Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP; post-traumatic stress disorder, PTSD), psixoloji simptomlarla yanaşı yüksək səhiyyə xidməti istifadəsi ilə əlaqəli ola bilən psixi sağlamlıq vəziyyətidir. Bu retrospektiv kohort tədqiqatı tibbi kannabis istifadəsinin PTSP xəstələrində son altı ay ərzində təcili yardım mərkəzi, təcili yardım şöbəsi və xəstəxanaya yerləşdirmədən istifadə ilə əlaqəsini araşdırmışdır. Tədqiqatçılar 1946 PTSP xəstəsindən əldə olunan Leafwell məlumatlarından istifadə etmiş; onların 1261-ni ən azı bir illik tibbi kannabis məruz qalması olan qrup, 685-ni isə son bir ildə kannabis istifadə etmədiyini bildirən qrup kimi təsnif etmişdir. Əsas analiz müşahidə olunan qrup fərqlərini tarazlaşdırmaq məqsədilə əks ehtimal çəkiləndirməsini reqressiya düzəlişi ilə birləşdirən IPWRA üsulu ilə aparılmışdır. Düzəldilmiş qiymətləndirmələrdə tibbi kannabis məruz qalması təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsindən istifadənin daha aşağı ehtimalı ilə əlaqəli olmuşdur; xəstəxanaya yerləşdirmə üçün də daha aşağı qiymətləndirmə əldə edilmiş, lakin bu nəticə statistik əhəmiyyət səviyyəsinə çatmamışdır. Tədqiqatın müşahidə xarakterli və öz-bəyana əsaslanan quruluşuna görə bu nəticələr tibbi kannabisin səhiyyə xidmətlərindən istifadəni birbaşa azaltdığını sübut etmir.

Əsas IPWRA modelində təcili yardım mərkəzi üçün təxmin edilən istifadə ehtimalları tibbi kannabis qrupunda %4,32, məruz qalmayan qrupda %6,71; təcili yardım şöbəsi üçün müvafiq olaraq %4,98 və %7,67; xəstəxanaya yerləşdirmə üçün %2,81 və %3,81 olmuşdur. Mənbə bu fərqləri təcili yardım mərkəzi üçün %35,62, təcili yardım şöbəsi üçün %35,07 və xəstəxanaya yerləşdirmə üçün %26,25 nisbi fərq kimi bildirir. İlk iki nəticə statistik cəhətdən əhəmiyyətlidir; xəstəxanaya yerləşdirmə nəticəsi isə deyil.

Propensity score matching (PSM), augmented inverse probability weighting (AIPW) və maşın öyrənməsi ilə dəstəklənən IPW analizləri də təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsi nəticələrində oxşar istiqamət və ölçüdə əlaqələr göstərmişdir. Bununla belə, tədqiqat randomizə edilməmişdir; kannabisin dozası, formulasiya forması, istifadə tezliyi və müalicəyə uyğunluq ətraflı ölçülməmişdir. Buna görə əldə edilən statistik dayanıqlılıq səbəbiyyətin qəti şəkildə sübut edildiyi anlamına gəlmir.

Tədqiqat problemi

PTSP; yuxu pozuntusu, kabuslar, travmatik hadisə ilə bağlı qeyri-iradi xatirələr, yüksək oyanıqlıq və konsentrasiya çətinliyi kimi simptomlarla müşayiət oluna bilər. Mənbə tədqiqatı PTSP-nin yalnız psixoloji yük yaratmadığını, eyni zamanda təcili yardım, xəstəxana və psixi sağlamlıq xidmətlərindən daha tez-tez istifadə ilə əlaqəli ola biləcəyini vurğulayır.

Bu səhiyyə xidməti yükünü artıra biləcək amillərdən biri xroniki ağrıdır. PTSP və xroniki ağrı eyni şəxsdə birlikdə mövcud ola bilər; fiziki və psixoloji simptomların birləşməsi səhiyyə xidmətinə ehtiyacı artıran mürəkkəb klinik mənzərə yarada bilər. Buna görə mənbə müəllifləri tibbi kannabis istifadəsinin yalnız simptom səviyyəsində deyil, səhiyyə sistemindən istifadədə də ölçülə bilən fərqlə əlaqəli olub-olmadığını araşdırmışdır.

