Xəstəlik məzuniyyəti əməkdaşın fiziki və ya psixi sağlamlıq vəziyyətinə görə planlaşdırılmamış şəkildə işə gələ bilməməsi kimi müəyyən edilə bilər. Xəstəxana tibb bacılığı kontekstində bu məsələ yalnız həmin əməkdaşın o gün işdə olub-olmaması deyil. Tibb bacısının işə çıxmaması növbə planlaşdırılmasına, komanda yükünə, əlavə iş saatlarına, müvəqqəti personal istifadəsinə, qayğının davamlılığına, pasiyent təhlükəsizliyinə və səhiyyə müəssisəsinin xərclərinə təsir edə bilər. Buna görə tibb bacılarında xəstəlik səbəbli işə çıxmama fərdi sağlamlıq göstəricisi olduğu qədər müəssisənin işləmə tərzini əks etdirən təşkilati göstəricidir.

Tədqiqatın fonu xəstəxana şəraitində tibb bacılarının işə çıxmamasının iqtisadi və klinik nəticələrini birlikdə nəzərdən keçirir. Bir tibb bacısının qısamüddətli yoxluğu belə, xüsusilə işlərarası asılılığın yüksək və əvəzolunmanın aşağı olduğu xəstəxana mühitində, yalnız həmin şəxsin əməkhaqqı xərci demək deyil. Digər əməkdaşların iş yükü arta, növbələr yenidən təşkil oluna, əlavə iş saatları lazım ola, müvəqqəti personal istifadə edilə və komanda daxilində qayğının koordinasiyası pozula bilər. Pasiyent qayğısında davamlılıq kritik olduğuna görə, unplanned absence, yəni planlaşdırılmamış işə çıxmama xəstəxana fəaliyyətində zəncirvari təsir yarada bilər.

Bu tədqiqatın əsas problemi budur: Tibb bacılarında xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın geniş yayıldığı bilinsə də, yalnız işə çıxmamanın baş verib-vermədiyini deyil, neçə gün davam etdiyini də eyni analizdə nəzərdən keçirən və iş mühiti ilə bu nəticələr arasındakı əlaqədə iş məmnunluğu və qavranılan ümumi sağlamlığın vasitəçi rolunu birlikdə araşdıran sübut məhduddur. Tədqiqatçılar bu boşluğu doldurmaq üçün xəstəlik səbəbli işə çıxmamanı iki ayrı nəticə kimi nəzərdən keçirmişdir: işə çıxmama ehtimalı və işə çıxmama müddəti.

Bu fərq çox vacibdir. Tibb bacısının ən azı bir gün xəstəlik məzuniyyəti götürməsi ilə məzuniyyətin 1 gün, 5 gün və ya 10 gün davam etməsi eyni mexanizmlə izah olunmaya bilər. İşə çıxmamanın başlaması iş məmnunluğu, motivasiya, işdən psixoloji uzaqlaşma və iş mühitinə dair qiymətləndirmələrlə daha yaxından əlaqəli ola bilər. İşə çıxmama müddəti isə şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, sağalma qabiliyyəti, fiziki və psixi dayanıqlığı, toplanmış yorğunluğu və işə qayıtma imkanları ilə daha güclü əlaqəli ola bilər. Bu tədqiqat məhz bu iki mexanizmi bir-birindən ayırmağa çalışır.

Məqalənin ədəbiyyatda cavab verdiyi boşluq iş mühiti, iş məmnunluğu, qavranılan sağlamlıq və xəstəlik səbəbli işə çıxmama arasındakı əlaqənin yalnız birbaşa bağlantılarla deyil, vasitəçi yollarla anlaşılması gərəkliyidir. Daha əlverişsiz iş mühiti tibb bacısında daha aşağı iş məmnunluğu yarada bilər. Eyni zamanda fiziki və psixososial yükü artıraraq ümumi sağlamlıq qavrayışını zəiflədə bilər. Bu iki nəticə də işə çıxmama davranışına təsir edə bilər. Belə düşünüldükdə iş mühiti xəstəlik səbəbli işə çıxmama ilə yalnız birbaşa deyil, tibb bacısının iş və sağlamlıq təcrübəsi üzərindən dolayı şəkildə də əlaqəli ola bilər.

