İctimai məkan, bu redaksiya məqaləsində yalnız insanların fiziki olaraq yerləşdiyi meydan, park, küçə və ya açıq sahə kimi nəzərdən keçirilən şəhər elementi deyil; insanlar, idarəetmə strukturları, sosial münasibətlər və tikilmiş mühit arasındakı qarşılıqlı təsirlərlə davamlı şəkildə yaradılan və dəyişən bir sosial-məkan quruluşu kimi qiymətləndirilir. Rajjan Man Chitrakarın redaksiya məqaləsi müasir şəhərlərdə ictimai məkanın necə dəyişdiyini; idarəetmə, rəqəmsallaşma, bərabərlik, ekoloji dayanıqlılıq, böhranlara uyğunlaşma və uzunmüddətli idarəetmə kimi sahələrdə hansı tədqiqat problemlərinin önə çıxdığını müzakirə edir və Urban Science xüsusi buraxılışında yer alan səkkiz tədqiqatı bu çərçivədə bir araya gətirir.

Mənbənin mühüm xüsusiyyəti yeni bir eksperiment və ya sahə tədqiqatı təqdim etməməsidir. Redaksiya məqaləsində yeni nümunə, sorğu, sensor məlumatı, statistik model, eksperiment qrupu, p-dəyəri, etibar intervalı və ya təsir ölçüsü yoxdur. Buna görə mətndəki nəticələr yeni ölçülmüş empirik tapıntılar kimi deyil, mövcud ictimai məkan ədəbiyyatı və xüsusi buraxılışda dərc olunan tədqiqatlar əsasında aparılmış redaksiya sintezi və qiymətləndirmələri kimi oxunmalıdır.

Redaksiya məqaləsinin əsas qiymətləndirməsinə görə ictimai məkan tədqiqatları yalnız fiziki dizayn və məkan keyfiyyəti müzakirəsindən daha geniş sahəyə doğru inkişaf edir. İctimai məkanın kim tərəfindən idarə olunduğu, hansı qaydalar altında istifadə edildiyi, müxtəlif sosial qrupların ona nə dərəcədə çıxış əldə etdiyi, rəqəmsal texnologiyaların ictimailiyi necə dəyişdirdiyi, iqlim dəyişikliyi qarşısında hansı ekoloji funksiyaları yerinə yetirdiyi və dizayndan sonrakı uzunmüddətli qulluq ilə idarəetmənin necə həyata keçirildiyi getdikcə daha mərkəzi tədqiqat mövzularına çevrilir.

Redaksiya məqaləsi həmçinin mühüm bilik boşluqları müəyyən edir: ictimai məkan dizaynı ilə uzunmüddətli idarəetmə arasındakı qopma; Qlobal Cənub təcrübələrinin nəzəri ədəbiyyatda yetərincə təmsil olunmaması; sosial bərabərlik və inklüzivlik problemlərinin tam həll edilməməsi; müxtəlif şəhərlərdə ictimai məkan keyfiyyətini müqayisə edə biləcək ortaq qiymətləndirmə üsullarının olmaması; subyektiv istifadəçi təcrübələri ilə fiziki göstəricilərin birlikdə qiymətləndirilməsindəki çətinliklər və ictimai məkanların illər ərzində dəyişməsini izləyən uzunmüddətli tədqiqatların azlığı.

Xüsusi buraxılışdakı səkkiz töhfə Kathmandu şəhər parklarının idarə edilməsindən Aachen-də miqrant kontekstlərində “fluid planning” yanaşmasına, Loja-da piyadalaşdırmanın vətəndaşlar tərəfindən qavranmasına, Çin şəhərlərində ictimai–özəl sərhədlərin gündəlik praktikalarla dəyişməsinə, Rumıniyadakı iri yaşayış sahələrinin yaşıl transformasiyasına, Perunun Iquitos şəhərində ekoloji ictimai dəhliz yanaşmasına, müharibədən sonrakı Hələbin şəhər bərpasına və şəhərlər arasında piyada xidmət səviyyəsini xəritələmək üçün few-shot transfer learning ilə spatio-temporal graph modellərinin istifadəsinə qədər uzanır.

Redaksiya məqaləsinin əsas mesajı gələcəyin ictimai məkan siyasətlərinin yalnız yaxşı fiziki dizaynla qurula bilməyəcəyidir. Dizaynın idarəetmə, qulluq, ictimai iştirak, rəqəmsal etika, ekoloji funksiya, hərəkətlilik və uzunmüddətli uyğunlaşma qabiliyyəti ilə birlikdə nəzərdən keçirilməsi müdafiə olunur. Lakin bu ifadə tək bir müdaxilənin uğur zəmanəti deyil; redaksiya məqaləsi müxtəlif tədqiqatları bir araya gətirərək gələcək tədqiqat və tətbiq gündəmini müzakirə edir.

İctimai Məkan Niyə Artıq Yalnız Fiziki Sahə Kimi Görülmür?

