Səhiyyə xidmətlərində keyfiyyətli qayğı tək bir peşə qrupunun təkbaşına istehsal edə bildiyi nəticə deyil. Xüsusilə xroniki xəstəliklər, yaşlanan əhali, çoxsaylı xəstəliklər, xəstə təhlükəsizliyi riskləri, səhiyyə sistemlərində kadr çatışmazlığı və rəqəmsal sağlamlıq texnologiyalarının yayılması müxtəlif peşələrin birlikdə işləməsini zəruri edir. Tibb bacıları, həkimlər, fizioterapevtlər, əczaçılar, sosial iş mütəxəssisləri, qayğı koordinatorları, informasiya texnologiyaları mütəxəssisləri və texniki komandalar eyni qayğı prosesinin müxtəlif hissələrini üzərinə götürə bilər. Buna görə peşələrarası əməkdaşlıq səhiyyə sistemlərində yalnız xoş niyyətli ünsiyyət deyil, təhlükəsiz və davamlı xidmət istehsalının əsas şərtlərindən biridir.

Bu tədqiqatın çıxış nöqtəsi də məhz genişlənən bu əməkdaşlıq ehtiyacıdır. Məqalə peşələrarası əməkdaşlığın xəstə təhlükəsizliyi və sağlamlıq nəticələri baxımından əhəmiyyətini qeyd etməklə yanaşı, rəqəmsal transformasiyanın bu əməkdaşlıq anlayışını genişləndirdiyini vurğulayır. Ənənəvi olaraq peşələrarası əməkdaşlıq səhiyyə mütəxəssisləri arasında iş bölgüsü və komanda işi kimi düşünülür. Lakin rəqəmsal sağlamlıq sistemləri, süni intellekt dəstəkli klinik qərar alətləri, elektron xəstə qeydləri, uzaqdan monitorinq texnologiyaları və xəstəxana informasiya sistemləri tibb bacılarının artıq texniki və rəqəmsal peşələrlə də işləməsini tələb edir. Bu vəziyyət əməkdaşlığı daha geniş “çoxaktorlu iş” və ya çoxqurumlu koordinasiya məsələsinə çevirir.

Tibb bacısı təhsili baxımından bu inkişaf kritik əhəmiyyət daşıyır. Çünki tibb bacısı tələbələri yalnız öz peşə bilik və bacarıqlarını öyrənmir; eyni zamanda müxtəlif peşələrlə ünsiyyət qurmağı, xəstənin mənafeyi üçün birgə qərar verməyi, rol sərhədlərini tanımağı, peşəkar muxtariyyətlə komanda məsuliyyəti arasında tarazlıq qurmağı və qeyri-müəyyən klinik vəziyyətlərdə əməkdaşlığı başlatmağı da öyrənməlidir. Bu bacarıqlar ümumilikdə peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi, yəni interprofessional collaboration competence adlandırılır.

Məqalənin əsas problemi bu səriştənin tədqiqatlarda necə modelləşdirildiyinin kifayət qədər aydın olmamasıdır. Başqa sözlə, tədqiqatçılar tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsini araşdırarkən əslində nəyi ölçürlər? Tələbələrin münasibətlərini, əməkdaşlığa motivasiyasını, peşələrarası ünsiyyət biliklərini, müəyyən klinik ssenaridə vəziyyəti qavrama və şərh etmə bacarığını, qərarvermə prosesini, yoxsa müşahidə olunan komanda davranışını? Bu suallar vacibdir; çünki “əməkdaşlıq səriştəsi artdı” demək üçün əvvəlcə səriştənin hansı ölçüsünün artdığını bilmək lazımdır.

Tədqiqatın ədəbiyyatda cavab verməyə çalışdığı boşluq budur. Əvvəlki icmallar və meta-analizlər peşələrarası təhsil, simulyasiya əsaslı təhsil, komanda işi, ünsiyyət və ya müəyyən qiymətləndirmə alətlərinə fokuslana bilər. Lakin bu protokolun müəllifləri böyük məlumat bazalarında və qeyd platformalarında tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsinin nəzəri konseptuallaşdırılması və əməliyyatlaşdırılmasına birbaşa fokuslanan icmal tapmadıqlarını bildirir. Buna görə təklif olunan scoping review sahədəki tədqiqatları yalnız mövzusuna görə deyil, səriştəni necə konseptuallaşdırdıqlarına görə xəritələməyi məqsəd qoyur.