Tədqiqatın konseptual quruluşu üç əsas yol üzərindən anlaşıla bilər. Bu göstərim tədqiqatdakı vasitəçi dəyişən məntiqini oxucuya izah etmək üçün istifadə olunan əsas axındır:

\[ \text{Çalışma ortamı} \rightarrow \text{İş doyumu} \rightarrow \text{Hastalık devamsızlığı olasılığı} \]

Bu əlaqədə iş mühiti daha yaxşı qavrandıqda iş məmnunluğu daha yüksək ola bilər; daha yüksək iş məmnunluğu da xəstəlik səbəbli işə çıxmama ehtimalının daha aşağı olması ilə əlaqəli ola bilər. Tədqiqatın nəticələri iş məmnunluğunun xüsusilə işə çıxmamanın başvermə ehtimalı üçün güclü vasitəçi rol oynadığını göstərir.

İkinci əsas yol isə sağlamlıq üzərindən qurulmuşdur:

\[ \text{Çalışma ortamı} \rightarrow \text{Algılanan genel sağlık} \rightarrow \text{Hastalık devamsızlığı olasılığı ve süresi} \]

Burada qavranılan ümumi sağlamlıq həm işə çıxmamanın başlaması, həm də başladıqdan sonra neçə gün davam etməsi ilə əlaqəlidir. Buna görə ümumi sağlamlıq iş məmnunluğuna nisbətən daha geniş vasitəçi mexanizm kimi görünür.

Tədqiqatda istifadə olunan vasitəçi dəyişən analizi VanderWeele tərəfindən təsvir edilən qarşı-faktual səbəbi vasitəçilik analizi çərçivəsinə əsaslandırılmışdır. Bu yanaşma ümumi təsiri iki hissəyə ayırmağa çalışır: birbaşa təsir və dolayı təsir. Bu məntiq belə ümumiləşdirilə bilər:

\[ \text{Toplam etki} = \text{Doğrudan etki} + \text{Dolaylı etki} \]

Burada birbaşa təsir iş mühitinin vasitəçi dəyişəndən keçməyən əlaqə hissəsini; dolayı təsir isə iş məmnunluğu və ya qavranılan ümumi sağlamlıq üzərindən daşınan əlaqə hissəsini ifadə edir. Lakin bu formul burada konseptual izah məqsədilə verilib. Tədqiqatın özü kəsişən olduğu üçün bu təsirlər qəti səbəbi mexanizm kimi deyil, strukturlaşdırılmış əlaqə ayrışmaları kimi oxunmalıdır.

Tədqiqat məlumatları Belçikada 16 Sentyabr - 18 Oktyabr 2024 tarixləri arasında aparılan milli onlayn tibb bacısı sorğusundan gəlir. Sorğu sosial media, tibb bacısı federasiyaları, həmkarlar ittifaqları, xəstəxana birlikləri, peşəkar təşkilatlar və Federal Public Service Health vasitəsilə yayılmışdır. Hədəf populyasiya Belçika xəstəxanalarında pasiyent qayğısında işləyən tibb bacılarıdır. Pasiyent qayğısında aktiv olmayanlar, Belçika xaricində işləyənlər, sorğunu tamamlamayanlar və xəstəxanadan kənar sektorlarda işləyənlər çıxarıldıqdan sonra 3.613 iştirakçı analiz edilmişdir.

Bu nümunə böyükdür və Belçika xəstəxana tibb bacıları haqqında mühüm anlıq görünüş təqdim edir. Lakin nümunə könüllü onlayn iştiraka əsaslandığı üçün tam təsadüfi və təmsilçi olduğu deyilə bilməz. Xüsusilə iş məmnunluğu aşağı və ya iş mühitindən narazı tibb bacılarının sorğuda iştirak etmə motivasiyası fərqli ola bilər. Buna görə nəticələr güclü milli sorğu məlumatı kimi dəyərli olmaqla yanaşı, seçim qərəzi ehtimalı yadda saxlanmalıdır.