İctimai məkan redaksiya məqaləsinin istifadə etdiyi müasir sosial-məkan çərçivəsində yalnız fiziki dizayn məhsulu deyil; istifadəçilərin gündəlik praktikaları, sosial münasibətlər, idarəetmə formaları, qaydalar, iqtisadi qüvvələr və tikilmiş mühit arasındakı qarşılıqlı təsirlərlə mənası və istifadəsi davamlı dəyişən dinamik şəhər quruluşudur.

Ənənəvi ictimai məkan anlayışı

İctimai məkan ənənəvi olaraq əlçatanlıq, inklüzivlik, sosial qarşılaşma, mədəni ifadə və demokratik iştirakla əlaqələndirilib. Meydanlar, küçələr, parklar və digər ümumi istifadə sahələri yalnız hərəkət üçün deyil, şəhər sakinlərinin bir araya gəlməsi, görünməsi, fikir və kimliklərini ifadə etməsi və ortaq şəhər həyatının bir hissəsi olması baxımından əhəmiyyətlidir.

Redaksiya məqaləsinin müraciət etdiyi “şəhər hüququ” anlayışı bu nöqtədə əhəmiyyət qazanır. Mənbə kontekstində şəhər hüququ insanların şəhər məkanlarına yalnız fiziki olaraq daxil ola bilməsini deyil, onlardan istifadə edə bilməsini, orada mövcud ola bilməsini və şəhər məkanlarının formalaşmasında iştirak edə bilməsini də əhatə edən daha geniş iştirak düşüncəsidir.

İctimai məkanın “sosial-məkan” olması nə deməkdir?

“Sosial-məkan” ifadəsindəki məkan hissəsi fiziki mühiti; sosial hissə isə bu mühitdən istifadə edən insanları, sosial qrupları, davranışları, institutları, güc münasibətlərini və idarəetmə tənzimləmələrini ifadə edir. Beləliklə, eyni parkın və ya meydanın fiziki forması dəyişməsə belə, istifadə qaydaları, təhlükəsizlik tətbiqləri, istifadəçi qrupları və ya ətrafdakı sosial şərait dəyişdikdə həmin yerin ictimai xarakteri də dəyişə bilər.

Bu yanaşma ictimai məkanı “dizayn edilərək tamamlanan məhsul” kimi görmək əvəzinə, davamlı şəkildə yaradılan proses kimi qiymətləndirməyə gətirib çıxarır.

Placemaking, gündəlik şəhərçilik və taktiki şəhərçilik niyə vacibdir?

Redaksiya məqaləsi müasir ictimai məkan düşüncəsindəki transformasiyanı izah edərkən placemaking, everyday urbanism və tactical urbanism kimi yanaşmalara diqqət çəkir.

Placemaking, məkanı yalnız həndəsi və ya memarlıq obyekti kimi deyil, insanların istifadə, təcrübə və məna yaratma prosesləri ilə birlikdə qiymətləndirən yanaşmanı ifadə edir.

Everyday urbanism — gündəlik şəhərçilik, şəhərin yalnız rəsmi planlarla deyil, insanların gündəlik istifadələri və qeyri-rəsmi praktikaları ilə də formalaşdığını vurğulayan perspektivdir.

Tactical urbanism — taktiki şəhərçilik, iri və daimi planlaşdırma müdaxilələri ilə yanaşı, daha kiçik miqyaslı, uyğunlaşa bilən və çox vaxt qısa müddətdə həyata keçirilə bilən şəhər müdaxilələrinə diqqət çəkir.

Redaksiya məqaləsinin bu üç yanaşma üzərindən etdiyi ortaq vurğu, birtərəfli və yalnız yuxarıdan-aşağı işləyən planlaşdırma modelləri əvəzinə daha iştirakçı, uyğunlaşa bilən və kontekstə həssas ictimai məkan istehsalına ehtiyac olmasıdır.

İctimai məkanın idarə olunması niyə dizaynı qədər vacibdir?

İctimai sahənin yaxşı dizayn olunması həmin sahənin uzun illər inklüziv, təhlükəsiz, istifadəyə yararlı və canlı qalacağını təkbaşına təmin etmir. Redaksiya məqaləsi ictimai məkanın uğurunu yalnız ilkin dizayn xüsusiyyətləri ilə izah etməyin yetərsiz olduğunu vurğulayır.

Uzun müddət ərzində qulluq, istismar, qurumlararası koordinasiya, dəyişən istifadəçi ehtiyaclarına uyğunlaşma və idarəetmə qərarları da məkanın keyfiyyətini formalaşdırır. Buna görə redaksiya məqaləsində stewardship anlayışı; ictimai məkanın yalnız inşa edilməsi deyil, məsuliyyət götürülərək davamlı şəkildə nəzarətdə saxlanılması, qulluğunun aparılması və idarə edilməsi mənasında əhəmiyyət daşıyır.

Çoxaktorlu idarəetmə nə deməkdir?