Bu nöqtədə niyə scoping review növünün seçildiyi aydınlaşır. Scoping review-lar müəyyən sahədə tədqiqat strukturunu, anlayışları, metodları, boşluqları və sübutların paylanmasını xəritələmək üçün istifadə olunur. Bu növ icmallar adətən müəyyən müdaxilənin təsirini kəmiyyətcə birləşdirən meta-analizlərdən fərqlənir. Burada məqsəd “hansı üsul daha təsirlidir?” sualından çox “bu sahədə hansı tədqiqat növləri var, hansı anlayışlar necə istifadə olunur, hansı sahələr boş qalır?” sualına cavab verməkdir. Bu protokol da məhz buna görə scoping review dizaynından istifadə edir.

Tədqiqatın nəzəri dayağını səriştə anlayışının davamlılıq kimi ələ alınması təşkil edir. Müəlliflər Blömeke və həmkarlarının səriştə modelinə əsaslanır. Bu yanaşma səriştəni iki uclu sadə fərq kimi görmür. Bir ucdə fərdin nisbətən sabit koqnitiv, affektiv və motivasiya xüsusiyyətləri yer alır. Digər ucdə isə müəyyən vəziyyətdə müşahidə olunan davranış və ya performans dayanır. Bu iki ucdun arasında vəziyyətə spesifik koqnitiv proseslər vardır: qavrama, şərh etmə və qərarvermə.

Bu əlaqə konseptual olaraq belə xülasə edilə bilər:

\[ \text{Eğilimler ve bilgi} \rightarrow \text{Algılama} \rightarrow \text{Yorumlama} \rightarrow \text{Karar verme} \rightarrow \text{Gözlenebilir performans} \]

Bu ifadə tədqiqatda riyazi tənlik kimi verilməmişdir; PID modelini oxucu üçün anlaşılan etmək məqsədilə istifadə olunan izahlı axın təsviridir. Modeldə perception qavrama, interpretation şərh etmə, decision-making qərarvermə deməkdir. Bu üç aralıq proses fərdin daha sabit xüsusiyyətləri ilə real dünyada müşahidə olunan davranış arasında körpü yaradır.

Tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi bu modellə düşünüldükdə yalnız “tələbə komanda işinə müsbət baxırmı?” sualı kifayət deyil. Tələbə klinik vəziyyətdə hansı peşənin hansı məlumata sahib olduğunu fərq edirmi? Rol sərhədlərini və xəstə təhlükəsizliyi risklərini qavrayırmı? Komanda daxilindəki qeyri-müəyyənliyi düzgün şərh edə bilirmi? Hansı vəziyyətdə hansı peşə üzvü ilə ünsiyyətə keçməli olduğuna qərar verə bilirmi? Bu qərarı real davranışa çevirə bilirmi? Belə suallar səriştəni daha dərin və proses əsaslı anlamağa imkan verir.

Protokolun mühüm töhfələrindən biri tədqiqatların bu səriştə davamlılığının hansı hissələrinə fokuslandığını araşdıracaq olmasıdır. Məsələn, bəzi tədqiqatlar yalnız tələbələrin əməkdaşlığa münasibətlərini ölçə bilər. Bəziləri simulyasiyadan sonra özünəh hesabat sorğuları istifadə edə bilər. Bəziləri müşahidə olunan komanda davranışlarını kodlaşdıra bilər. Bəziləri isə tələbələrin müəyyən klinik vəziyyətlərdə qavrama, şərh etmə və qərarvermə proseslərindən necə keçdiyini araşdıra bilər. Təklif olunan icmal bu müxtəlif fokusları xəritələyərək sahənin harada güclü, harada zəif olduğunu müəyyənləşdirməyi hədəfləyir.

Tədqiqatda açıq şəkildə göstərilən araşdırma sualı budur: Tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsinin empirik tədqiqatlarda modelləşdirilməsində hansı çatışmazlıqlar müşahidə olunur? Bu sual yalnız ölçmə alətinin seçimi ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda nəzəri konseptuallaşdırma, səriştə ölçülərinin əməliyyatlaşdırılması, tədqiqat dizaynları, kontekstlər, nəzəriyyədən istifadə və araşdırma sahəsində görünməyən kor nöqtələrlə əlaqəlidir.