Bu tədqiqatda tibbi kannabis nə deməkdir?

Bu tədqiqatda “tibbi kannabis müalicəsi” müəyyən standart preparatın, sabit dozanın və ya nəzarətli farmakoloji protokolun tətbiqi demək deyil. Məruz qalma qrupu Leafwell vasitəsilə tibbi kannabis kartı əldə etmiş, ən azı təxminən bir il tibbi kannabis istifadə etmiş və yenidən sertifikatlaşdırma üçün müraciət etmiş PTSP xəstələrindən ibarətdir. Məruz qalmayan qrup isə Leafwell-ə ilk dəfə müraciət edən və əvvəlki bir ildə tibbi və ya rekreasion kannabis istifadə etmədiyini bildirən PTSP xəstələrindən formalaşdırılmışdır.

Bu tərif tədqiqat nəticəsinin şərhində mərkəzi əhəmiyyət daşıyır. Mənbə istifadə olunan kannabis məhsullarının tam tərkibini, THC/CBD nisbətlərini, dozalarını, tətbiq yollarını və ya fərdi istifadə rejimini ətraflı modelləşdirməmişdir. Buna görə nəticələr müəyyən kannabis məhsulu və ya dozası üçün effektivlik qiymətləndirməsi deyil.

Bioloji əsaslandırma tədqiqatın birbaşa ölçdüyü mexanizm deyil

Mənbə məqalənin giriş və müzakirə bölmələri endokannabinoid sistemi (ECS), CB1 reseptoru, anandamid kimi də tanınan N-arachidonoylethanolamide (AEA), 2-arachidonoylglycerol (2-AG), hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) oxu və stress cavabı arasındakı ədəbiyyat əlaqələrini müzakirə edir. Bu çərçivədə endokannabinoid siqnallaşmasının stress cavabının tənzimlənməsində rol oynaya biləcəyi və əvvəlki tədqiqatların bəzi PTSP simptomlarında tibbi kannabis istifadəsi ilə yaxşılaşmalar bildirdiyi qeyd olunur.

Lakin mövcud kohort tədqiqatı CB1 aktivliyini, AEA və ya 2-AG səviyyələrini, kortizolu, HPA oxunun aktivliyini və ya neyrobioloji mexanizmləri ölçməmişdir. Buna görə bioloji izahlar tədqiqatın öz məlumatları ilə təsdiqlənmiş mexanizmlər deyil; tədqiqat sualına əsas verən ədəbiyyat kontekstidir.

IPWRA Üsulu Nədir və Bu Tədqiqatda Niyə İstifadə Edilmişdir?

Inverse probability weighting with regression adjustment (IPWRA), müşahidə məlumatlarında müalicə və ya məruz qalma qrupları arasındakı ölçülmüş başlanğıc fərqlərini azaltmaqla orta müalicə təsirini qiymətləndirməyi hədəfləyən və əks ehtimal çəkiləndirməsini reqressiya düzəlişi ilə birləşdirən ikiqat dayanıqlı analiz yanaşmasıdır. Bu tədqiqatda IPWRA; yaş, cins, irq/etnik mənsubiyyət, siqaret, alkoqol, xroniki ağrı, PTSP şiddəti, həyat keyfiyyəti və uyğun modellərdə tibbi sığorta kimi dəyişənlər baxımından tibbi kannabis istifadə edən və etməyən qrupları statistik olaraq daha müqayisə edilə bilən hala gətirmək üçün istifadə edilmişdir.

IPWRA-nın əsas məntiqi “müalicə qrupu ilə nəzarət qrupu başlanğıcda eyni deyildi; bu fərqlərin ölçülə bilən hissəsini statistik olaraq tarazlaşdıraq” yanaşmasıdır. Tədqiqatda müalicə modeli üçün hər bir şəxsin tibbi kannabis qrupunda olma ehtimalı təxmin edilmiş, bu ehtimallardan çəkilər yaradılmış və səhiyyə xidməti nəticələri reqressiya düzəlişi ilə birlikdə qiymətləndirilmişdir.

