiDAR: Səth həndəsəsinin ölçülməsi

LiDAR sistemləri göndərilən lazer işığının geri qayıtma xüsusiyyətlərindən istifadə edərək məsafə ölçmələri əldə edir. Bu ölçmələr uyğun emal proseslərindən keçirilərək üçölçülü nöqtə buludları və ərazi səthi təsvirləri yaradıla bilər.

Daşqın qiymətləndirməsində ərazi səthinin həndəsəsi vacibdir; çünki hündürlük fərqləri və yerli topoqrafiya suyun mümkün axın yollarına və toplanma sahələrinə təsir göstərə bilər.

Yüksək detallı topoqrafik məlumat hidravlik və ya məkan modelləri üçün dəyərli giriş ola bilər. Lakin LiDAR məlumatı təkbaşına bütün hidravlik parametrləri ehtiva etmir. Yağıntı, səth nahamarlığı, drenaj və digər fiziki şərtlər də müvafiq modelə görə tələb oluna bilər.

İcmalda araşdırılan Cape Girardeau tədqiqatı LiDAR və GIS istifadəsi ilə geoloji təhlükələri də nəzərdən keçirir. Bu iş yalnız şəhər yağış suyu basmaları ilə məhdud deyil. Buna görə araşdırılan hər LiDAR tətbiqinin eyni daşqın hadisəsini ölçdüyü kimi qiymətləndirilməsi düzgün deyil.

9. Maşın öyrənməsi, SHAP və proqnoz xəta göstəriciləri

İcmalda kiçik axarlarda su səviyyəsinin proqnozlaşdırılması üçün süni neyron şəbəkəsi (ANN) və XGBoost müqayisəsini əhatə edən tədqiqat da yer alır.

Bu işdə yağıntı, su səviyyəsi, hava temperaturu və şeh nöqtəsi temperaturu kimi meteoroloji və hidroloji dəyişənlər qiymətləndirilmişdir. Metodlar arasında SHAP (Shapley Additive exPlanations) izah yanaşması da mövcuddur.

SHAP model proqnozu ilə giriş dəyişənləri arasındakı töhfələrin şərh olunmasını dəstəkləyən metodlar ailəsidir. Dəyişənin proqnoza töhfəsi onun fiziki dünyada birbaşa səbəb amili olduğunun təkbaşına sübutu deyil.

Mənbənin xülasə etdiyi əvvəlki tədqiqatda kök orta kvadrat xəta (RMSE) və determinasiya əmsalı (R²) kimi göstəricilərdən istifadə edilmişdir.

RMSE riyazi olaraq nəyi ölçür?

RMSE model proqnozları ilə istinad müşahidələri arasındakı fərqlərin kvadratlarının ortasının kvadrat köküdür. Aşağıdakı standart bərabərlik bu metrik üçün öyrədici tərifdir; icmal müəlliflərinin yeni eksperimentdə hesabladığı nəticə deyil.

\[\mathrm{RMSE}=\sqrt{\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}\]

Burada \(n\) qiymətləndirilən müşahidələrin sayı, \(y_i\) ölçülən istinad qiyməti və \(\hat{y}_i\) model proqnozudur. Əgər qiymətləndirilən dəyişən metrlə su səviyyəsidirsə, RMSE də metr vahidindədir.

Kvadrata yüksəltmə əməliyyatı böyük xətalara daha çox töhfə verir. Kvadrat kök isə nəticənin istinad dəyişəni ilə eyni vahidə qayıtmasını təmin edir.

RMSE-nin kiçik olması adətən daha kiçik proqnoz xətasına işarə edir; lakin təkbaşına fərqli verilər dəstləri və ya fərqli ölçmə intervallarındakı modellərin mütləq üstünlüyünü sübut etmir.

Mənbə icmalda bu müqayisə üçün orijinal RMSE rəqəmləri seriyası verilmədiyinə görə hər hansı ədədi model uğuru əlavə edilməyib.

R² necə şərh olunur?

Determinasiya əmsalı modelin proqnoz performansını istinad dəyişəninin dəyişkənliyi kontekstində qiymətləndirməyə kömək edir. Geniş yayılmış hesablanma forması belədir:

\[R^2=1-\frac{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\hat{y}_i)^2}{\sum_{i=1}^{n}(y_i-\bar y)^2}\]

Burada \(\bar y\) istinad qiymətlərinin arifmetik ortasıdır. Surət xəta kvadratlarının cəmini, məxrəc isə istinad qiymətlərinin ortadan yayınmalarının kvadratları cəmini göstərir.

Bu təqdimatda istinad qiymətləri arasında dəyişkənlik olmalıdır. R² qiyməti 1, 0 və ya qiymətləndirmə şəraitindən asılı olaraq mənfi də ola bilər. Mənfi nəticə istifadə olunan proqnozların istinad ortasını davamlı proqnozlaşdıran baza yanaşmasından daha böyük kvadrat xəta verdiyini göstərə bilər.

R² birbaşa səbəbiyyət, daşqın xəbərdarlığının uğuru və ya cəmiyyətin hazırlıq səviyyəsini ölçmür.

10. İcma mənbəli məlumatlar və nəqliyyat müşahidələri

İcma mənbəli məlumat (crowdsourced data) istifadəçilərin müşahidə və bildirişlərlə məlumat toplama prosesinə töhfə verməsidir.

Mənbədə qiymətləndirilən bir tədqiqatda istifadəçi bildirişləri ilə ətraflı nəqliyyat məlumatları yolların daşqından təsirlənmə ehtimalını müəyyən etmək üçün birlikdə istifadə edilmişdir.

Bu yanaşma rəsmi ölçmə şəbəkələrinə əlavə müşahidə kanalı yarada bilər. Lakin məlumatın keyfiyyəti iştirakçı sıxlığı və insanların hansı ərazilərdə bildiriş göndərməsi ilə əlaqəli ola bilər.