Bu araşdırma sualına cavab vermək üçün tədqiqat JBI tərəfindən tövsiyə edilən PCC çərçivəsindən istifadə edir. PCC; Population, Concept və Context sözlərinin baş hərflərindən ibarətdir. Azərbaycan dilində bunlar populyasiya, anlayış və kontekst kimi başa düşülə bilər. Bu protokolda populyasiya tibb bacısı tələbələridir. Anlayış, səriştə davamlılığının bütün ölçüləri ilə peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsidir. Kontekst isə ali təhsil, peşə təhsili, davamlı təhsil və bənzər müxtəlif təhsil mühitlərini əhatə edəcək şəkildə geniş tutulmuşdur.

Daxiletmə meyarları geniş qurulmuşdur. Protokol keyfiyyət, kəmiyyət və qarışıq metodlu empirik tədqiqatları; müşahidə, eksperimental və ya uzununa müxtəlif dizaynları; jurnal məqalələri və konfrans məruzələri kimi müxtəlif nəşr növlərini daxil etməyi planlaşdırır. İngilis və alman dillərində tam mətni olan işlər qiymətləndiriləcəkdir. Coğrafi region və nəşr tarixi məhdudiyyəti yoxdur. Bu geniş yanaşma scoping review-un xəritələmə məntiqi ilə uyğundur.

Bununla yanaşı bəzi məhdudiyyətlər də vardır. İngilis və alman dillərindən başqa nəşrlərin kənarlaşdırılması əlaqəli işlərin qaçırılmasına və coğrafi qərəzə səbəb ola bilər. Boz ədəbiyyat ilkin axtarışa daxil edilməyəcəkdir. Tədqiqatçılar bu qərarı böyük akademik məlumat bazalarının elmi sahədə üstün tədqiqat nümunələrini tutmaq üçün kifayət edə biləcəyi arqumenti ilə əsaslandırır. Lakin geniş elektron axtarış az sayda uyğun iş taparsa, boz ədəbiyyat daha sonra nəzərdən keçiriləcəkdir. Bu, protokolun özü tərəfindən tanınan mühüm məhdudiyyətdir.

Axtarış strategiyası kifayət qədər genişdir. Əsas axtarış sətri interprofessional, multiprofessional, interdisciplinary, crossprofessional, transprofessional və crossdisciplinary kimi bir çox əməkdaşlıq terminini; collaboration, cooperation, collaborative və cooperative kimi müxtəlif dil variantlarını; competence, capacity, capability, ability və skill kimi səriştə/qabiliyyət terminlərini; həmçinin nurs* kökünü əhatə edir. Bu geniş termin şəbəkəsi peşələrarası əməkdaşlıq anlayışının ədəbiyyatda ardıcıl istifadə edilməməsinə görə seçilmişdir.

Planlaşdırılan yeddi məlumat bazası və ilkin axtarış nəticələri diqqətəlayiqdir. Scopus-da 1.907, MEDLINE-da 1.654, Web of Science Core Collection-da 1.570, ProQuest-də 355, Education Source-da 194, Cochrane Library-də 77 və APA PsycArticles-da 3 qeyd tapılmışdır. Ümumilikdə təkrarlanan qeydlər çıxarılmadan əvvəl 5.776 qeyd əldə edilmişdir. Bu rəqəm yekun daxil ediləcək tədqiqat sayı deyil. Yalnız axtarış strategiyasının məlumat bazalarında yaratdığı xam qeyd həcmini göstərir.

Bu fərq çox vacibdir. Protokolda verilən 5.776 qeyd “5.776 tədqiqat analiz edildi” demək deyil. Bu qeydlər əvvəlcə Zotero-da təkrarlananlar baxımından təmizlənəcək, sonra başlıq və xülasə skrininqindən, daha sonra tam mətn qiymətləndirməsindən keçəcəkdir. Son daxil ediləcək tədqiqat sayı scoping review tamamlandıqda PRISMA axın diaqramında bildiriləcəkdir.

Tədqiqat seçimi prosesi iki mərhələli planlaşdırılmışdır. İlk mərhələdə iki müstəqil qiymətləndirici başlıq və xülasələri skrininq edəcəkdir. İkinci mərhələdə uyğun ola biləcək işlərin tam mətnləri əldə edilərək daxiletmə meyarlarına görə yenidən qiymətləndiriləcəkdir. Hər iki mərhələdən əvvəl pilot skrininq aparılacaqdır: başlıq-xülasə mərhələsi üçün təsadüfi 30 qeyd, tam mətn mərhələsi üçün 15 qeyd istifadə ediləcəkdir. Bu pilot tətbiq qiymətləndiricilərin meyarları eyni şəkildə anlamasını və skrininq prosesinin ardıcıl getməsini təmin etmək baxımından vacibdir.