İctimai məkanın idarə edilməsi yalnız bələdiyyə və ya mərkəzi dövlət orqanı tərəfindən həyata keçirilən təkaktorlu fəaliyyət olmaq məcburiyyətində deyil. Redaksiya məqaləsi müasir şəhərlərdə dövlət–özəl tərəfdaşlıqları, özəl sektor aktorları, qeyri-kommersiya təşkilatları və icma qruplarının da idarəetmə proseslərinə qatıldığı çoxaktorlu modellərin genişləndiyini bildirir.

Bu dəyişimin müsbət və ya mənfi nəticəsi avtomatik deyil. Çoxaktorlu idarəetmə yeni resurslar, əməkdaşlıq və çeviklik təmin edə bilər; lakin ictimai baxımdan əlçatan görünən bəzi sahələrdə xüsusi qaydaların, müşahidə sistemlərinin və davranış tənzimləmələrinin olması əlçatanlıq, ifadə və sosial qarşılıqlı təsir üzərində məhdudiyyətlər yarada bilər.

Deməli, əsas sual yalnız “Bu sahə hər kəs üçün açıqdırmı?” deyil. “Əlçatanlıq qaydalarını kim müəyyən edir?”, “Kim idarə edir?”, “Hansı davranışlara icazə verilir?” və “Müxtəlif istifadəçi qrupları ictimai həyata eyni dərəcədə qatıla bilirmi?” sualları da ictimailiyin qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Rəqəmsallaşma ictimai məkanı necə dəyişdirir?

Ağıllı şəhər təşəbbüsləri, məlumat əsaslı şəhər idarəetməsi və rəqəmsal platformalar fiziki məkanla rəqəmsal qatları getdikcə daha çox birləşdirir. Redaksiya məqaləsi bu strukturları hibrid sosial-məkan mühitləri çərçivəsində nəzərdən keçirir.

Rəqəmsal texnologiyalar real vaxt şəhər idarəetməsi, vətəndaş iştirakı və daha çevik ictimai xidmətlər üçün imkanlar yarada bilər. Digər tərəfdən, müşahidə, şəxsi məlumatların məxfiliyi və şəhər həyatının iqtisadi əmtəəyə çevrilməsi kimi problemləri də özü ilə gətirə bilər.

Rəqəmsal kommunikasiyanın sosial qarşılıqlı təsirdə daha çox vasitəçi rol oynaması başqa bir sual yaradır: İctimai məkanın ənənəvi üzbəüz qarşılaşma və demokratik qarşılıqlı təsir funksiyası rəqəmsal vasitəçilik artdıqca necə dəyişir? Redaksiya məqaləsi bu sualın hələ daha dərin tədqiqata ehtiyac duyduğunu bildirir.

COVID-19 pandemiyası ictimai məkan müzakirəsini necə dəyişdirdi?

Redaksiya məqaləsi COVID-19 dövrünü ictimai məkanın həm kövrəkliyini, həm də şəhər infrastrukturu kimi əhəmiyyətini görünən edən dövr kimi qiymətləndirir.

Pandemiya zamanı müxtəlif şəhərlərdə müvəqqəti küçə bağlamaları, pop-up parklar, açıq havada yemək sahələri və genişləndirilmiş piyada/velosiped şəbəkələri kimi uyğunlaşa bilən müdaxilələr həyata keçirilib. Bu nümunələr ictimai məkanların böhran dövrlərində müxtəlif funksiyalara sürətlə uyğunlaşdırıla bildiyini göstərib.

Bununla yanaşı, pandemiya keyfiyyətli ictimai məkanlara və yaşıl sahələrə çıxışın cəmiyyətdə bərabər paylanmadığını da üzə çıxarıb. Redaksiya məqaləsi xüsusilə sosial və iqtisadi baxımdan əlverişsiz icmaların əlçatanlıq bərabərsizliyinə diqqət çəkir və sağlamlıq yönümlü planlaşdırmanın eyni zamanda bərabərlik və inklüzivlik ölçüsünü də daşımalı olduğunu müdafiə edir.

İctimai məkan niyə artıq “yaşıl infrastruktur” kimi də nəzərdən keçirilir?

İctimai sahələrin funksiyası rekreasiya və estetika ilə məhdud sayılmır. Redaksiya məqaləsi ictimai məkanları getdikcə daha çox şəhər yaşıl infrastrukturunun bir hissəsi kimi nəzərdən keçirən tədqiqatlara diqqət çəkir.

Bu baxışa görə ictimai sahələr uyğun kontekstlərdə iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma, biomüxtəlifliyin qorunması və insan sağlamlığı ilə rifahının dəstəklənməsi kimi bir neçə funksiyaya malik ola bilər.

Təbiət əsaslı həllər — nature-based solutions, şəhər problemlərinin həllində təbii proseslərdən və ekosistem funksiyalarından faydalanmağı məqsəd qoyan yanaşmaları ifadə edir.

Mavi-yaşıl infrastruktur — blue-green infrastructure, bitki örtüyü və yaşıl sahələrlə su sistemlərini birlikdə nəzərdən keçirərək ekoloji və şəhər funksiyalarını birləşdirən infrastruktur anlayışıdır.