Buna görə çoxsaylı istifadəçi bildirişi olan məhəllə digər məhəllələrdən mütləq daha yüksək fiziki təhlükəyə malik deyil. Bildiriş sayı ilə real hadisələrin paylanması fərqli ola bilər.

İcmal coğrafi və demoqrafik istifadəçi qərəzini mühüm məhdudiyyət kimi müəyyən edir.

11. Blokçeyn və məlumat bütövlüyü

Blokçeyn qeydlərin paylaşılan struktur üzərindən izlənməsi və sonradan dəyişdirilməsinə dair audit edilə bilən mexanizmlərin yaradılması üçün istifadə oluna bilən məlumat idarəetmə yanaşmasıdır.

Daşqın erkən xəbərdarlıq kontekstində blokçeyn tətbiqlərinin mümkün töhfəsi məlumatın mənşəyini və qeyd tarixçəsini daha izlənə bilən etməkdir.

Bununla yanaşı, qeydin dəyişdirilməmiş olması onun ilk daxil edildiyi anda doğru olduğuna zəmanət vermir. Səhv sensor qiyməti və ya yanlış insan bildirişi də texniki olaraq bütövlüyü qorunmuş şəkildə qeydə alına bilər.

Mənbə icmal blokçeyn əsaslı daşqın tətbiqlərinin hələ inkişaf və prototip mərhələləri ilə bağlı mühüm məhdudiyyətlərə malik olduğunu bildirir. Xüsusilə aşağı bağlantı qabiliyyəti və aşağı rəqəmsal savadlılıq şəraiti əlçatanlığa təsir göstərə bilər.

12. Virtual reallıq və daşqın təhlükəsizliyi təlimi

İcmalda qiymətləndirilən tədqiqatlardan biri tam immersiv virtual mühit tələb etməyən virtual reallıq əsaslı təlim oyununu araşdırır.

Belə tətbiqlərdə iştirakçı simulyasiya olunmuş daşqın şəraitində görülə biləcək tədbirləri öyrənə və qərarvermə proseslərini təlim mühitində sınaqdan keçirə bilər.

Mənbə işin ötürdüyü tədqiqatda təlimdən əvvəl və sonra qiymətləndirmələrlə bilik, risk qavrayışı və təxliyə ilə bağlı davranış niyyəti araşdırılmışdır.

Lakin simulyasiya olunmuş təlimdə bilik və ya niyyət artımının görülməsi real daşqında eyni davranışların mütləq baş verəcəyini göstərmir. Təlim nəticəsi ilə real hadisə performansı fərqli nəticə səviyyələridir.

13. Texnologiya növlərinin müqayisəli elmi rolları

Cəmiyyətin Daşqına Hazırlığı ilə Texnoloji Risk Qiymətləndirilməsi Necə İnteqrasiya Oluna Bilər?

Texnoloji risk qiymətləndirilməsi ilə cəmiyyətin daşqına hazırlığı texniki ölçmələrin insanların real biliyi, resursları, bacarıqları və qərarvermə prosesləri ilə əlaqələndirilməsi yolu ilə inteqrasiya oluna bilər. Mənbə icmal yalnız xəbərdarlıq və ya risk xəritəsi paylaşmağın kifayət olmadığını; icmaların yerli məlumat verə bilməsini, tətbiqlərin hazırlanmasına töhfə verməsini və uyğun şəraitdə idarəetmə qərarlarında iştirak edə bilməsini vacib hesab edir. Təklif olunan inteqrativ çərçivə texnoloji imkanla yanaşı iştirakın keyfiyyətini, sosial-iqtisadi həssaslığı və idarəetmə hazırlığını qiymətləndirməyi hədəfləyir. Bu çərçivə hələ empirik olaraq təsdiqlənmiş ədədi indeks deyil.

14. Risk məlumatını almaqla hazırlaşmaq arasındakı fərq

İcmanın daşqın xəritəsini görməsi və ya xəbərdarlıq mesajı alması hazırlıq davranışının həyata keçirildiyini sübut etmir.

Hazırlığın qiymətləndirilməsi hansı qoruyucu planların hazırlanması, hansı bacarıqların əldə edilməsi, xəbərdarlıqlara çıxış imkanı və həyata keçirilmiş tədbirlər kimi daha konkret şərtlər tələb edə bilər.

Mənbədə araşdırılan tədqiqatlar təhlükə barədə məlumatlılıq ilə faktiki həyata keçirilmiş hazırlıq arasında boşluq ola biləcəyinə işarə edir.

Bu vəziyyət texnoloji tətbiqlərin uğurunun yalnız dəqiqlik və ya ayırdetmə ilə müəyyən edilməsini məhdudlaşdırır. Erkən xəbərdarlıq sisteminin faydalı olması üçün məlumatın alıcı tərəfindən başa düşülməsi və uyğun hərəkətə çevrilə bilməsi də lazımdır.

15. Cəmiyyət iştirakının üç ayrı səviyyəsi

Mənbə müzakirəsi cəmiyyət iştirakı anlayışının bir-birindən fərqli üç tətbiq formasını əhatə edə bildiyini xüsusi olaraq qeyd edir.

Bu üç forma eyni deyil. Tətbiqin çox sayda insana məlumat göndərməsi icmalarla birgə qərar verdiyi demək deyil.

Mənbədə araşdırılan tədqiqatların mühüm hissəsinin birinci səviyyədə qaldığı müzakirə edilir. Bəzi işlər iştirak anlayışından istifadə etsə də, tətbiq olunan metodun yalnız məlumat ötürülməsinə əsaslandığı göstərilib.

Bu fərq təklif olunan daşqın həssaslığı indeksi baxımından vacibdir. Əgər cəmiyyət iştirakı yalnız xəbərdarlıq mesajı alıb-almamaqla ölçülərsə, real hazırlıq qabiliyyətinin mühüm hissələri qiymətləndirmədən kənarda qala bilər.