Müəlliflərin açıqladığı iki əsas fərziyyə vardır. Birincisi, müalicə seçimini və nəticəni birlikdə təsirləndirən mühüm qarışdırıcı amillərin ölçülmüş və modelə daxil edilmiş olmasıdır. İkincisi, oxşar xüsusiyyətlərə malik şəxslər üçün həm tibbi kannabis qrupunda, həm də müqayisə qrupunda olma ehtimalının sıfırdan böyük olması; başqa sözlə, qruplar arasında kifayət qədər common support/overlap olmasıdır.

Mənbənin Figür 1-ində iki qrupun meyl balı paylanmaları əhəmiyyətli dərəcədə üst-üstə düşür. Çəkiləndirmədən sonra kovariatların standartlaşdırılmış fərqləri ümumilikdə sıfıra yaxınlaşmış, dispersiya nisbətləri birə yaxınlaşmışdır. Həddən artıq identifikasiya testinin ümumi p dəyəri 0,212 olaraq verilmiş; müəlliflər bunu çəkiləndirilmiş qruplar arasında kifayət qədər kovariat tarazlığı olduğu kimi şərh etmişdir.

ATE nəyi ifadə edir?

Average treatment effect (ATE), potensial-nəticə çərçivəsində bütün hədəf populyasiya tibbi kannabis məruz qalması altında olsaydı gözlənilən nəticə ilə eyni populyasiya məruz qalma altında olmasaydı gözlənilən nəticə arasındakı orta fərqi qiymətləndirməyi hədəfləyir. Bu tədqiqatda ATE üç ikili nəticə üçün hesablanmışdır: son altı ayda ən azı bir təcili yardım mərkəzinə müraciət, ən azı bir təcili yardım şöbəsinə müraciət və ən azı bir xəstəxanaya yerləşdirmə.

Müşahidə tədqiqatlarında “ATE” termininin istifadəsi öz-özlüyündə randomizasiya və ya qəti səbəbiyyət anlamına gəlmir. Qiymətləndirmənin səbəbiyyət kimi şərhi xüsusilə ölçülməmiş qarışdırıcıların olmadığı fərziyyəsindən asılıdır. Mənbə müəllifləri də qalıq qarışdırıcılıq ehtimalının tam aradan qaldırıla bilmədiyini məhdudiyyətlər sırasında qeyd edir.

Xam nisbətlərlə düzəldilmiş nəticələri qarışdırmamaq lazımdır

Qrupların birbaşa müşahidə olunan xam nisbətlərində tibbi kannabis məruz qalması olan iştirakçıların %4,0-ı təcili yardım mərkəzinə müraciət, %4,8-i təcili yardım şöbəsinə müraciət və %2,5-i xəstəxanaya yerləşdirmə bildirmişdir. Məruz qalmayan qrupda müvafiq nisbətlər %8,9, %10,1 və %4,8-dir.

Lakin tədqiqatın əsas nəticə çıxarışı xam nisbətlərdən deyil, IPWRA ilə kovariatlar tarazlaşdırıldıqdan sonra əldə edilən potensial-nəticə ortalamalarından edilmişdir. Buna görə “%35,6 daha aşağı” və ya “%35,1 daha aşağı” ifadələri xam %4,0–%8,9 və ya %4,8–%10,1 müqayisələrinin birbaşa faizi deyil; IPWRA modelindəki düzəldilmiş ehtimallara əsaslanan nisbi fərqlərdir.

Tibbi Kannabis İstifadəsi Kəskin Səhiyyə Xidmətlərindən İstifadəni Azaltdımı?

Tədqiqatın dəstəklədiyi ifadə tibbi kannabis məruz qalmasının daha aşağı təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsi istifadəsi ilə əlaqəli olmasıdır; tədqiqat bu azalmanın tibbi kannabis tərəfindən qəti şəkildə yaradıldığını sübut etmir. Əsas IPWRA analizində təcili yardım mərkəzi üçün düzəldilmiş ehtimal %4,32-yə qarşı %6,71, təcili yardım şöbəsi üçün %4,98-ə qarşı %7,67-dir və hər iki ATE əmsalı da p < 0,05 səviyyəsində statistik cəhətdən əhəmiyyətlidir.

Təcili yardım mərkəzi əmsalının təxminən −0,024 olması model miqyasında iki potensial nəticə arasında təxminən 0,024-lük, yəni təxminən 2,4 faiz bəndi mütləq ehtimal fərqinə uyğun gəlir. Təcili yardım şöbəsi əmsalı təxminən 2,7 faiz bəndi, xəstəxanaya yerləşdirmə əmsalı isə təxminən 1,0 faiz bəndi fərqi təmsil edir. Mənbədə verilən %35,62, %35,07 və %26,25 dəyərləri bu mütləq fərqlərdən fərqli olaraq nisbi faiz fərqləridir.