Xəstəlik səbəbli işə çıxmama iki şəkildə ölçülmüşdür. Əvvəlcə tibb bacılarından son 30 gün ərzində fiziki sağlamlıq problemi, psixi sağlamlıq problemi və ya bunların kombinasiyası səbəbindən ən azı bir gün işə gəlmədikləri olub-olmadığı soruşulmuşdur. Bu cavab işə çıxmama ehtimalı üçün ikili dəyişən kimi nəzərdən keçirilmişdir: heç işə çıxmama yoxdur və ya ən azı bir gün işə çıxmama var. İkinci olaraq işə çıxmama bildirənlərdə ümumi işə çıxmama müddəti 1 ilə 30 gün arasında toplanmışdır.

İş mühiti bir maddəlik sualla ölçülmüşdür. İştirakçılar iş mühitindən çox razı, razı, narazı və ya heç razı deyil seçimlərindən birini işarələmişdir. Analizdə bu dəyişən müsbət və mənfi iş mühiti kimi iki qrupa ayrılmışdır. Eyni yanaşma iş məmnunluğu və qavranılan ümumi sağlamlıq üçün də istifadə olunmuşdur. İş məmnunluğu yenə dörd səviyyəli məmnunluq sualı ilə ölçülmüşdür. Qavranılan ümumi sağlamlıq isə pis, orta, yaxşı və əla seçimləri ilə qiymətləndirilmiş; analizdə pis/orta ilə yaxşı/əla şəklində iki qrupa ayrılmışdır.

Bu ölçmə yanaşması praktikdir və böyük sorğular üçün uyğundur; lakin məhdudiyyəti də var. İş mühiti, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlıq çoxölçülü anlayışlardır. Tək maddəlik ölçülər iştirakçının ümumi qavrayışını sürətlə tuta bilər, lakin personal yetərliliyi, rəhbər dəstəyi, muxtariyyət, əməkhaqqı, iş yükü, fiziki iş şəraiti, komanda münasibətləri və emosional yük kimi alt komponentləri ətraflı ayıra bilmir. Müəlliflər də iş mühiti dəyişəninin validasiya edilmiş şkala deyil, ümumi göstərici kimi şərh olunmalı olduğunu bildirir.

Nəzarət dəyişənləri kifayət qədər geniş saxlanılmışdır. Demoqrafik xüsusiyyətlər arasında cins, ailə vəziyyəti və təhsil səviyyəsi; peşəkar və təşkilati xüsusiyyətlər arasında xəstəxana bölməsi, xəstəxana növü, təcrübə ili, vəzifə, iş qrafiki, son növbədə pasiyent/tibb bacısı nisbəti, qavranılan qayğı keyfiyyəti, həmkarlarla münasibət, digər səhiyyə peşəkarları ilə münasibət və rəhbərlik dəstəyi yer almışdır. Bu düzəlişlər iş mühiti ilə işə çıxmama arasındakı əlaqənin mümkün qarışdırıcı dəyişənlərdən asılı olmayaraq qiymətləndirilməsinə kömək edir.

Statistik analizdə iki hissəli modelləşdirmə strategiyasından istifadə olunmuşdur. Səbəb işə çıxmama məlumatında çoxlu sıfırın olmasıdır. Tibb bacılarının çoxu son 30 gündə heç bir xəstəlik səbəbli işə çıxmama bildirməyib; bir qismi isə 1 ilə 30 gün arasında işə çıxmama bildirib. Belə məlumat quruluşunda əvvəlcə “ümumiyyətlə işə çıxmama varmı?” sualı, sonra “əgər varsa neçə gün davam edib?” sualı ayrı modellərlə araşdırılır.

İşə çıxmama ehtimalı üçün logistik reqressiyadan istifadə olunmuşdur. Bu model ən azı bir gün işə çıxmama ehtimalının iş mühiti, iş məmnunluğu və ya sağlamlıq vəziyyəti ilə əlaqəsini odds nisbətləri üzərindən qiymətləndirir. İşə çıxmama müddəti üçün isə mənfi binom reqressiyası istifadə olunmuşdur. Bu üsul gün sayı kimi sayım məlumatlarında və həddindən artıq səpələnmə olduqda uyğundur. Nəticələr odds ratio, yəni ORa və incidence rate ratio, yəni IRRa kimi təqdim olunmuşdur.