16. Sosial-iqtisadi bərabərsizliklər və çıxış problemi

Daşqın həssaslığı yalnız fiziki məskunlaşma xüsusiyyətləri ilə bağlı deyil. Gəlir, təhsil, mənzil şəraiti, sığortaya çıxış, rəqəmsal bağlantı, sosial dəstək və institusional xidmətlərə çıxış da vacib ola bilər.

Xüsusilə texnologiya əsaslı xəbərdarlıqların bütün insanlara eyni şəkildə çatacağı qəbul edilə bilməz. Smartfonu, etibarlı internet bağlantısı və ya texniki biliyi olmayan qrupların fərqli kommunikasiya kanallarına ehtiyacı ola bilər.

Mənbədə müzakirə edilən bərabərlik problemi texnoloji həllin genişləndirilməsi ilə yanaşı çıxış və istifadə şərtlərinin də qiymətləndirilməli olduğunu göstərir.

Tədqiqatçılar buna görə gələcəkdə hazırlanacaq indeksdə cəmiyyətin sosial həssaslığı və yerli institutların inklüziv tətbiq qabiliyyəti haqqında göstəricilərin olmasını təklif edirlər.

17. Təklif olunan şəhər daşqın həssaslığı indeksinin dörd ölçüsü

İcmalın konseptual töhfəsi texnologiya ilə sosial və institusional hazırlığın dörd tamamlayıcı qiymətləndirmə ölçüsündə bir araya gətirilməsini təklif etməsidir.

18. İndeksin hesablanma formulu niyə hələ verilə bilmir?

Bir neçə göstəricini bir ədədi indeksdə birləşdirmək üçün göstəricilərin ölçülməsi, istiqamətlərinin müəyyən edilməsi, normallaşdırma, çəkiləndirmə və nəticələrin təsdiqlənməsi kimi metodoloji qərarlar verilməlidir.

Lakin araşdırılan icmal dörd ölçü üçün yekun göstərici siyahısı, ölçmə şkalaları, çəki əmsalları və ya təsdiqlənmiş kompozit bal formulu təqdim etmir.

Buna görə dörd anlayışın yanaşı yerləşdirilməsi elmi baxımdan hesablanabilən indeksin tamamlandığı demək deyil.

Tədqiqatçılar gələcək işlərdə kompozit göstərici hazırlama üsullarından istifadəni, çəkiləndirmə qərarlarının açıq müəyyənləşdirilməsini, həssaslıq təhlili aparılmasını və müxtəlif şəhər şəraitində pilot qiymətləndirmələrin keçirilməsini tövsiyə edirlər.

Mənbədə olmayan dörd dəyişənli toplama tənliyi burada yaradılmayıb. Belə tənliyin yaradılması tədqiqatçıların hələ tamamlamadığı model hazırlama mərhələsini tamamlanmış kimi göstərərdi.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

19. Tədqiqat dizaynı: Bibliometrik təhlil və sistematik icmal

Tədqiqatda iki tamamlayıcı ədəbiyyat icmalı yanaşmasından istifadə edilib.

Bibliometrik təhlil elmi nəşr qeydləri arasındakı ədədi nümunələri araşdırır. Nəşr sayı, açar söz tezliyi, nəşr edən ölkə məlumatları və anlayışların birlikdə görünmə əlaqələri kimi göstəricilər vasitəsilə tədqiqat sahəsinin strukturunu görünən etməyi hədəfləyir.

Sistematik ədəbiyyat icmalı isə əvvəlcədən müəyyən edilmiş tədqiqat sualı və seçim meyarlarına uyğun olaraq aid nəşrlərin müəyyənləşdirilməsini, qiymətləndirilməsini və nəticələrinin birlikdə şərh olunmasını təmin edir.

Bu iki üsul bir-birinin yerini tutmur. Açar söz tezliyi müəyyən daşqın tədbirinin işlədiyini sübut etmir. Eyni şəkildə məqalənin çox istinad alması onun metodoloji cəhətdən qüsursuz olduğunu göstərmir.

20. Verilənlər bazası, tarix aralığı və axtarış şərtləri

Mənbədə Scopus verilənlər bazasından istifadə edilib. Axtarış 2014-cü ildən 2025-ci ilin iyuluna qədər olan nəşrləri əhatə edir.

Axtarış şərtləri daşqın texnologiyaları ilə cəmiyyətin hazırlığı arasındakı əlaqəni araşdıran işlərə fokuslanacaq şəkildə daraldılmışdır.

Bu seçim tədqiqat sualının aydın olmasına kömək etsə də, müvafiq mövzudakı bütün nəşrlərin araşdırıldığı demək deyil. Digər verilənlər bazalarındakı, fərqli dillərdəki və ya qapalı çıxışlı tədqiqatlar əhatə xaricində qala bilər.

21. İstifadə olunan bibliometrik və icmal proqramları

Mənbədə Biblioshiny, VOSviewer 1.6.20 və sistematik məqalə seçimi üçün mətndə Convidence kimi qeyd olunan proqramdan istifadə edildiyi bildirilir.

Biblioshiny bibliometrik məlumatların emalını və vizuallaşdırılmasını dəstəkləyən analiz mühitidir.

VOSviewer elmi anlayışlar, nəşrlər və digər bibliometrik elementlər arasındakı əlaqə şəbəkələrinin vizuallaşdırılması üçün istifadə olunan proqramdır.

Sistematik icmal idarəetmə proqramı tədqiqat qeydlərinin seçilməsinə, çıxarılma qərarlarının izlənməsinə və icmal iş axınının təşkilinə kömək edə bilər.