Xəstəxanaya yerləşdirmə niyə ayrıca qiymətləndirilməlidir?

Xəstəxanaya yerləşdirmə istiqamət baxımından tibbi kannabis qrupunda daha aşağı görünsə də əmsal statistik cəhətdən əhəmiyyətli deyil. Müəlliflər ümumi nümunə təxminən 2000 nəfərə yaxınlaşsa da xəstəxanaya yerləşdirmə hadisəsinin seyrək olmasının bu nəticə üçün statistik gücü məhdudlaşdırmış ola biləcəyini müzakirə edir. Daha böyük nümunələr və ya daha uzun izləmə müddətləri bu əlaqənin daha etibarlı qiymətləndirilməsini təmin edə bilər.

Həssaslıq analizləri niyə vacibdir?

Tək bir modelin nəticəsi model seçiminə xas artefakt ola bilər. Tədqiqatçılar bu riski qiymətləndirmək üçün əsas IPWRA modelinə əlavə olaraq üç alternativ ATE üsulundan istifadə etmişdir:

• Propensity Score Matching (PSM): oxşar meyl ballarına malik iştirakçıları uyğunlaşdırmışdır; ən yaxın qonşu yanaşması, 0,1 caliper və maksimum 3:1 uyğunlaşdırma istifadə edilmişdir.
• Augmented Inverse Probability Weighting (AIPW): əks ehtimal çəkiləndirməsini əlavə düzəliş termini ilə dəstəkləmişdir.
• Inverse Probability Weighting with Machine Learning (IPW-ML): kovariat tarazlığını optimallaşdırmaq məqsədilə LASSO əsaslı maşın öyrənməsi və çarpaz doğrulama ilə seçilmiş cəza parametrindən istifadə etmişdir.

Bu üç üsulda təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsi nəticələrinin istiqaməti, ölçüsü və statistik əhəmiyyəti əsas IPWRA analizinə yaxın qalmışdır. Xəstəxanaya yerləşdirmə isə heç bir alternativ modeldə statistik əhəmiyyət qazanmamışdır. Beləliklə, əsas nəticənin yalnız müəyyən bir ATE alqoritmindən asılı olmadığı göstərilmişdir.

IPWRA tolerantlıq analizi

İkinci həssaslıq analizində IPWRA üçün 0,05, 0,075 və 0,1 tolerantlıq hədləri tətbiq edilmişdir. Daha sərt hədlərlə təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsi əmsallarının mütləq ölçüsü artmış; eyni zamanda analizdən kənarda qalan iştirakçıların sayı da yüksəlmişdir.

Mənbə mətnin təsviri hissəsində 0,1 tolerantlığında 255 nəfərin itirilməsi üçün %13,6 dəyəri yazıldığı halda Cədvəl 5 %13,8 göstərir. Burada cədvəl dəyəri mənbədaxili uyğunsuzluğu gizlətmədən olduğu kimi göstərilmişdir.

Arzuolunmaz hadisələr

Mənbə müalicə qrupunda 19 nəfərin ən azı bir arzuolunmaz hadisə bildirdiyini və bir nəfərin birdən çox hadisə bildirə bilməsi səbəbindən ümumilikdə 27 arzuolunmaz hadisə qeydə alındığını bildirir. Ən çox bildirilən hadisələr yorğunluq/taqətsizlik (n = 5), iştahanın artması (n = 5) və ürəkbulanma və ya özünü xəstə hiss etmə (n = 4) olmuşdur. Bildirilən arzuolunmaz hadisələrin gündəlik həyat üzərində orta təsiri 0–10 şkalasında 2,43 olmuşdur.

Figür 2 həmçinin təşviş, başgicəllənmə, tibbi kannabisə tolerantlığın artması, yaddaş itkisi, paranoya, boğaz ağrısı və digər hadisə kateqoriyalarını göstərir. Bu rəqəmlərin kiçik olması tədqiqatın tibbi kannabisin ümumi və ya uzunmüddətli təhlükəsizliyini sübut etdiyi anlamına gəlmir; tədqiqat arzuolunmaz hadisələri sistematik nəzarətli təhlükəsizlik sınağı formasında qiymətləndirməmişdir.