ORa dəyəri oxucu üçün belə anlaşıla bilər:

\[ ORa < 1 \Rightarrow \text{devamsızlık olasılığı daha düşük} \]

\[ ORa > 1 \Rightarrow \text{devamsızlık olasılığı daha yüksek} \]

Məsələn, iş mühiti üçün ORa təxminən 0,68-0,69 olduqda, daha yaxşı iş mühiti bildirən tibb bacılarında xəstəlik səbəbli işə çıxmama ehtimalının daha aşağı olduğu anlaşılır. Bu dəyər səbəbi risk azalması kimi deyil, düzəldilmiş əlaqə ölçüsü kimi oxunmalıdır.

IRRa dəyəri isə işə çıxmama müddəti üçün belə şərh edilə bilər:

\[ IRRa < 1 \Rightarrow \text{devamsızlık süresi daha kısa} \]

\[ IRRa > 1 \Rightarrow \text{devamsızlık süresi daha uzun} \]

Məsələn, ümumi sağlamlıq üçün IRRa 0,59 olduqda, yaxşı/əla ümumi sağlamlıq bildirən tibb bacılarında işə çıxmama müddətinin daha qısa olması ilə güclü əlaqə tapıldığı anlaşılır.

Təsviri nəticələr nümunənin mühüm xüsusiyyətlərini göstərir. İştirakçıların median yaşı 43 il, median peşəkar təcrübəsi 20 ildir. Bu, nümunənin yalnız erkən karyera tibb bacılarından deyil, kifayət qədər təcrübəli xəstəxana tibb bacısı işçi qüvvəsindən ibarət olduğunu göstərir. İştirakçıların %69,6-sı bakalavr dərəcəsinə malikdir. %60-ı ənənəvi ümumi xəstəxanalarda, %21,4-ü universitet xəstəxanalarında, %11,3-ü universitetlə əlaqəli ümumi xəstəxanalarda çalışır.

Bölmə bölgüsü də müxtəlifdir: %25,2 kəskin qayğı bölmələrində, %33,7 standart bölmələrdə, %20,1 tibbi-texniki bölmələrdə, %14,9 təcili dəyişmə və ya mobil komandalarda, %5,9 digər sahələrdə işləyir. Bu müxtəliflik tədqiqatın yalnız müəyyən intensiv terapiya və ya tək klinik sahə ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Lakin fərqli bölmələrdə iş yükü, pasiyent profili, növbə dinamikası və xəstəlik məzuniyyəti mexanizmləri fərqli ola bilər; buna görə bölmə növü modellərdə nəzarət edilmişdir.

Tibb bacılarının iş mühiti qavrayışı iki yerə bölünmüş görünür. İştirakçıların %51,6-sı iş mühitindən razı və ya çox razıdır; %48,3-ü narazı və ya heç razı deyil. İş məmnunluğu daha müsbət görünür: %71,7 razı və ya çox razı, %28,4 narazı və ya heç razı deyil. Qavranılan ümumi sağlamlıqda %63 yaxşı və ya əla, %37 isə orta və ya pis sağlamlıq bildirib. Bu üç göstərici birlikdə tibb bacılarının əhəmiyyətli hissəsinin işindən razı olsa belə, iş mühiti və sağlamlıq baxımından ciddi çətinlik yaşadığını düşündürür.

Xəstəlik səbəbli işə çıxmama nəticələri diqqətəlayiqdir. Son 30 gün ərzində ən azı bir gün xəstəlik məzuniyyəti bildirən tibb bacılarının nisbəti %19,2-dir. Bu, təxminən hər beş xəstəxana tibb bacısından birinin son dörd həftədə sağlamlıq səbəbindən işə gələ bilmədiyi deməkdir. İşə çıxmama yaşayanlarda median müddət 5 gündür; yəni işə çıxmama çox vaxt yalnız birgünlük qısa fasilələrdən ibarət deyil. Xəstəxana növbələrinin davamlılığı baxımından beşgünlük median fasilə komanda planlaşdırılması və qayğının davamlılığı üçün mənalı iş itkisi yarada bilər.