Redaksiya məqaləsi həmçinin regenerative urbanism — bərpaedici/regenerativ şəhərçilik və Green Transit-Oriented Development — yaşıl ictimai nəqliyyat yönümlü inkişaf kimi daha yeni yanaşmaların ictimai məkanları ekoloji sistemlər və dayanıqlı nəqliyyat şəbəkələri ilə birlikdə qiymətləndirdiyini bildirir.

İctimai Məkan Tədqiqatlarında Əsas Bilik Boşluqları Hansılardır?

Redaksiya məqaləsi dörd əsas bilik boşluğu müəyyən edir: dizaynla uzunmüddətli idarəetmə arasındakı qopma, Qlobal Cənub təcrübələrinin nəzəri ədəbiyyatda yetərincə təmsil olunmaması, bərabərlik və inklüzivlik problemlərinin kifayət qədər həll edilməməsi və ictimai məkan keyfiyyətini müxtəlif kontekstlərdə həm fiziki, həm də təcrübə yönləri ilə müqayisə edə biləcək ortaq və uzunmüddətli qiymətləndirmə üsullarının çatışmazlığı.

1. Dizaynla uzunmüddətli idarəetmə arasındakı qopma

İctimai məkan tədqiqatları tarixən fiziki dizayn, məkan keyfiyyəti, əlçatanlıq və placemaking mövzularına intensiv diqqət yetirib. Redaksiya məqaləsinə görə əməliyyat idarəetməsi, qulluq və məkanların illər boyu necə idarə olunması bunlarla müqayisədə daha az araşdırılıb.

Bu boşluq vacibdir; çünki yaxşı dizayn edilmiş sahə zamanla zəif qulluq, qeyri-kafi koordinasiya və ya dəyişən istifadəçi ehtiyaclarına uyğunlaşa bilməməsi səbəbindən funksiyasını itirə bilər. Əksinə də mümkündür: davamlı və uyğunlaşa bilən idarəetmə mövcud sahələrin keyfiyyətinin qorunmasına kömək edə bilər.

2. Qlobal Cənubun yetərsiz təmsili

Redaksiya məqaləsi ictimai məkan nəzəriyyələrinin mühüm hissəsinin Qlobal Şimal şəhərlərindən törədildiyini və bunun Asiya, Afrika və Latın Amerikasının sürətlə şəhərləşən bölgələrindəki fərqli reallıqları kifayət qədər izah etməyə biləcəyini bildirir.

Qlobal Cənub kontekstlərində qeyri-rəsmi şəhərləşmə, sosial-iqtisadi bərabərsizlik, mədəni müxtəliflik və idarəetmə qabiliyyəti kimi dəyişənlərin ictimai sahələrin yaranmasına və istifadəsinə müxtəlif şəkildə təsir göstərə biləcəyi vurğulanır.

Mənbədə işlədilən “urban theory-nin dekolonizasiyası” ifadəsi mövcud nəzəriyyələrin tamamilə rədd edilməsi mənasında istifadə olunmur. Redaksiya məqaləsinin verdiyi kontekst yerli bilik, praktika və təcrübələrin nəzəri müzakirəyə daha güclü şəkildə daxil edilməsi və tək bir coğrafiyanın təcrübəsinin universal hesab edilməməsi istiqamətindədir.

3. Bərabərlik və inklüzivlik

Bir məkanın hüquqi baxımdan hər kəs üçün açıq olması bütün istifadəçilərin həmin məkanı bərabər şəkildə təcrübə etdiyini göstərmir.

Redaksiya məqaləsi əlçatanlıq və istifadənin cins, yaş, etnik mənsubiyyət, gəlir, fiziki qabiliyyət və mədəni keçmiş kimi dəyişənlərlə əlaqəli ola biləcəyini bildirir. Fiziki maneələrlə yanaşı sosial, mədəni və psixoloji maneələr də insanların ictimai məkanda özlərini təhlükəsiz və ya aid hiss edib-etməməsinə təsir göstərə bilər.

Buna görə ictimai məkan tədqiqatlarının “orta istifadəçi” fərziyyəsindən uzaqlaşaraq müxtəlif sosial kimliklərin və ehtiyacların kəsişməsini daha diqqətlə araşdırması lazım olduğu müdafiə edilir.

4. Ölçmə və müqayisə problemi

İctimai məkan keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün çoxsaylı audit, indicator və qiymətləndirmə framework-ləri hazırlanmış olsa da, redaksiya məqaləsi universal şəkildə qəbul edilmiş vahid ölçmə yanaşmasının olmadığını bildirir.

Problemin əsas səbəbi ictimai məkan keyfiyyətinin birölçülü olmamasıdır. Fiziki xüsusiyyətlər, sosial istifadə, funksiya, istifadəçi təcrübəsi və ekoloji performans eyni zamanda əhəmiyyət daşıya bilər.