Mənbə mətndə “19 of the 1949 patients (1.51%)” ifadəsi vardır. Lakin ümumi kohort 1946 nəfər, müalicə qrupu 1261 nəfərdir və %1,51 nisbəti 19/1261 hesablaması ilə uyğundur. Buna görə “1949” rəqəminin mənbədaxili yazı və ya hesabat uyğunsuzluğu olduğu görünür; Verianla mətni bunu səssizcə düzəldilmiş mənbə dəyəri kimi təqdim etmir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Tibbi kannabis məruz qalması ölçülmüş kovariatlar tarazlaşdırıldıqdan sonra daha aşağı təcili yardım mərkəzi istifadəsi ilə əlaqəlidir.
• Tibbi kannabis məruz qalması daha aşağı təcili yardım şöbəsi istifadəsi ilə əlaqəlidir.
• Bu iki əlaqə PSM, AIPW və IPW-ML analizlərində oxşar şəkildə qorunmuşdur.
• Xəstəxanaya yerləşdirmə istiqamət baxımından daha aşağı olsa da statistik əhəmiyyət göstərməmişdir.
• IPWRA çəkiləndirməsindən sonra ölçülmüş kovariatların tarazlığı nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşmışdır.
• Müalicə qrupunda bildirilən arzuolunmaz hadisələrin sayı tədqiqatın öz məlumat dəstində aşağıdır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tibbi kannabisin təcili yardım mərkəzi və ya təcili yardım şöbəsinə müraciətləri qəti səbəb-nəticə əlaqəsi ilə azaltdığı sübut edilməmişdir.
• Müəyyən THC/CBD nisbətinin, dozanın, məhsulun və ya tətbiq yolunun daha effektiv olduğu göstərilməmişdir.
• Tibbi kannabisin PTSP üçün mövcud standart müalicələri əvəz etməli olduğu göstərilməmişdir.
• Xəstəxanaya yerləşdirməni əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığı göstərilməmişdir.
• Uzunmüddətli təhlükəsizliyin sübut edildiyi nəticəsinə gəlmək olmaz.
• Endokannabinoid və ya HPA oxu mexanizmləri bu tədqiqatın öz məlumatları ilə ölçülməmişdir.
• Ölçülməmiş qarışdırıcılıq aradan qaldırılmamışdır.

Tədqiqatın Üsulu və Nəticələri

Məlumat mənbəyi və tədqiqat dövrü

Məlumatlar tibbi kannabis kartlarına çıxışı asanlaşdıran tele-səhiyyə şirkəti Leafwell tərəfindən təqdim edilmişdir. Leafwell ABŞ-ın 36 ştatında fəaliyyət göstərir. Tədqiqatçılar 15 iyun–15 sentyabr 2024 dövrünə aid strukturlaşdırılmış onlayn pasiyent sorğularından istifadə etmişdir.

İştirakçılar ən azı 18 yaşında və PTSP diaqnozlu olmalı idi. Məruz qalma qrupu yenidən sertifikatlaşdırma üçün gələn, ən azı bir illik tibbi kannabis istifadə tarixçəsi olan xəstələri; müqayisə qrupu isə Leafwell-ə ilk dəfə müraciət edən və əvvəlki ildə kannabis istifadə etmədiyini bildirən şəxsləri əhatə etmişdir. Yeni pasiyent olub tibbi kart almadan əvvəl tibbi və ya rekreasion kannabis istifadə etdiyini bildirən şəxslər xaric edilmişdir.

Nəticə dəyişənləri

Hər iki qrupa son altı ay ərzində PTSP ilə əlaqəli səhiyyə xidmətlərindən istifadə barədə sual verilmişdir. Üç nəticə ikili dəyişən kimi kodlaşdırılmışdır:

• Son altı ayda ən azı bir dəfə təcili yardım mərkəzinə müraciət.
• Son altı ayda ən azı bir dəfə təcili yardım şöbəsinə müraciət.
• Son altı ayda ən azı bir dəfə xəstəxanaya yerləşdirilmə.