Mənbədə bildirilməyən proqram parametrləri, birgə-görünmə hədləri, şəbəkə normallaşdırma parametrləri və ya klasterləşdirmə ayırdetmələri burada dəqiq qiymətlərlə tamamlanmayıb.

22. PICO ilə tədqiqat sualının strukturlaşdırılması

Mənbə sistematik icmalda PICO çərçivəsindən istifadə etdiyini bildirir.

PICO tədqiqat sualını sistematik şəkildə müəyyən etməyə kömək edir. Lakin PICO istifadəsi araşdırılan bütün işlərin randomizə olunmuş nəzarətli sınaq olduğu və ya ortaq səbəb təsiri ölçüsünün hesablandığı demək deyil.

23. Məqalə seçim axını: 47 qeyddən 27 tədqiqata

Mənbənin Şəkil 1-də Scopus vasitəsilə 47 qeydin müəyyən edildiyi, uyğunluq qiymətləndirilməsində 20 işin çıxarıldığı və 27 tədqiqatın sistematik icmala daxil edildiyi göstərilir.

Mənbədə 47 qeydin hamısının uyğunluq qiymətləndirilməsinə çatdığı, 20 qeydin çıxarıldığı və 27 qeydin daxil edildiyi bildirilir.

Bu ədədi axın icmala daxil edilən tədqiqatları təsvir edir. Yalnız 27 tədqiqatın olması mövzu üzrə bütün beynəlxalq nəşrlərin bu sayla məhdud olduğu demək deyil.

24. Məqalələrin keyfiyyət qiymətləndirilməsi

Mənbədə daxil edilmiş hər bir iş Q1–Q10 adlanan on meyarla qiymətləndirilib. Meyarlar Bəli/Xeyr formasında ballandırılıb; açıq sübut olmadıqda müsbət qərar verilməməli olduğu qeyd edilib.

İki qiymətləndiricinin işləri müstəqil şəkildə yoxladığı və fikir ayrılıqlarını müzakirə etməklə həll etdiyi bildirilib.

Mənbə uyğunluğu qeydi: Cədvəldə Q3 = 12, Q4 = 26, Q8 = 20 göstərildiyi halda müzakirə mətnində müvafiq olaraq 11, 25 və 21 ifadələri yer alır. Mənbə bu fərqlər üçün qəti düzəliş bildirmir. Buna görə cədvəl qiymətləri mənbə cədvəllərinə aid edilərək verilib və mətndəki fərq gizlədilməyib.

25. Keyfiyyət qiymətləndirilməsində ümumi balın hesablanması

Mənbədə hər tədqiqat üçün müsbət cavabların sayılması ilə maksimum 10 ballıq ümumi bal müəyyən edilib.

Bu bal hər meyarın bir vahidlik bərabər töhfə ilə sayılması deməkdir. Mənbə meyarlara fərqli çəkilər verən alternativ bal sistemi istifadə edildiyini bildirmir.

Məsələn, tədqiqat on meyardan yeddisində Bəli kimi qiymətləndirilibsə ümumi balı 7-dir. Bu, həmin tədqiqatın bütün elmi nəticələrinin %70 dəqiqliklə sübut edildiyi demək deyil.

Eyni şəkildə tədqiqatın yüksək ümumi bal alması onun bütün kontekstlərdə keçərli olduğu və ya səbəb nəticələrinin qəti olduğu demək deyil.

Mənbə Cədvəl 3-də qiymətləndirmə ballarının ümumi ortasını təxminən 6,85 olaraq bildirir. Bu qiymət yalnız araşdırılan 27 tədqiqatın tətbiq olunan keyfiyyət meyarlarındakı ümumi balları ilə bağlıdır.

Q7 və Q9 üçün müsbət nəticələrin nisbətən məhdud olması mənbədə araşdırılan işlərin bir hissəsində hesabat şəffaflığı və təkrar istehsal oluna bilmə baxımından inkişaf etdirilməli sahələrin ola biləcəyinə işarə edir.

26. Tədqiqatların nəşr keyfiyyəti kvartilləri

Mənbədə 27 tədqiqatdan 15-nin Q1, səkkizinin Q2 və dördünün Q4 nəşr kvartilindəki jurnallarda dərc edildiyi bildirilir.

Q1–Q4 jurnal kvartilləri ilə Q1–Q10 keyfiyyət qiymətləndirmə sualları fərqli təsnifat sistemləridir. Eyni Q hərfindən istifadə etmələri onları eyni meyar etmir.

Jurnalın kvartil sinfi müvafiq nəşr sahəsində jurnalın nisbi mövqeyi ilə bağlıdır. Ayrı-ayrı məqalənin metodunun və ya nəticələrinin birbaşa düzgünlük zəmanəti deyil.

27. Bibliometrik açar söz tezlikləri

Mənbə Şəkil 3-də önə çıxan anlayışların istifadə tezlikləri göstərilir. İqlim dəyişikliyi 31, risk qiymətləndirilməsi 28, flooding 26 və floods 23 dəfə bildirilmişdir.

Flooding və floods ingilis mənbə mətnində ayrı açar söz formalarıdır. Mənaca yaxın olsalar da mənbə rəqəmləri avtomatik birləşdirilməməlidir.

Mənbə Şəkil 3-də həmçinin disaster management, flood, flood control, disasters, human və vulnerability kimi terminlər də göstərilir. Bunlar aid elmi nəşrlərdə iqlim riski, təhlükə qiymətləndirilməsi və insan həssaslığının birlikdə müzakirə edildiyini əks etdirən anlayışlardır.

Açar söz tezlikləri müəyyən mövzuların nəşr qeydlərində görünürlüğünü izah etməyə kömək edir. Lakin anlayışın daha tez-tez keçməsi onun digər anlayışlardan elmi baxımdan daha vacib və ya səbəb olaraq daha təsirli olduğunu sübut etmir.