Məsələn, en, oturacaq elementlərinin sayı və ya əlçatanlıq bağlantısı kimi fiziki göstəricilər ölçülə bildiyi halda, aidiyyət hissi, sosial qarşılıqlı təsir, inklüzivlik və qavranılan rifah kimi təcrübələr fərqli üsullarla qiymətləndirilməlidir.

Redaksiya məqaləsi yalnız asan ölçülə bilən fiziki göstəricilərə ağırlıq verilməsinin istifadəçi təcrübəsinin mühüm hissələrinin nəzərdən qaçırılmasına səbəb ola biləcəyini bildirir.

5. Uzunmüddətli tədqiqat çatışmazlığı

İctimai məkanların müəyyən bir tarixdəki vəziyyətini ölçmək onların uzunmüddətli performansını təkbaşına göstərmir. Demoqrafiya, idarəetmə tənzimləmələri, ekoloji şərait və istifadə formaları illər ərzində dəyişə bilər.

Redaksiya məqaləsinə görə ictimai məkanların bu dəyişikliklərə necə cavab verdiyini uzun zaman aralığında izləyən tədqiqatlar məhduddur. Buna görə uyğunlaşma, dayanıqlılıq və uzunmüddətli performans haqqında bilik hələ yetərincə inkişaf etməyib.

Əsas anlayışlar üçün qısa elmi lüğət

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu Redaksiya Məqaləsi Kəmiyyət və ya Səbəb-Nəticə Nəticəsini Sübut Edirmi?

Xeyr. “Public Spaces in Transition: Emerging Perspectives and Future Directions” bir Editorial olduğu üçün yeni eksperiment, nümunə və ya kəmiyyət məlumatı yaratmır; mövcud ədəbiyyatı və xüsusi buraxılışdakı səkkiz töhfəni tematik şəkildə sintez edərək ictimai məkan tədqiqatlarındakı inkişafları, bilik boşluqlarını və gələcək tədqiqat ehtiyaclarını müzakirə edir.

Mənbənin elmi metodu necə başa düşülməlidir?

Mənbədə systematic review, meta-analysis və ya formal scoping review protokolu müəyyən edilməyib. Ədəbiyyat axtarışı üçün axtarış verilənlər bazası, açar söz sətri, daxil etmə/çıxarma meyarı, PRISMA axın sxemi və ya tədqiqat keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi verilmir.

Buna görə redaksiya məqaləsini sistematik icmal kimi təsnif etmək düzgün deyil. Daha doğru tərif ictimai məkan tədqiqatlarındakı aktual meylləri və Urban Science xüsusi buraxılışında toplanan səkkiz tədqiqatı birlikdə şərh edən redaksiya/nəzəri sintez-dir.

Redaksiya məqaləsinin bilik istehsalı quruluşu təxminən üç qatdan ibarətdir:

1. İctimai məkan ədəbiyyatındakı yaxın və tarixi tədqiqatlar əsasında aktual nəzəri transformasiyaların müəyyən edilməsi;
2. Tədqiqat ədəbiyyatında davam edən bilik və metod boşluqlarının müəyyən edilməsi;
3. Xüsusi buraxılışdakı səkkiz tədqiqatın bu mövzularla əlaqələndirilməsi və buradan gələcək tədqiqat istiqamətlərinin çıxarılması.

Mənbədə niyə formul və statistika yoxdur?

Bu redaksiya məqaləsinin tədqiqat sualı riyazi modelin performansını ölçmək və ya müəyyən dəyişənin təsirini hesablamaq deyil. Buna görə mənbədə tənlik, statistik test, p-dəyəri, etibar intervalı, reqressiya əmsalı, effect size, sample-size hesabı və ya oxşar kəmiyyət analizləri yoxdur.

Mənbədə olmayan formulu yalnız məqaləni daha “elmi” göstərmək məqsədilə əlavə etmək tədqiqatın quruluşunu pozardı. Buna görə Verianla təqdimatında da saxta riyazi qat yaradılmayıb.

Xüsusi buraxılışın səkkiz töhfəsi

Mühüm texniki sərhəd: Redaksiya məqaləsi yuxarıdakı səkkiz tədqiqatın hamısının ətraflı metod məqaləsi deyil. Məsələn, Kiros və həmkarlarının istifadə etdiyi few-shot transfer learning strukturunun qatları, hiperparametrləri, təlim/test bölgüləri və ya tam performans dəyərləri bu redaksiya məqaləsində verilmir. Buna görə bu detallar Verianla məqaləsində uydurulmayıb; onlar araşdırılacaqsa, müvafiq orijinal tədqiqat ayrıca nəzərdən keçirilməlidir.

İdarəetmə və idarəçilik baxımından ortaya çıxan ortaq nəticə

Xüsusi buraxılışdakı tədqiqatların redaksiya sintezi ictimai məkan idarəetməsinin yalnız inzibati arxa plan olmadığını göstərir. İdarəetmə modeli, qurumlararası koordinasiya və yerli şəraitə uyğunlaşma qabiliyyəti sahələrin nə dərəcədə əlçatan, inklüziv və uzunömürlü olmasına təsir edən əsas komponentlər kimi nəzərdən keçirilir.