Bu nəticələr elektron sağlamlıq qeydlərinin birbaşa yoxlanmasından deyil, Leafwell onboarding prosesindəki standartlaşdırılmış öz-bəyan suallarından əldə edilmişdir.

Modelə daxil edilən kovariatlar

Nəticə modeli yaş, cins, irq/etnik mənsubiyyət, siqaret istifadəsi, alkoqol istehlakı, tibbi sığorta, PTSP şiddəti, xroniki ağrı şiddəti və həyat keyfiyyəti dəyişənlərini əhatə etmişdir. PTSP şiddəti Severity of Post-Traumatic Stress Symptoms (NSESS), xroniki ağrı Graded Chronic Pain Scale—Revised və həyat keyfiyyəti CDC HRQOL-4 istifadə edilməklə təsnif edilmişdir.

Müalicə/məruz qalma modeli eyni dəyişənlərin çoxundan istifadə etmiş, tibbi sığorta bu modelə daxil edilməmişdir. Müəlliflər bunun tibbi sığorta statusunun tibbi kannabis məruz qalmasından müstəqil qəbul edilməsinə əsaslandığını bildirir.

Başlanğıc qrupları bir-birindən fərqli idi

Xam məlumatlar tibbi kannabis və müqayisə qruplarının başlanğıcda ekvivalent olmadığını göstərir. Tibbi kannabis qrupunun orta yaşı 41,92, məruz qalmayan qrupun orta yaşı 37,68 ildir. Cins, irq/etnik mənsubiyyət, alkoqol istifadəsi, tibbi sığorta və müxtəlif sağlamlıq vəziyyəti dəyişənlərində də statistik fərqlər bildirilmişdir. Bu başlanğıc tarazsızlığı IPWRA kimi səbəbiyyət çıxarışı üsullarından istifadənin əsas əsaslandırmasıdır.

Lakin Cədvəl 1-in PTSP şiddəti və həyat keyfiyyəti sətirlərində qrup sütunları ilə rəqəm/faiz paylanmaları arasında mənbədaxili uyğunsuzluq vardır. Buna görə bu iki dəyişənin xam qrup faizləri Verianla mətnində qəti müqayisəli nəticə kimi yenidən təqdim edilməmişdir.

Bu Nəticələr Səbəbiyyəti Sübut Edirmi?

Xeyr. Tədqiqat ölçülmüş qarışdırıcıları tarazlaşdırmaq üçün güclü müşahidə əsaslı səbəbiyyət çıxarışı üsullarından və çoxsaylı həssaslıq analizlərindən istifadə etsə də randomizə edilməmişdir; nəticələr öz-bəyana əsaslanır və ölçülməmiş və ya qalıq qarışdırıcılıq ehtimalı qalır. Buna görə ən doğru ifadə tibbi kannabis məruz qalmasının daha aşağı təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsi istifadəsi ilə möhkəm statistik əlaqə göstərməsidir.

Randomizasiyanın olmaması niyə vacibdir?

Tibbi kannabis istifadə edən şəxslər istifadə etməyən şəxslərdən sağlamlıq davranışı, müalicə axtarışı, çıxış imkanları, əvvəlki klinik təcrübə, psixososial xüsusiyyətlər və ya ölçülməmiş digər amillər baxımından fərqlənə bilər. IPWRA yalnız ölçülmüş kovariatlar üzrə tarazlaşdırma apara bilər. Modeldə olmayan bir dəyişən həm tibbi kannabis istifadəsinə, həm də kəskin səhiyyə xidmətlərindən istifadəyə təsir edirsə, qalıq qarışdırıcılıq yarana bilər.

Xatırlama qərəzi

Təcili yardım mərkəzi, təcili yardım şöbəsi və xəstəxanaya yerləşdirmə nəticələri iştirakçıların son altı aya dair xatırlamasına əsaslanmışdır. Mənbə müəllifləri hadisələrin nisbətən aydın olması səbəbindən onların rutin səhiyyə xidmətlərindən daha asan xatırlana biləcəyini qeyd etməklə yanaşı, natamam bildiriş ehtimalını qəbul edir.