İşə çıxmama nisbəti iş mühiti qavrayışına görə açıq şəkildə dəyişmişdir. İş mühitindən çox razı tibb bacılarında işə çıxmama %10,2 ikən, iş mühitindən heç razı olmayanlarda %33,3-ə yüksəlmişdir. Oxşar gradient iş məmnunluğunda da görülmüşdür: işindən çox razı olanlarda işə çıxmama %11,8 ikən, heç razı olmayanlarda %37,3-dür. Ümumi sağlamlıqda fərq daha da güclüdür: əla sağlamlıq bildirənlərdə işə çıxmama %4,4, pis sağlamlıq bildirənlərdə %47,6-dır.

Bu gradientlər tədqiqatın əsas fikrini çox aydın göstərir. Xəstəlik səbəbli işə çıxmama sadəcə “tibb bacısı işə gəlmədi” kimi səthi nəticə deyil. İş mühiti pisləşdikcə, iş məmnunluğu azaldıqca və ümumi sağlamlıq qavrayışı zəiflədikcə işə çıxmama ehtimalı aydın şəkildə artır. Lakin bu əlaqələrin istiqaməti kəsişən dizayn səbəbindən qəti deyil. Pis iş mühiti sağlamlığı və iş məmnunluğunu azalda bilər; tez-tez xəstəlik məzuniyyətinə çıxan tibb bacıları iş mühitini daha mənfi qavraya bilər; yaxud üçüncü faktorlar bu əlaqələri birlikdə təsirləndirə bilər.

İşə çıxmama müddəti də oxşar şəkildə dəyişmişdir. İş mühitindən çox razı olanlarda median işə çıxmama müddəti 3 gün, razı olanlarda 4 gün, narazı olanlarda 5 gün və heç razı olmayanlarda 5 gündür. İş məmnunluğu üçün də çox razı olanlarda 3 gün, razı olanlarda 4 gün, narazı olanlarda 5 gün, heç razı olmayanlarda 5 gündür. Ümumi sağlamlıqda isə fərq daha güclüdür: əla və yaxşı sağlamlıq bildirənlərdə median 3 gün, orta sağlamlıqda 5 gün, pis sağlamlıqda 7 gündür.

Vasitəçi dəyişən analizləri bu əlaqələri daha struktur şəkildə nəzərdən keçirir. İlk modeldə iş məmnunluğu vasitəçi dəyişən kimi araşdırılmışdır. Daha məmnunedici iş mühiti aşağı iş məmnunluğu ehtimalının çox daha aşağı olması ilə əlaqəlidir; path A üçün ORa 0,11 verilmişdir. Aşağı iş məmnunluğu isə xəstəlik səbəbli işə çıxmama ehtimalının daha yüksək olması ilə əlaqəlidir; path B üçün ORa 1,69-dur. Bu, iş mühitinin iş məmnunluğu üzərindən işə çıxmama ehtimalı ilə əlaqəli olduğunu düşündürür.

İş məmnunluğu üzərindən dolayı təsir əhəmiyyətlidir. Dolayı təsir ORa 0,74 kimi təqdim olunmuş və iş mühiti ilə işə çıxmama ehtimalı arasındakı ümumi əlaqənin təxminən %79-nun iş məmnunluğu üzərindən izah oluna biləcəyi bildirilmişdir. Bunun əksinə, iş məmnunluğu işə çıxmama müddəti üçün əhəmiyyətli vasitəçi rol göstərməmişdir. Bu fərq iş məmnunluğunun daha çox işə çıxmama qərarının və ya işə çıxmamanın başlamasının psixososial/motivasiya tərəfi ilə əlaqəli ola biləcəyini düşündürür.