28. Treemap: Tədqiqat sahələrinin nisbi görünürlüğü

Mənbə Şəkil 4 açar sözləri qutu sahələri ilə göstərən treemap vizuallaşdırmasıdır. Qutuların sahəsi aid anlayışın bibliometrik təmsil ölçüsünü göstərmək üçün istifadə olunur.

Mənbə təsvirində ətraf mühit monitorinqi və su keyfiyyəti təxminən %6-lıq paylarla, çaylar, çay çirklənməsi və risk qiymətləndirilməsi isə təxminən %5-lik paylarla önə çıxır.

Bu faizlər daşqın təhlükəsinin fiziki ehtimalları deyil. Nəşrlərdə istifadə olunan aid anlayışların bibliometrik paylanmasını göstərir.

Treemap-in bütün xam qeydləri və normallaşdırma təfərrüatları mənbədə ayrıca təkrar istehsal cədvəli kimi təqdim edilmədiyinə görə qalan bütün qutuların ədədi məlumatı təxmin edilərək yeni treemap yaradılmayıb.

29. Açar söz şəbəkələri və birgə-görünmə təhlili

Mənbə Şəkil 5 anlayışların nəşrlərdə birlikdə görünmə əlaqələrini şəbəkə strukturu ilə təqdim edir.

Birgə-görünmə şəbəkəsi iki terminin eyni nəşr qeydində və ya müəyyən edilmiş analiz vahidində birlikdə olmasına əsaslana bilər. Şəbəkədəki əlaqələr istifadə olunan bibliometrik metoda uyğun olaraq anlayışlar arasındakı əlaqə yaxınlığını göstərir.

Mənbə bu şəbəkədə üç dominant konseptual klaster müəyyən edir:

• Daşqın riski, risk qavrayışı, hazırlıq və risk idarəetməsi ilə bağlı anlayışlar.
• Təhlükə qiymətləndirilməsi, həssaslıq və fəlakətlərin qarşısının alınması kimi qiymətləndirmə və siyasət anlayışları.
• Coğrafi və sosial-iqtisadi kontekstlə bağlı anlayışlar.

Bu klasterlər sahənin fənlərarası strukturunu göstərir. Fiziki təhlükə qiymətləndirilməsi, sosial təsirlər və idarəetmə məsələləri nəşrlərdə bir-biri ilə əlaqəlidir.

Lakin şəbəkədə iki anlayışın bir-birinə bağlanması onlardan birinin digərinə səbəb olduğunu sübut etmir. Bundan başqa, şəbəkə düyünlərinin koordinatları mənbədə maşınla yenidən çəkilə bilən dəqiq ədədi məlumat cədvəli kimi təqdim edilmədiyinə görə orijinal şəbəkə həndəsəsi təqlid edilməyib.

30. Tematik dəyişmə: 2014–2023 və 2024–2025

Mənbə Şəkil 6 müxtəlif dövrlərdə əsas tədqiqat mövzularının əlaqələrini Sankey diaqramı ilə göstərir.

İlk dövrdə iqlim dəyişikliyi, fəlakət riskinin azaldılması, iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma və hazırlıq kimi daha geniş mövzular olduğu halda sonrakı dövrdə daşqın riski, risk idarəetməsi, risk qavrayışı, hazırlıq və davamlılıq kimi daha fokuslanmış mövzular görünür.

Cədvəl mənbə Sankey diaqramının elmi mesajını dövrlər arasında konseptual olaraq izah edir. Hər sətir konkret axının ədədi ölçüsünü və ya bir-birinə dəqiq uyğunluğunu təmsil etmir.

Sankey əlaqələrinin dəqiq çəkiləri kifayət qədər bildirilmədiyinə görə yeni ədədi Sankey təsviri yaradılmayıb. Bu, elmi məlumatın əskik buraxılması deyil, bilinməyən əlaqə çəkilərinin uydurulmamasıdır.

31. Ölkələrarası nəşr və əməkdaşlıq nümunələri

Mənbənin Şəkil 2-si məsul müəlliflərin ölkələrinə və tək ölkəli və çox ölkəli nəşrlər arasındakı fərqlərə fokuslanır.

Mənbə təsvirində Amerika Birləşmiş Ştatlarının nəşr sayında öndə olduğu; Hindistan və İndoneziyanın müstəqil tədqiqat töhfələri ilə, Birləşmiş Krallıq və Pakistanın isə beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından diqqət çəkdiyi bildirilir.

Bu nəticələr konkret bibliometrik verilər dəstinə aiddir. Hər ölkənin dünyadakı ümumi daşqın tədqiqatı qabiliyyətinin və ya elmi fəaliyyətinin qəti sıralaması deyil.

Ölkələr üzrə bütün ədədi paylanmalar məqalə mətnində açıq mənbə cədvəli şəklində verilmədiyinə görə vizualdan dəqiq ölkə qiymətləri təxmin edilməyib.

32. Sistematik icmaldakı tədqiqatların əsas mövzuları

İcmalın 27 iş üçün təqdim etdiyi ətraflı müqayisələr bir neçə mühüm tədqiqat xəttini görünən edir.

33. Seçilmiş tədqiqatların nəticələri necə fərqləndirilməlidir?

33.1. Böyük Akkra ərazisində ev təsərrüfatlarının daşqına hazırlığı

Qananın Böyük Akkra metropoliten ərazisini araşdıran tədqiqat ev təsərrüfatlarının daşqına hazırlığı ilə bağlı qərarları və institusional dəstəyi nəzərdən keçirir. İcmal cəmiyyətin fikirlərinin və institusional koordinasiyanın hazırlıq strategiyaları üçün vacib olduğunu qeyd edir.

Bu nəticə Qana tədqiqatının kontekstinə aiddir. Eyni iştirak və ya hazırlıq səviyyəsi bütün şəhər əraziləri üçün qəbul edilə bilməz.