Müəlliflərin mühüm metodoloji xəbərdarlığı xatırlama səhvinin qruplar arasında eyni səviyyədə olub-olmamasından asılıdır. Əgər yanlış təsnifat iki qrupda oxşardırsa qiymətləndirmələr sıfıra doğru zəifləyə bilər; tibbi kannabis istifadə edən xəstələr səhiyyə xidmətləri ilə daha çox qarşılıqlı əlaqədə olduqları üçün hadisələri daha dəqiq xatırlayırsa, fərq əks istiqamətdə şişirdilə bilər.

Məruz qalma təfərrüatının məhdudluğu

Tibbi kannabis istifadəsi “son bir ildə istifadə” əsasında müəyyən edilmişdir. Doza, preparat, kannabinoid nisbəti, istifadə tezliyi, tətbiq yolu və müalicəyə uyğunluq kimi təfərrüatlar modelə daxil edilməmişdir. Buna görə nəticələr “hansı məhsul, hansı doza, hansı tezlik?” suallarına cavab vermir.

Kannabis istifadə pozuntusu və digər risklər

Müzakirə bölməsində müəlliflər kannabis istifadə pozuntusu riskinin nəzərdən qaçırılmamalı olduğunu vurğulayır. PTSP-nin bu risklə əlaqəli ola biləcəyini bildirən əvvəlki ədəbiyyata əsaslanaraq klinisistlərin əvvəlki maddə istifadəsini skrininq etməli, xəstələri zaman ərzində izləməli və zərərin azaldılması yanaşmalarını nəzərə almalı olduqlarını bildirirlər. Mənbə həmçinin dərman–dərman qarşılıqlı təsirlərinin qiymətləndirilməli olduğunu qeyd edir.

Buna görə tədqiqat “tibbi kannabisdə arzuolunmaz hadisələrin nisbəti aşağıdır, deməli təhlükəsizdir” formasında ümumiləşdirilə bilməz. Tədqiqatın arzuolunmaz hadisə ölçümü uzunmüddətli farmakonəzarətin və ya randomizə edilmiş təhlükəsizlik qiymətləndirməsinin yerini tutmur.

Klinik və akademik məna

Müəlliflər mövcud müalicələri əvəz edəcək yanaşma təklif etməkdənsə, tibbi kannabisin diqqətlə seçilmiş xəstələrdə əlavə müalicə kimi nəzərdən keçirilə biləcəyini müzakirə edirlər. Tədqiqatın öz sərhədləri daxilində əsas klinik siqnal kəskin səhiyyə xidmətlərindən istifadənin daha aşağı ehtimalı ilə əlaqədir.

Akademik baxımdan tədqiqat real həyat məlumatlarında alternativ səbəbiyyət çıxarışı üsullarını müqayisə etməyin əhəmiyyətini göstərir. Əsas IPWRA nəticəsinin PSM, AIPW və IPW-ML ilə eyni istiqamətdə qalması nəticənin yalnız bir model seçiminə bağlı olma ehtimalını azaldır. Bununla belə, model dayanıqlılığı müşahidə dizaynının ölçülməmiş qarışdırıcılıq məhdudiyyətini aradan qaldırmır.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə müəllifləri səbəbiyyətin daha etibarlı qiymətləndirilməsi üçün uzunmüddətli tədqiqatların lazım olduğunu bildirir. Xüsusilə gündəlik və fasiləli istifadə arasındakı doza-cavab əlaqələri, müxtəlif kannabis məhsulları, müxtəlif dozalar və tətbiq yolları ilə psixoterapiya və ya farmakoterapiya ilə qarşılıqlı təsirlər gələcəkdə araşdırılmalı mövzulardır.

Xəstəxanaya yerləşdirmə kimi aşağı tezlikli nəticələr üçün daha böyük nümunələr və ya daha uzun izləmə müddətləri tələb oluna bilər. Eyni zamanda məhsul və istifadə təfərrüatlarının sistematik şəkildə ölçülməsi hazırda “tibbi kannabis məruz qalması” adı altında birləşdirilən heterogen istifadələrin ayrılmasına kömək edəcəkdir.

Mənbə və Üsul Qeydi

Özgün başlıq: Impact of Medical Cannabis Treatment on Healthcare Utilization Among PTSD Patients: A Retrospective Cohort Study

Müəlliflər: Mitchell L. Doucette, D. Luke Macfarlan, Mark Kasabuski, Junella Chin, Emily Fisher.

Məsul müəllif: Mitchell L. Doucette.