İkinci modeldə qavranılan ümumi sağlamlıq vasitəçi dəyişən kimi araşdırılmışdır. Daha yaxşı iş mühiti yaxşı/əla ümumi sağlamlıq bildirmə ehtimalının üç dəfədən çox artması ilə əlaqəlidir; path A üçün ORa 3,18-dir. Yaxşı ümumi sağlamlıq xəstəlik səbəbli işə çıxmama ehtimalının daha aşağı olması ilə güclü şəkildə əlaqəlidir; path B üçün ORa 0,36-dır. Həmçinin yaxşı ümumi sağlamlıq işə çıxmama müddətinin daha qısa olması ilə əlaqəlidir; IRRa 0,59-dur.

Bu modelin dolayı təsirləri həm işə çıxmama ehtimalı, həm də işə çıxmama müddəti üçün əhəmiyyətlidir. Qavranılan ümumi sağlamlıq üzərindən dolayı təsir işə çıxmama ehtimalı üçün ORa 0,77, işə çıxmama müddəti üçün IRRa 0,88 kimi verilmişdir. Vasitəçilik nisbəti işə çıxmama ehtimalı üçün %72, işə çıxmama müddəti üçün %74-dür. Bu nəticə tibb bacılarının ümumi sağlamlıq qavrayışının yalnız işə gələ bilməmək ehtimalına deyil, özlərini pis hiss etdikdə işə qayıtma müddətinə də təsir edə biləcək daha geniş mexanizm olduğunu düşündürür.

Tədqiqatın Şəkil A.1-i konseptual vasitəçi modelləri vizuallaşdırır. Bir modeldə iş mühitindən iş məmnunluğuna, oradan xəstəlik səbəbli işə çıxmamaya gedən dolayı yol göstərilir. Digər modeldə iş mühitindən qavranılan ümumi sağlamlığa, oradan xəstəlik səbəbli işə çıxmamaya gedən yol göstərilir. Eyni zamanda iş mühitindən işə çıxmamaya birbaşa yol da modeldə yer alır. Nəzarət dəyişənləri isə iş mühiti, vasitəçi dəyişənlər və nəticə üzərində təsir göstərə biləcək qarışdırıcılar kimi göstərilir. Bu şəkil tədqiqatın yalnız sadə korrelyasiya deyil, strukturlaşdırılmış vasitəçi əlaqə modeli qurduğunu izah edir.

Şəkil A.2 isə vasitəçi analizlərin rəqəmsal nəticələrini iki paneldə təqdim edir. Panel A-da iş məmnunluğu vasitəçi dəyişən kimi yer alır. Burada iş məmnunluğunun işə çıxmama ehtimalı üçün güclü, amma işə çıxmama müddəti üçün zəif/vasitəçi olmayan rol oynadığı görünür. Panel B-də ümumi sağlamlıq vasitəçi dəyişən kimi yer alır. Burada ümumi sağlamlığın həm işə çıxmama ehtimalı, həm də işə çıxmama müddəti üçün əhəmiyyətli vasitəçi yol yaratdığı göstərilir. Bu şəkil məqalənin ən mühüm elmi mesajını yığcam şəkildə ümumiləşdirir: iş məmnunluğu daha çox işə çıxmamanın başlaması ilə, ümumi sağlamlıq isə həm başlanması, həm də davam etməsi ilə əlaqəlidir.

Cədvəl A.1 iştirakçıların demoqrafik və peşəkar profilini göstərir. Bu cədvəl tibb bacısı işçi qüvvəsinin yaş, təcrübə, təhsil, bölmə növü, vəzifə və iş münasibətləri baxımından müxtəlifliyini ortaya qoyur. Xüsusilə iştirakçıların %91,2-sinin həmkarları ilə münasibətlərindən razı olması və %85,1-inin digər səhiyyə peşəkarları ilə münasibətlərindən razı olması şəxslərarası münasibətlərin ümumilikdə müsbət qavrandığını göstərir. Bunun əksinə, rəhbərlik dəstəyindən razı olanların nisbəti %53,7-də qalmışdır; %46,3 rəhbərlik dəstəyindən razı deyil. Bu nəticə iş mühitində təşkilati dəstəyin tibb bacılarının təcrübəsində mühüm qırılma nöqtəsi ola biləcəyini düşündürür.