33.2. Kolumbiyada çoxdəyişənli hidroloji proqnoz

Kolumbiyadakı LSTM tədqiqatı hidroloji zaman sıralarındakı mürəkkəb əlaqələri modelləşdirməyi hədəfləyir. İcmal bu yanaşmanın su səviyyəsinin proqnozunda istifadə oluna biləcəyini önə çıxarır.

Lakin modelin performansı aid məlumat və iş şəraitindən asılıdır. İcmal müəlliflərinin özləri tərəfindən hazırlanmış yeni Kolumbiya daşqın proqnoz modeli yoxdur.

33.3. İtaliyada iqlim narahatlığı və hazırlıq

Simeto çayı hövzəsindəki tədqiqat iqlim dəyişikliyi ilə bağlı narahatlığın praktik daşqın hazırlığı ilə necə əlaqəli olduğunu araşdırır.

İcmalda bu tədqiqatın mühüm mesajı iqlim dəyişikliyinə yüksək məlumatlılığın həmişə daha güclü hazırlıq və ya dayanıqlı uyğunlaşma sərmayələrinə istək demək olmadığıdır.

Bu nəticə bilik və ya narahatlığı birbaşa tamamlanmış hazırlıq davranışı ilə eyniləşdirməmək zərurətini dəstəkləyir.

33.4. Pakistanda erkən xəbərdarlıq sistemləri

Pakistanda erkən xəbərdarlıq sistemlərinə fokuslanan tədqiqat texniki infrastrukturla yanaşı cəmiyyətin xəbərdarlıqları anlaması və bu sistemlərə etimad etməsinin əhəmiyyətini nəzərdən keçirir.

Mənbədə texnologiya ilə kommunikasiya arasındakı problemlərin erkən xəbərdarlıq sistemlərinin sosial istifadəsini məhdudlaşdıra biləcəyi vurğulanır.

Buradan bütün erkən xəbərdarlıq sistemlərinin təsirsiz olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz. Nəticələr effektivliyin texniki və sosial şərtlərdən birlikdə asılı ola biləcəyini göstərir.

33.5. Meksikada icma ilə birlikdə daşqın vizuallaşdırması

Tijuana şəhərində aparılmış icma əsaslı tədqiqat yerli iştirak ilə daşqın modelləşdirməsini birlikdə nəzərdən keçirib.

İcmal istifadəçi ehtiyacları və geribildirim nəzərə alındıqda daşqın təhlükəsi vizuallaşdırmalarının planlaşdırma baxımından daha uyğun və başadüşülən hala gətirilə bildiyini bildirir.

Bu nümunə yalnız məlumat təqdimatının deyil, məlumatın birgə hazırlanmasının da elmi qiymətləndirməyə daxil ola biləcəyini göstərir.

33.6. Taylandda Ayutthaya tədqiqatları

Ayutthaya ilə bağlı araşdırılan tədqiqatlar şəhər daşqın təhlükəsi, torpaq istifadəsi, səth axını, hazırlıq təlimi və yerli idarəetmə şərtlərini qiymətləndirir.

Mənbədə yer alan tədqiqatlardan biri 522 iştirakçının məlumatından istifadə edir. İcmalda səth axını, torpaq istifadəsi və yağıntı kimi göstəricilərin daşqın təhlükəsi baxımından vacib olduğu bildirilir.

Lakin bu 522 iştirakçı Verianla-nın əsas götürdüyü sistematik icmalda yeni toplanmış nümunə deyil; araşdırılan orijinal tədqiqatlardan birinə aiddir.

34. Tədqiqatın inteqrasiya səviyyəsinə dair şərhi

Mənbə müzakirəsi texniki proqnoza fokuslanan işlərin yüksək texniki performans bildirə bildiyini, lakin cəmiyyətlə birgə istehsalı məhdud səviyyədə nəzərdən keçirə bildiyini; sosial iştirak fokuslu tədqiqatların isə yerli fikirləri daha yaxşı əhatə etməklə bəzi texniki qiymətləndirmə komponentlərindən məhrum qala bildiyini qeyd edir.

Bu fərq iki tədqiqat yanaşmasından birinin lazımsız olduğunu demir. Məqsəd hidroloji qiymətləndirmə ilə sosial qabiliyyətin bir-birini tamamladığı tədqiqat dizaynlarını inkişaf etdirməkdir.

İcmalda Q3, Q5, Q7 və Q9 kimi keyfiyyət meyarlarının birlikdə şərhi ilə metodoloji ciddi yanaşma və cəmiyyət iştirakı arasındakı əlaqə müzakirə edilir. Lakin bu şərh həmin əlaqələrin səbəb kimi ölçüldüyü yeni meta-analiz nəticəsi deyil.

35. Məlumat baxımından məhdud şəhər əraziləri

Mənbə yüksək keyfiyyətli və fasiləsiz məlumat tələb edən texnikaların məlumat infrastrukturu məhdud olan ərazilərdə istifadəsinin daha çətin ola biləcəyini bildirir.

Xüsusilə inkişaf etməkdə olan şəhərlərdə sensor şəbəkələrinin əhatəsi, ölçmələrin davamlılığı və məlumata çıxış qaydaları fərqlənə bilər. Bu, proqnoz modellərinin təlimi və sınağı baxımından vacibdir.

Bununla belə, məlumat azlığı olan yerlərdə yalnız texnoloji infrastrukturu artırmaq kifayət olmaya bilər. Yerli icmalarla məlumat istehsalı və əlçatan risk kommunikasiyası tətbiqlərin qiymətləndirilməsində ayrıca ölçü kimi nəzərə alınmalıdır.

36. Tədqiqatın təklif etdiyi idarəetmə və siyasət sahələri

İcmal əvvəlki nəticələrin sintezindən çıxış edərək üç əsas siyasət istiqamətini müzakirə edir.