Seçim prosesində fikir ayrılıqları əvvəlcə müzakirə ilə həll ediləcəkdir. Razılıq əldə olunmazsa üçüncü müstəqil tədqiqatçı qərarverici kimi prosesə daxil olacaqdır. Bu, sistematik və scoping review-larda geniş istifadə olunan keyfiyyət təminatı yanaşmasıdır. Bundan əlavə, nəticələr PRISMA axın diaqramı ilə göstəriləcəkdir. Bu diaqram neçə qeydin tapıldığını, neçəsinin kənarlaşdırıldığını, neçə tam mətnin qiymətləndirildiyini və yekunda neçə işin daxil edildiyini şəffaf şəkildə göstərəcəkdir.

Məlumat çıxarılması mərhələsində bir tədqiqatçı məlumatları çıxaracaq, ikinci tədqiqatçı isə düzgünlüyünü yoxlayacaqdır. Planlaşdırılan məlumat çıxarma kateqoriyalarına müəlliflər və nəşr ili, tədqiqat dizaynı, məqsəd, populyasiya və nümunə ölçüsü, ölkə, təhsil konteksti, fokuslanan səriştə ölçüləri, istifadə olunan ölçmə aləti, peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsinin modelləşdirilməsi ilə bağlı keyfiyyət nəticələri və nəzəriyyədən istifadə səviyyəsi daxildir.

Bu son kateqoriya, yəni nəzəriyyədən istifadə səviyyəsi protokolun fərqləndirici nöqtələrindən biridir. Tədqiqatçılar daxil edilən işlərdə nəzəriyyənin nə dərəcədə mənalı istifadə olunduğunu qiymətləndirmək üçün “theory talk” sxeminin dəyişdirilmiş versiyasından istifadə etməyi planlaşdırırlar. Bu sxemdə nəzəriyyədən istifadə təxminən üç səviyyədə ələ alınır: yoxdur və ya yalnız çərçivə səviyyəsində istifadə, aşağı səviyyəli nəzəriyyə istifadəsi və yüksək səviyyəli nəzəriyyə istifadəsi. Aşağı səviyyə nəzəriyyənin yalnız adının çəkilməsi və ya boş şəkildə əlaqələndirilməsi kimi halları əhatə edə bilər. Yüksək səviyyə isə nəzəriyyənin həqiqətən tətbiq olunması və ya yeni nəzəriyyənin inkişaf etdirilməsi ilə əlaqəlidir.

Bu yanaşma peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi tədqiqatlarında tez-tez rast gəlinə biləcək problemi görünən edə bilər. Tədqiqat “əməkdaşlıq səriştəsi” anlayışından istifadə edə, bir çərçivəyə istinad edə və ya bir şkaladan yararlana bilər; lakin bu, səriştənin nəzəri baxımdan dərindən modelləşdirildiyi demək deyil. Səriştənin hansı komponentlərdən ibarət olduğu, bu komponentlərin bir-biri ilə necə əlaqələndiyi, hansı proseslərin performansa çevrildiyi və ölçmənin bu modeli nə dərəcədə təmsil etdiyi aydın deyilsə, tədqiqat nəzəri baxımdan zəif qala bilər.

Protokol klassik mənada keyfiyyət qiymətləndirilməsi aparmayacağını bildirir. Bu, scoping review-lar üçün gözlənilən haldır. Çünki belə icmalın əsas məqsədi sübutların metodoloji keyfiyyətinə görə güclü-zəif nəticə çıxarmaq deyil, sahədəki tədqiqat strukturunu xəritələməkdir. Lakin iş metodoloji keyfiyyəti qiymətləndirməsə də, nəzəriyyədən istifadə səviyyəsini araşdıracaqdır. Bu, protokolun tədqiqat boşluqlarını anlamaq üçün nəzəri ölçüyə xüsusi ağırlıq verdiyini göstərir.