Bu, “özəl idarəetmə pisdir” və ya “dövlət idarəetməsi hər halda daha yaxşıdır” kimi birtərəfli nəticə deyil. Redaksiya məqaləsinin vurğusu hansı aktorların qərar verdiyinin və bu qərarların istifadəçi hüquqları ilə ictimailik üzərində nəticələrinin araşdırılmalı olmasıdır.

İstifadəçi təcrübəsi niyə planlaşdırma qərarının bir hissəsi olmalıdır?

Loja və Çin kontekstlərindəki tədqiqatlar ictimai məkanın yalnız planlaşdırıcının və ya dizaynerin nəzərdə tutduğu şəkildə işləmədiyini göstərir. İstifadəçilərin qavrayışları, davranışları və gündəlik praktikaları planlaşdırılan funksiyanı yenidən formalaşdıra bilər.

Buna görə piyadalaşdırma layihəsinin fiziki olaraq tamamlanması onun sosial baxımdan qəbul edildiyini təkbaşına göstərmir. Eyni şəkildə məkanın “ictimai” kimi təsnif edilməsi istifadəçilərin gündəlik praktikalarında ictimai və özəl sərhədlərin sabit qaldığı mənasına gəlmir.

Ekoloji ictimai məkan yanaşması nəyi dəyişir?

Iquitos nümunəsini müzakirə edən töhfə ictimai məkanın yalnız sosial və rekreasiya deyil, ekoloji və infrastruktural vəzifələr də daşıya biləcəyini göstərir. Redaksiya məqaləsi bunu ictimai sahələrin daha geniş iqlim və ekoloji dayanıqlılıq gündəminə daxil edilməsinin nümunəsi kimi təqdim edir.

Burada mühüm məqam redaksiya məqaləsinin bütün ictimai sahələrin avtomatik olaraq təbiət əsaslı həll olduğu iddiasını irəli sürməməsidir. Ekoloji yanaşma müəyyən ictimai məkanların dizayn və idarəetməsinin ekoloji funksiyalarla inteqrasiya oluna biləcəyini göstərən tədqiqat istiqamətlərindən biridir.

Müharibədən sonrakı şəhərlərdə ictimai məkan niyə yalnız fiziki yenidənqurma deyil?

Hələb haqqında tədqiqat müharibədən sonrakı şəhər bərpasının yalnız binaları və küçələri yenidən inşa etmək məsələsi olmadığını vurğulayır. Redaksiya məqaləsinin çatdırdığı yanaşma mövcud şəhər quruluşunun, institusional yaddaşın və sosial-mədəni davamlılığın da nəzərə alınmalı olmasıdır.

İctimai məkanlar bu kontekstdə sosial bərpa, kimlik və icma dayanıqlılığı ilə əlaqəlidir. Lakin redaksiya məqaləsi tək bir ictimai məkan müdaxiləsinin müharibədən sonrakı sosial bərpanı avtomatik təmin etdiyini sübut etmir.

Texnoloji metodlar ictimai məkan tədqiqatına nə əlavə edir?

Redaksiya məqaləsi few-shot transfer learning və spatio-temporal graph modellərindən istifadə edən şəhərlərarası piyada xidmət səviyyəsi xəritələnməsini ictimai məkan tədqiqatlarında yeni metodoloji alətlərin nümunəsi kimi göstərir.

Konseptual izah: “Few-shot transfer learning” ifadəsi bir yerdə və ya tapşırıqda öyrənilmiş model biliyinin yeni hədəf kontekstinə az sayda nümunə ilə uyğunlaşdırılması ideyasını ifadə edən maşın öyrənməsi yanaşmasıdır. “Spatio-temporal graph model” isə əlaqəli məkan vahidlərinin həm bir-biri ilə bağlantısını, həm də zaman üzrə dəyişməsini modelləşdirməyi məqsəd qoyan qraf əsaslı yanaşmanı ifadə edir. Bu iki tərif metodun ümumi məntiqini izah etmək üçündür; redaksiya məqaləsi müvafiq modelin ətraflı riyazi arxitekturasını vermir.

Redaksiya məqaləsinin əsas maraqlandığı məqam belə metodların ənənəvi ictimai məkan qiymətləndirmələrinin miqyaslana bilmə məhdudiyyətlərinə alternativ alətlər verə bilməsidir. Müəyyən modelin dəqiqlik, səhv və ya digər performans metrikləri bu redaksiya məqaləsində ətraflı bildirilmədiyi üçün burada sayısal nəticə verilmir.

Xüsusi buraxılışın coğrafi müxtəlifliyi niyə vacib sayılır?

Redaksiya məqaləsi xüsusi buraxılışdakı tədqiqatların Avropa, Yaxın Şərq, Asiya-Sakit okean və Latın Amerikası kimi müxtəlif coğrafi kontekstləri əhatə etməsini mühüm xüsusiyyət kimi qiymətləndirir.