Məlumatların qarşılıqlı işləyə bilməsi: Daşqınla bağlı institutların yaratdığı proqnoz, məkan qiymətləndirməsi və məlumat bütövlüyü sistemlərinin bir-birindən ayrı qalmasının qarşısını almaq üçün uyğun məlumat standartlarının əhəmiyyətinin qiymətləndirilməsi.

Cəmiyyət hazırlığının ölçülə bilən nəticə kimi nəzərdən keçirilməsi: Hazırlıq təliminin, yerli iştirakın və qoruyucu qabiliyyətin yalnız infrastruktur sərmayələrinin əlavə faydası kimi deyil, özü-özlüyündə qiymətləndirilməli amillər kimi görülməsi.

İnklüziv tətbiq: Aşağı gəlirli, rəqəmsal çıxışı məhdud və ya sosial baxımdan həssas icmaların texnoloji xəbərdarlıq sistemlərindən kənarda qalmaması üçün tədbirlərin hazırlanması.

Bunlar icmal müəlliflərinin ədəbiyyata əsaslanan təklifləridir. Tədqiqatda bu üç siyasət seçiminin tətbiq edildiyi yeni şəhər idarəetməsi eksperimenti və ya xərc-fayda nəticəsi təqdim edilmir.

37. Gələcək tədqiqatlar üçün beş prioritet

Mənbə gələcək indeks sınaqları üçün yüksək gəlirli və məlumat baxımından zəngin şəhərlər, orta gəlirli və məlumat baxımından məhdud şəhərlər və qeyri-rəsmi yaşayış əraziləri kimi müxtəlif şəhər şərtlərinin qiymətləndirilməsini təklif edir.

Bu təsnifatlar yeni sahə nümunəsi kimi tətbiq edilməyib; təklif olunan təsdiqləmə proqramının hissələridir.

38. Şəkil əsaslı daşqın dərinliyinin qiymətləndirilməsi

İcmal gələcəkdə araşdırıla biləcək texnologiyalar arasında təsvirlərdən daşqın dərinliyi və ya su basması sinfi çıxaran dərin öyrənmə yanaşmalarına da toxunur.

CBAM ilə təkmilləşdirilmiş ResNet50 kimi modellər vizual məlumatdan müəyyən təsnifat xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün istifadə oluna bilən arxitektura nümunələri kimi müzakirə edilir.

Mənbə açıq şəkildə sistematik icmalda qiymətləndirilən 27 tədqiqatın bu konkret yanaşmadan istifadə etmədiyini bildirir.

Buna görə şəkil əsaslı dərinlik təsnifatı hazırkı icmalın sınaqdan keçirilmiş əsas nəticəsi deyil, gələcəkdə qiymətləndirilməsi təklif olunan texnoloji istiqamətdir.

39. Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

Ədəbiyyatın əhatəsi: Axtarış bir bibliografik verilənlər bazası, müəyyən illər, ingilisdilli jurnal məqalələri və açıq çıxışlı nəşrlərlə məhdudlaşdırılıb. Bu əhatədən kənarda qalan tədqiqatlar daxil edilməmiş ola bilər.

Tədqiqat sayı: Sistematik icmal 27 tədqiqatı əhatə edir. Bu say müqayisəli şərh üçün istifadə oluna bilər; lakin dünyadakı bütün daşqın tədqiqatlarının tam təmsili demək deyil.

Heterogen metodlar: Araşdırılan işlərdə hidroloji modelləşdirmə, GIS, sorğu, müsahibə və müxtəlif statistik üsullar var. Bu işlərin bütün nəticələri vahid ümumi təsir ölçüsünə endirilməyib.

Texnoloji inteqrasiya: Mənbə fərqli texnologiya növlərini birlikdə istifadə edən təsdiqlənmiş tətbiqlərin məhdud olduğunu bildirir. Yeni inteqrativ tətbiqin uğuru birbaşa ölçülməyib.

Sosial nəticələrin ölçülməsi: Risk məlumatlılığı, təlim nəticəsi, hazırlıq niyyəti və həyata keçirilmiş hazırlıq davranışı bir-biri ilə qarışdırılmamalıdır.

Coğrafi təmsil: Fərqli ölkələrin tədqiqat əhatəsində təmsili eyni deyil. Mənbə xüsusilə məlumat baxımından məhdud və aşağı/orta gəlirli bölgələrdə əlavə tədqiqat ehtiyacını vurğulayır.

Keyfiyyət cədvəli uyğunsuzluqları: Bəzi keyfiyyət meyarlarının müsbət cavab sayları cədvəllərlə müzakirə mətni arasında fərqli verilir. Bu fərqlər oxucudan gizlədilməməlidir.

İndeksin tamamlanmamış olması: Təklif olunan dördölçülü şəhər daşqın həssaslığı yanaşması hələ yekun riyazi tərifi və sahə təsdiqi tamamlanmış ölçmə vasitəsi deyil.

40. Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi iddialar

41. Tədqiqatın elmi töhfəsinin qiymətləndirilməsi

Bu icmalın əsas töhfəsi şəhər daşqın riskini qiymətləndirən texnologiyaların yalnız texniki performans baxımından araşdırılmamalı olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyan ədəbiyyat əsaslı tədqiqat çərçivəsi təqdim etməsidir.

Daşqın proqnozunun texniki cəhətdən yaxşılaşdırılması, yüksək ayırdetməli xəritələrin hazırlanması və məlumat bütövlüyünün gücləndirilməsi mühüm tədqiqat sahələridir. Lakin bu texniki nəticələrin cəmiyyətin real hazırlıq qabiliyyəti ilə əlaqələndirilməsi ayrıca qiymətləndirmə tələb edir.