Məlumat analizi tamamlandıqda nəticələrin cədvəllər, qrafiklər, şəkillər və narrativ sintezlə təqdim edilməsi planlaşdırılır. Cədvəllər və qrafiklər daxil edilən işlərin əhatəsini, metodlarını, kontekstlərini, səriştə ölçülərini və istifadə olunan alətləri göstərəcəkdir. Narrativ sintez isə bu nəticələri tədqiqat sualı ilə əlaqələndirərək tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsinin necə modelləşdirildiyinə dair çatışmazlıqları müzakirə edəcəkdir.

Bu tədqiqatda “nəticə” kimi oxuna bilən şeylər hələ icmalın nəticələri deyil, protokolun planlaşdırdığı metodoloji struktur və əsaslandırmalardır. Məsələn, tədqiqatın dediyi şey “tibb bacısı tələbələrində peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi bu çatışmazlıqlarla modelləşdirilir” deyil. Çünki bu nəticə hələ əldə edilməyib. Daha düzgün ifadə budur: müəlliflər mövcud sahədə belə çatışmazlıqlar ola biləcəyini əvvəlki tədqiqatlarına və ədəbiyyat müşahidələrinə əsaslanaraq irəli sürür və bunu sistemli şəkildə araşdırmaq üçün scoping review protokolu təqdim edirlər.

Bu fərq elmi dürüstlük baxımından çox vacibdir. Protokol tədqiqatları gələcəkdə aparılacaq araşdırmanın planını açıqlayır; nəticə istehsal etmir. Buna görə oxucu bu məqaləni tamamlanmış sistematik icmal və ya meta-analiz kimi oxumamalıdır. Məqalə tədqiqat sualını və metodunu şəffaf göstərərək gələcək icmalın etibarlılığını artırmağı hədəfləyir.

Tədqiqatın tarixi baxımdan əhəmiyyəti peşələrarası təhsil araşdırmalarında uzun müddətdir istifadə olunan “səriştə”, “bacarıq”, “qabiliyyət” və “əməkdaşlıq” kimi anlayışların bəzən həddindən artıq ümumi qalmasına diqqət çəkməsidir. Əgər səriştə anlayışı yaxşı modelləşdirilməzsə, təhsil müdaxilələrinin təsirini şərh etmək çətinləşir. Məsələn, simulyasiya təlimindən sonra tələbələrin özünəh hesabat balları arta bilər; amma bu artım həqiqətən klinik vəziyyətdə əməkdaşlıq davranışına çevrilirmi? Tələbə yalnız münasibətini dəyişib, yoxsa qavrama və qərarvermə bacarığı inkişaf edib? Bu suallara yalnız daha yaxşı konseptual modelləşdirmə ilə cavab vermək olar.

Bu gün baxımından tədqiqatın əhəmiyyəti səhiyyə sistemlərinin rəqəmsallaşması və əməkdaşlıq şəbəkələrinin genişlənməsi ilə daha da artır. Tibb bacısı tələbələri artıq yalnız ənənəvi klinik komanda daxilində deyil, rəqəmsal alətlərlə, xəstəxana informasiya sistemləri ilə, texniki dəstək komandaları ilə və çoxqurumlu qayğı zəncirləri ilə işləməyə hazırlanmalıdır. Buna görə peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi dar “komanda ilə yaxşı yola getmək” bacarığından çox daha genişdir. Tələbə mürəkkəb vəziyyətlərdə hansı məlumatın hansı peşədən gələcəyini, hansı texnoloji sistemin iş axınına təsir etdiyini və hansı vəziyyətdə əməkdaşlığı başlatmalı olduğunu anlamalıdır.

Gələcək baxımından bu protokol tibb bacısı təhsili araşdırmalarında daha güclü səriştə modellərinə ehtiyac olduğunu düşündürür. Əgər icmal mövcud işlərin çoxunun yalnız münasibət və ya özünəh hesabat səviyyəsində qaldığını göstərsə, gələcəkdə müşahidə olunan performans, vəziyyətə spesifik qərarvermə və realistik simulyasiya davranışları daha çox öyrənilə bilər. Əgər nəzəriyyədən istifadə zəifdirsə, peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi araşdırmalarında daha açıq nəzəri modellər qurmaq lazım gələ bilər. Əgər müəyyən kontekstlər və ya təhsil növləri az təmsil olunubsa, yeni tədqiqatlar həmin boşluqlara yönəldilə bilər.