Qurum: Leafwell, Miami, Florida, ABŞ.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Nəşr məlumatı: Psychiatry International, 2026, Cild 7, Məqalə 128.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030128

Təqdim: 23 iyun 2025.

Reviziya: 2 sentyabr 2025.

Qəbul: 13 yanvar 2026.

Nəşr: 8 iyun 2026.

Mənbə növü: Retrospektiv kohort tədqiqatı; randomizə edilmiş nəzarətli sınaq deyil.

Nümunə: PTSP diaqnozlu 1946 yetkin; 1261 tibbi kannabis məruz qalma qrupunda, 685 məruz qalmayan qrupda. Əsas nəticə modellərində çatışmayan məlumatlara görə n = 1847.

Əsas üsul: Inverse Probability Weighting with Regression Adjustment (IPWRA) ilə Average Treatment Effect (ATE) qiymətləndirilməsi.

Həssaslıq analizləri: Propensity Score Matching (PSM), Augmented Inverse Probability Weighting (AIPW), Inverse Probability Weighting with Machine Learning/LASSO (IPW-ML) və müxtəlif IPWRA tolerantlıq hədləri.

Proqram təminatı: Stata 18.0; teffects əmrləri.

Əsas nəticə: Tibbi kannabis məruz qalması daha aşağı təcili yardım mərkəzi və təcili yardım şöbəsi istifadəsi ilə statistik cəhətdən əhəmiyyətli şəkildə əlaqəli olmuş; xəstəxanaya yerləşdirmə nəticəsi daha aşağı istiqamətdə olsa da statistik əhəmiyyətə çatmamışdır.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Randomizasiya yoxdur; səhiyyə xidməti istifadəsi öz-bəyana əsaslanır; xatırlama qərəzi mümkündür; doza, formulasiya və uyğunluq təfərrüatları yoxdur; ölçülməmiş və qalıq qarışdırıcılıq ehtimalı mövcuddur.

Etik vəziyyət: Biomedical Research Alliance of New York (BRANY), IRB00000080 çərçivəsində retrospektiv/ikincili tədqiqat olduğuna görə etik baxışdan azadolma verilmişdir. İştirakçıların məlumatlarının toplu istifadəsinə dair razılığın olduğu mənbədə göstərilir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatın özgün töhfələrinin məqalə daxilində təqdim edildiyi, əlavə sualların məsul müəllifə yönəldilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraqların toqquşması: Bütün müəlliflər Leafwell əməkdaşlarıdır. Leafwell tədqiqatın məlumat mənbəyidir və tibbi kannabis kartı sertifikatlaşdırması ilə əlaqəli xidmətlər göstərir. Şirkətin kannabis məhsulu istehsal etmədiyi və ya satmadığı, müəlliflərin kannabis istehsalı və ya satışında birbaşa maliyyə marağı bildirmədiyi; lakin tədqiqat nəticəsinin Leafwell-ə dolayı fayda verə biləcəyi açıq şəkildə bəyan edilmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Mənbədaxili məlumat bütövlüyü qeydi: Cədvəl 1-in PTSP şiddəti və həyat keyfiyyəti sətirlərində qrup başlıqları ilə bəzi rəqəm/faiz cəmləri arasında uyğunsuzluq vardır. Bundan əlavə, arzuolunmaz hadisələr bölməsində mənbə mətni “1949 xəstə” yazsa da ümumi kohort 1946, müalicə qrupu 1261 nəfərdir; bildirilən %1,51 nisbəti 19/1261 ilə uyğundur. Bu fərqlər Verianla tərəfindən gizli şəkildə düzəldilməmiş, şərh sərhədi kimi açıq saxlanmışdır.

Verianla məzmun üsulu: Bu nəşr mənbə məqalənin tam tərcüməsi və ya paraqraf-paraqraf yenidən yazılması deyil. Mənbənin tədqiqat problemi, metodoloji arxitekturası, dərc olunmuş rəqəmsal nəticələri, həssaslıq analizləri, məhdudiyyətləri və maraqların toqquşması bəyanı qorunaraq müstəqil Azərbaycan dilində elmi öyrənmə qatı yaradılmışdır. Mənbədə olmayan doza, mexanizm, klinik uğur və ya təhlükəsizlik nəticəsi əlavə edilməmişdir.