Bu müxtəliflik ictimai məkan ədəbiyyatında Qərb/Qlobal Şimal perspektivlərinin ağırlığına qarşı daha geniş müqayisə bazası yarada bilər. Lakin səkkiz tədqiqatın olması özlüyündə qlobal təmsil probleminin həll olunduğunu göstərmir. Redaksiya məqaləsi də gələcəkdə daha çox mədəniyyətlərarası və kontekstə həssas tədqiqata ehtiyac olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Gələcək tədqiqatlar üçün altı əsas istiqamət

1. Dizayn–inkişaf–uzunmüddətli idarəetmə bütövlüyü: İctimai məkanların yalnız dizayn anında deyil, bütün həyat dövrləri boyunca araşdırılması.
2. Yaşıl infrastruktur və iqlim dayanıqlılığı: Ekoloji bərpa, iqlimə uyğunlaşma, Green TOD və regenerative urbanism kimi yanaşmaların daha ətraflı araşdırılması.
3. Bərabərlik və inklüzivlik: Müxtəlif istifadəçi qruplarının ehtiyaclarını birbaşa başa düşmək üçün daha iştirakçı və icma əsaslı metodların hazırlanması.
4. Rəqəmsal texnologiya–ictimai məkan əlaqəsi: Rəqəmsal sistemlərin idarəetmə, istifadəçi davranışı, müşahidə, məxfilik və etika üzərində təsirlərinin daha dərindən araşdırılması.
5. Uzunmüddətli sübut: İctimai məkan performansının illər ərzində necə dəyişdiyini göstərəcək longitudinal və evidence-based tədqiqatların artırılması.
6. Müqayisəli və mədəniyyətlərarası tədqiqat: Müxtəlif coğrafiyalarda tətbiq oluna bilən, lakin yerli fərqləri də qoruyan daha uyğunlaşa bilən nəzəri və qiymətləndirmə çərçivələrinin hazırlanması.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərhlər

• İctimai məkan tədqiqatlarının fiziki dizayndan kənara çıxaraq idarəetmə, sosial təcrübə, rəqəmsallaşma və ekoloji funksiyaları daha çox əhatə etdiyi barədə redaksiya sintezi.
• Dizayn və uzunmüddətli idarəetmənin birlikdə nəzərdən keçirilməli olduğu barədə qiymətləndirmə.
• Qlobal Cənub perspektivlərinin ədəbiyyatda daha güclü şəkildə təmsil olunmasına ehtiyac olduğu barədə müzakirə.
• Bərabərlik və inklüzivliyin yalnız fiziki əlçatanlıq üzərindən qiymətləndirilə bilməyəcəyi barədə qiymətləndirmə.
• Rəqəmsal texnologiya ilə ictimai məkan əlaqəsinin imkanlarla yanaşı müşahidə, məxfilik və etik problemləri də ehtiva etdiyi barədə müzakirə.
• İctimai məkanların iqlim və ekoloji dayanıqlılığın bir hissəsi kimi nəzərdən keçirilə biləcəyi barədə tədqiqat gündəmi.
• Daha çox longitudinal, comparative və cross-cultural tədqiqata ehtiyac.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərhlər

• Müəyyən ictimai məkan dizaynının bütün şəhərlərdə mütləq uğurlu olacağı nəticəsi çıxarıla bilməz.
• Müəyyən idarəetmə modelinin bütün kontekstlərdə digərlərindən üstün olduğu sübut edilməyib.
• Rəqəmsallaşmanın ictimai məkanları mütləq yaxşılaşdırdığı və ya mütləq pisləşdirdiyi kimi səbəb-nəticə nəticəsi çıxarıla bilməz.
• Təbiət əsaslı həllərin hər ictimai məkan problemi üçün avtomatik həll olduğu göstərilməyib.
• Xüsusi buraxılışdakı səkkiz tədqiqat bütün dünya şəhərlərini təmsil edən statistik nümunə deyil.
• Redaksiya məqaləsi hər hansı siyasət müdaxiləsi üçün kəmiyyət təsir ölçüsü vermir.
• Redaksiya məqaləsində yeni sahə məlumatı, eksperiment, sorğu və ya istifadəçi nümunəsi yoxdur.
• Xüsusi buraxılışdakı fərdi tədqiqatların ətraflı metodoloji doğruluğu və ya performans dəyərləri yalnız bu redaksiya məqaləsinə əsaslanaraq yenidən qurula bilməz.

Redaksiya məqaləsinin ümumi elmi nəticəsi

Redaksiya məqaləsi ictimai məkanı müasir şəhərlərin kritik, eyni zamanda mübahisəli komponenti kimi mövqeləndirir. İctimai sahələrin əhəmiyyəti yalnız sosial qarşılaşma məkanı olmasından qaynaqlanmır; dayanıqlılıq, davamlılıq, sosial inklüzivlik, hərəkətlilik və idarəetmə kimi daha geniş şəhər funksiyaları ilə də əlaqələndirilir.