Gündəlik səhiyyə xidməti baxımından bu tədqiqat dolayı, lakin mühüm mesaj verir. Xəstə qayğısında əməkdaşlıq çatışmazlığı yalnız mütəxəssislərin bir-birini sevməməsi və ya ünsiyyət qurmaması problemi deyil. Təhsil prosesində hansı səriştələrin öyrədildiyi, necə ölçüldüyü, hansı vəziyyətlərdə performansa çevrildiyinin araşdırıldığı və tələbələrin real klinik mürəkkəbliyə necə hazırlandığı gələcək xəstə təhlükəsizliyinə təsir edə bilər. Buna görə tibb bacısı təhsilində peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsini düzgün modelləşdirmək uzunmüddətli perspektivdə daha təhlükəsiz və daha koordinasiyalı qayğı sistemləri üçün təməl yarada bilər.

Tədqiqatın güclü tərəfləri arasında protokolun əvvəlcədən qeydiyyatdan keçirilməsi, JBI və PRISMA-ScR kimi tanınmış metodoloji rəhbərlərə əsaslanması, geniş məlumat bazası axtarışını planlaşdırması, axtarış strategiyasının fənlərarası termin müxtəlifliyi ilə hazırlanması, iki müstəqil qiymətləndirici və üçüncü arbitr mexanizmindən istifadə etməsi, məlumat çıxarma kateqoriyalarını əvvəlcədən müəyyən etməsi və nəzəriyyədən istifadəni ayrıca analiz etməyi planlaşdırması yer alır.

Məhdudiyyətlər də açıq şəkildə göstərilmişdir. İngilis və alman dillərindən başqa nəşrlərin kənarlaşdırılması bəzi ölkələrdəki işlərin qaçırılmasına səbəb ola bilər. Boz ədəbiyyat ilkin mərhələdə daxil edilməyəcək; bu da tezislər, hesabatlar və institusional sənədlər kimi bəzi mənbələrin əvvəlcə kənarda qalması deməkdir. Scoping review öz təbiətinə görə daxil edilən işlərin metodoloji keyfiyyətini ətraflı qiymətləndirməyəcəkdir. Bu da sübut bazasının gücü haqqında kəmiyyət və ya qəti nəticələr çıxarmağı məhdudlaşdıracaqdır.

Tədqiqatın dediyi budur: Tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi səhiyyə xidmətləri üçün mərkəzi təhsil nəticəsidir; lakin bu səriştənin empirik tədqiqatlarda necə konseptuallaşdırıldığı və əməliyyatlaşdırıldığı sistemli şəkildə xəritələnməlidir. Təklif olunan scoping review səriştəni davamlılıq kimi ələ alan PID modeli və nəzəriyyədən istifadə analizi ilə bu sahədəki araşdırma çatışmazlıqlarını müəyyən etməyi məqsəd qoyur.

Tədqiqatın demədiyi isə aydındır. Bu protokol tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsində hansı çatışmazlıqların dəqiq mövcud olduğunu hələ göstərmir. Müəyyən təhsil müdaxiləsinin effektiv olduğunu sübut etmir. Tələbələr, tədris proqramları və ya ölçmə alətləri haqqında yekun müqayisəli nəticə təqdim etmir. Bundan əlavə, tamamlanmış icmal olmadığı üçün daxil edilən tədqiqatların yekun sayı, xüsusiyyətləri və nəticələri hələ bildirilməyib.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu iş tamamlanmış empirik tədqiqat və ya tamamlanmış icmal deyil, scoping review protokoludur. Buna görə “metod” bölməsi gələcək icmalın necə aparılacağını izah edir; “nəticələr” isə hələ əldə edilmiş nəticələr deyil, protokolun planlaşdırılan çıxışları, ilkin axtarış həcmi və metodoloji qərarlarıdır.