İcmal xəbərdarlıq alan cəmiyyət ilə məlumat istehsalına töhfə verən və ya qərar proseslərində iştirak edən cəmiyyət arasındakı fərqi aydınlaşdırır. Bundan əlavə, sosial-iqtisadi həssaslıq və yerli idarəetmə hazırlığının bu qiymətləndirməyə daxil edilməsini təklif edir.

Buna görə iş texnologiyanın istifadəsinin təkbaşına sosial davamlılıq kimi qəbul edilməməli olduğu barədə mühüm elmi şərh təqdim edir.

42. Ümumi nəticə

Sodri və həmkarlarının tədqiqatı dayanıqlı şəhər daşqın idarəetməsi üçün hidroloji, coğrafi, texnoloji, sosial və idarəetmə məlumatlarının birlikdə qiymətləndirilməsinə ehtiyac olduğunu göstərir.

Araşdırılan elmi ədəbiyyat daşqın proqnozunda maşın öyrənməsi, məkan təhlilində GIS və LiDAR, icma məlumatlarının toplanmasında rəqəmsal platformalar və təlimdə interaktiv tətbiqlər kimi müxtəlif alətlərdən istifadə oluna bildiyini ortaya qoyur.

Lakin icmalın əsas nəticəsi bu texnologiyaların təkbaşına inteqrativ və təsdiqlənmiş daşqın idarəetmə sistemi yaratmamasıdır.

Müəlliflərin təklif etdiyi dördölçülü şəhər daşqın həssaslığı yanaşması gələcəkdə texnoloji imkan, cəmiyyət iştirakı, sosial-iqtisadi şərtlər və idarəetmə hazırlığını birlikdə qiymətləndirən daha əhatəli tədqiqatlar üçün konseptual başlanğıc təqdim edir.

Bu yanaşmanın real ölçmə indeksinə çevrilə bilməsi üçün göstəricilərin müəyyənləşdirilməsi, çəkiləndirmə və normallaşdırma prosedurlarının izah edilməsi, həssaslıq təhlillərinin aparılması və müxtəlif şəhər kontekstlərində empirik olaraq təsdiqlənməsi tələb olunur.

Nəticə etibarilə tədqiqat yeni daşqın proqnoz performansının sübutu deyil; texnoloji risk qiymətləndirilməsi ilə cəmiyyət hazırlığı arasındakı elmi və tətbiqi boşluqları müəyyən edən və onları birlikdə nəzərdən keçirmək üçün inkişaf etdirilə biləcək ölçmə çərçivəsini izah edən sistematik ədəbiyyat icmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal akademik tədqiqatın biblioqrafik kimliyi

Orijinal başlıq: Integrating Technology into Sustainable Urban Planning: Assessing Urban Flood Vulnerability and Strengthening Community Preparedness for Enhanced Water Security

Müəlliflər: Ahyahudin Sodri; Mauliza Fatwa Yusdian; Haruki Agustina; Nuraeni Nuraeni; Riska Nur Azizah.

Məsul müəllif: Ahyahudin Sodri.

Qurumlar: Department of Environmental Science, Graduate School of Sustainable Development, Universitas Indonesia; Social Environment, Community Engagement, and Environmental Economics Research Cluster, Universitas Indonesia; Magister Social Welfare Science, Faculty of Social and Political Science, Universitas Indonesia.

Jurnal: Urban Science.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, İsveçrə.

Nəşr qeydi: 2026, cild 10, say 7, məqalə 404.

Göndərilmə tarixi: 10 may 2026.

Reviziya tarixi: 3 iyul 2026.

Qəbul tarixi: 8 iyul 2026.

Nəşr tarixi: 12 iyul 2026.

DOI: 10.3390/urbansci10070404.

Rəsmi nəşr keçidi: https://www.mdpi.com/2413-8851/10/7/404

DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/urbansci10070404

Lisenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0). Lisenziya şərtləri.

Məqalə növü: Resenziyalı akademik icmal; bibliometrik təhlil və sistematik ədəbiyyat icmalı.

Maliyyələşdirmə və tədqiqat bəyanatları

Maliyyələşdirmə: Research and Development (Risbang), Universitas Indonesia; PUTI Q1 2024 tədqiqat proqramı. Mənbədə NKB-552/UN2.RST/HKP.05.00/2024 müqavilə məlumatı verilib.

Etika komitəsi: Mənbədə tətbiq olunmadığı bildirilir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Mənbədə tətbiq olunmadığı bildirilir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqat məlumatlarının sorğu əsasında müəlliflərdən əldə edilə biləcəyi bildirilir. Xam məlumat bu Verianla yazısında müstəqil şəkildə yenidən təhlil edilməyib.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan ediblər.

Təşəkkür: Tədqiqat Universitas Indonesia-nın 2024-cü il Suburban Watershed, Water Security and Quality Index tədqiqat mövzusu ilə əlaqəli aparılıb; Risbang Universitas Indonesia dəstəyi qeyd edilib.

Müəllif töhfələri

Mənbədə konseptuallaşdırma bütün beş müəllifə; metodologiya Ahyahudin Sodri və Mauliza Fatwa Yusdian-a; proqram təminatı Mauliza Fatwa Yusdian və Nuraeni Nuraeni-yə; doğrulama, formal təhlil və araşdırma Ahyahudin Sodri və Mauliza Fatwa Yusdian-a aid edilib.

Mənbə və məlumatların tənzimlənməsi işlərinə Mauliza Fatwa Yusdian və Nuraeni Nuraeni töhfə veriblər. Orijinal mətnin hazırlanması və nəzərdən keçirilməsində bütün müəlliflər iştirak edib. Vizuallaşdırma Ahyahudin Sodri, Mauliza Fatwa Yusdian və Nuraeni Nuraeni-yə; nəzarət Ahyahudin Sodri və Haruki Agustina-ya; layihə idarəetməsi və maliyyələşdirmənin əldə olunması Ahyahudin Sodri-yə aid edilib.