Buna görə gələcək ictimai məkan yanaşmasının keyfiyyətli fiziki dizaynı effektiv idarəetmə, uyğunlaşa bilən idarəçilik, texnoloji yenilik, icma iştirakı və ekoloji məsuliyyətlə birlikdə nəzərdən keçirməli olduğu müdafiə edilir.

Redaksiya məqaləsinin elmi dəyəri tək bir səbəb-nəticə təsirini ölçməsindən deyil, ictimai məkan tədqiqatlarında bir-birindən ayrı aparılan çoxsaylı müzakirələri ortaq tədqiqat gündəmində birləşdirməsindən gəlir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Public Spaces in Transition: Emerging Perspectives and Future Directions

Müəllif: Rajjan Man Chitrakar

Müəllif sayı: 1

Qurum: Department of Business and Construction, Melbourne Polytechnic, Epping Campus, Cooper St & Dalton Rd, Epping, Melbourne, VIC 3076, Australia

Corresponding author: Mənbədə ayrıca corresponding-author işarəsi verilmir; tədqiqat tək müəlliflidir və müəllifin əlaqə e-poçtu mənbədə yer alır.

Bərabər töhfə / ortaq birinci müəlliflik: Tətbiq edilmir; tədqiqat tək müəlliflidir.

Mənbə növü: Editorial.

Hakemlik statusu: MDPI-nin Editorial məqalə növü tərifinə görə Editorial mətnləri non-peer-reviewed nəşr növüdür. Bu tədqiqat orijinal hakemli tədqiqat məqaləsi kimi təqdim edilməməlidir.

Jurnal: Urban Science

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland

Cild / nömrə / məqalə nömrəsi: Volume 10, Issue 7, Article 409

DOI: 10.3390/urbansci10070409

Daxil olma tarixi: 10 İyul 2026

Qəbul edilmə tarixi: 13 İyul 2026

Nəşr tarixi: 15 İyul 2026

Xüsusi buraxılış: Addressing the Challenges in the Development and Management of Public Spaces in Contemporary Cities

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY). Mənbə PDF açıq giriş və CC BY lisenziya məlumatını açıq şəkildə verir.

Preprint: Mənbə PDF-də preprint məlumatı verilmir.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə ayrıca Funding bölməsi və ya maliyyələşdirmə bəyanatı verilmir.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbədə ayrıca Data Availability Statement yoxdur. Bunun redaksiya növü və yeni empirik məlumat yaratmaması ilə uyğun olduğu düşünülə bilər; lakin mənbə açıq şəkildə ayrıca məlumat bəyanatı təqdim etmədiyi üçün bundan irəli əlavə nəticə çıxarılmayıb.

CRediT / müəllif töhfələri: Ayrı Author Contributions və ya CRediT bəyanatı yoxdur; tədqiqat tək müəlliflidir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan edir.

Süni intellekt istifadəsi bəyanatı: Müəllif redaksiya məqaləsinin hazırlanması zamanı Microsoft 365 Copilot adlı GPT-5 əsaslı AI assistant-dan yazı, qrammatika, aydınlıq və oxunaqlılığı yaxşılaşdırmaq və seçilmiş bölmələrin layihələndirilməsini dəstəkləmək məqsədilə istifadə etdiyini; AI çıxışını özünün nəzərdən keçirib redaktə etdiyini və nəşrin məzmununa görə məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü açıqlayır.

Elmi metod sərhədi: Bu mənbə experimental study, observational cohort, survey, simulation, systematic review və ya meta-analysis deyil. Yeni nümunə, eksperiment, məlumat dəsti və ya statistik hipotez testi təqdim etmir. Redaksiya məqaləsi ədəbiyyatdakı aktual müzakirələri və xüsusi buraxılışdakı səkkiz tədqiqatı nəzəri və tematik şəkildə sintez edir.

Formul və tənlik statusu: Mənbədə elmi rol daşıyan formul və ya tənlik yoxdur. Buna görə Verianla izahına mənbədən kənar tənlik əlavə edilməyib.

Fiqur və cədvəl statusu: Mənbə redaksiya məqaləsində elmi məlumat fiquru və ya cədvəl yoxdur. Verianla daxilində istifadə olunan konseptual sxem mənbə redaksiya məqaləsinin təsdiqlənmiş anlayışlarından müstəqil vizual kompozisiya ilə yaradılmış izahlı və miqyassız sxemdir.

Əsas şərh sərhədi: Redaksiya məqaləsində göstərilən tədqiqat boşluqları və gələcək istiqamətlər ictimai məkan sahəsinə dair elmi/redaksiya qiymətləndirmələridir. Bunlar tək bir dizaynın, texnologiyanın, idarəetmə modelinin və ya siyasət müdaxiləsinin bütün şəhərlərdə səbəb-nəticə baxımından uğurlu olacağını sübut etmir.