Protokolun PCC quruluşu belə xülasə edilə bilər:

Axtarış strategiyası yeddi məlumat bazasını əhatə edir. İlkin axtarış nəticələri belədir:

Tədqiqat seçimi prosesi aşağıdakı addımlarla planlaşdırılmışdır:

Məlumat çıxarma aləti yalnız biblioqrafik məlumatları deyil, səriştənin modelləşdirilməsi baxımından kritik məlumatları da toplamağı məqsəd qoyur:

Nəzəriyyədən istifadənin qiymətləndirilməsi protokolun ən fərqləndirici metodoloji elementidir:

Protokolun planlaşdırdığı analiz və təqdimat çıxışları belədir:

Bu protokolun metodoloji məntiqi tibb bacısı təhsili tədqiqatlarında anlayışların səthi istifadə edilməsinin qarşısını almağa yönəlib. Əgər peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsi yalnız ümumi münasibət şkalaları ilə ölçülərsə, tələbənin real klinik vəziyyətdə necə qavradığı, necə şərh etdiyi, necə qərar verdiyi və necə davrandığı qeyri-müəyyən qala bilər. Buna görə təklif olunan icmal səriştə tədqiqatlarını yalnız nəticələrinə görə deyil, səriştəni hansı nəzəri qatlarda ələ aldıqlarına görə də araşdırmağı hədəfləyir.

Protokolda hələ empirik nəticə olmadığı üçün bu işdən çıxarıla biləcək ən düzgün nəticə budur: Tədqiqatçılar tibb bacısı tələbələrində peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsinin modelləşdirilməsinə dair ədəbiyyatı sistemli xəritələmək üçün açıq, qeydiyyatdan keçmiş və nəzəri əsaslandırılmış icmal planı təqdim edirlər. Yekun çatışmazlıqlar yalnız scoping review tamamlandıqdan sonra bildirilə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Aldin Striković, Eveline Wittmann, Johannes Krell və Ferdinand Osterhammer tərəfindən hazırlanmış “Shortcomings of modeling interprofessional collaboration competence in nurse education: A protocol for a scoping review of empirical research” adlı tədqiqat əsasında hazırlanmışdır.

Mənbə mətn preprint scoping review protokoludur. Mətndə açıq şəkildə “Bu preprint tədqiqat məqaləsi ekspert rəyindən keçməmişdir” ifadəsi yer alır. Buna görə iş ekspert rəyindən keçməmişdir. Mətn tamamlanmış scoping review-un nəticələrini deyil, gələcəkdə aparılacaq icmalın tədqiqat sualını, nəzəri çərçivəsini, daxiletmə meyarlarını, axtarış strategiyasını, tədqiqat seçimini, məlumat çıxarma planını və analiz yanaşmasını açıqlayır.

Tədqiqat yeni klinik araşdırma, xəstə məlumatı analizi, tibb bacısı təhsili müdaxiləsi, simulyasiya təlimi sınağı və ya tamamlanmış sistematik icmal deyil. Buna görə tibb bacısı tələbələrinin peşələrarası əməkdaşlıq səriştəsinin hazırda nə qədər yüksək olduğu, hansı təhsil üsulunun ən təsirli olduğu və ya hansı ölçmə alətinin ən yaxşı performans göstərdiyi kimi nəticələr bu protokoldan çıxarıla bilməz.

Bu məzmuna PDF-də olmayan nəticə, təsir iddiası və ya tamamlanmış icmal nəticəsi əlavə edilməmişdir. Protokolda verilən 5.776 qeyd sayı yeddi məlumat bazasında aparılan ilkin axtarışın təkrarlananlar çıxarılmadan əvvəlki xam qeyd sayıdır; yekun daxil edilən tədqiqat sayı deyil. Yekun daxil edilən tədqiqatlar, onların xüsusiyyətləri və araşdırma boşluqları yalnız icmal tamamlandıqdan sonra bildiriləcəkdir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri arasında OSF qeydiyyatı, JBI və PRISMA-ScR metodoloji rəhbərlərinə bağlılıq, geniş məlumat bazası axtarışı, fənlərarası axtarış terminləri, iki müstəqil qiymətləndirici ilə seçim prosesi, pilot skrininq planı, strukturlaşdırılmış məlumat çıxarma aləti və nəzəriyyədən istifadəni ayrıca analiz etmə niyyəti yer alır.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri isə ingilis və alman dillərindən başqa işlərin kənarlaşdırılması, boz ədəbiyyatın ilkin axtarışa daxil edilməməsi, scoping review təbiətinə görə daxil edilən işlərin metodoloji keyfiyyətinin geniş qiymətləndirilməməsi və protokolun hələ nəticə istehsal etməmiş olmasıdır. Buna görə məqalə sahədəki yekun sübut kimi deyil, həmin sübutun necə sistemli şəkildə xəritələnəcəyini göstərən metod planı kimi oxunmalıdır.