Cədvəl A.2 iş mühiti, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlıq paylanmalarını göstərir. İş mühiti məmnunluğunun təxminən yarı-yarıya bölünməsi xəstəxana tibb bacılığı mühitində ciddi təşkilati narazılıq sahəsi olduğunu göstərir. Bunun əksinə, iş məmnunluğu daha müsbət görünür. Bu fərq mühüm ola bilər: tibb bacıları peşələrindən və ya işlərinin mənasından razı ola bilər, lakin müəssisənin iş mühitindən eyni dərəcədə razı olmaya bilər. Bu fərq müdaxilə strategiyaları üçün vacibdir; çünki peşəkar motivasiyanın mövcudluğu pis iş şəraitini sonsuz şəkildə kompensasiya etmir.

Cədvəl A.3 işə çıxmama nisbəti və müddətinin iş mühiti, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlıq səviyyələrinə görə necə dəyişdiyini göstərir. Bu cədvəl məqalənin oxucu üçün ən asan başa düşülən nəticələrindən biridir. İş mühiti, iş məmnunluğu və sağlamlıq qavrayışı pisləşdikcə həm işə çıxmama nisbəti artır, həm də işə çıxmama müddəti uzanır. Xüsusilə pis ümumi sağlamlıq bildirən tibb bacılarında işə çıxmama nisbətinin %47,6-ya çatması və median müddətin 7 gün olması sağlamlıq qavrayışının tibb bacısı işçi qüvvəsinin davamlılığı üçün nə qədər kritik olduğunu göstərir.

Tədqiqatın tarixi baxımdan əhəmiyyəti tibb bacısı xəstəlik səbəbli işə çıxmamanı sadə “işə gəlməmə nisbəti” göstəricisindən çıxarıb iki ayrıca ölçüdə araşdırmasıdır: hadisənin baş verməsi və müddəti. Əvvəlki bir çox tədqiqat illik işə çıxmama günləri və ya ümumi nisbətlər üzərindən qiymətləndirmə apararkən, bu tədqiqat son 30 gündə ən azı bir dəfə işə çıxmama yaşama və işə çıxmamanın neçə gün davam etdiyini ayrıca nəzərdən keçirmişdir. Bu, müdaxilələrin də fərqli hədəfləri ola biləcəyini göstərir. İşə çıxmamanı başladan psixososial proseslərlə onu uzadan sağlamlıq və sağalma prosesləri eyni olmaya bilər.

Bu gün baxımından tədqiqat xəstəxana rəhbərlərinə və səhiyyə siyasətinə mühüm mesaj verir. Tibb bacılarının işə çıxmamasını azaltmaq üçün yalnız işə çıxmama monitorinqi, nəzarət mexanizmi və ya işə qayıtma proseduru yetərli olmaya bilər. Əgər iş mühiti pis, iş yükü yüksək, rəhbərlik dəstəyi zəif, istirahət kifayət deyil, növbə quruluşu davamlı deyil və tibb bacılarının ümumi sağlamlığı pozulubsa, işə çıxmamanın idarə edilməsi yalnız nəticə ilə məşğul olur, səbəbi düzəltmir. Tədqiqat preventiv strategiyaların iş mühitini, iş məmnunluğunu və sağlamlıq dəstəyini birlikdə nəzərdən keçirməli olduğunu göstərir.

Gələcək baxımından ən mühüm tədqiqat ehtiyacı uzunmüddətli araşdırmalardır. Kəsişən məlumat eyni anda ölçülən dəyişənlər arasındakı əlaqəni göstərir; zaman ardıcıllığını sübut etmir. Gələcəkdə tibb bacılarının iş mühiti qavrayışı, iş məmnunluğu, sağlamlıq vəziyyəti və işə çıxmama qeydləri zaman içində izlənilərsə, hansı dəyişənin əvvəl dəyişdiyi və hansı mexanizmin həqiqətən işə çıxmamanı başladıb-uzatdığı daha güclü şəkildə anlaşılacaq. Həmçinin işə çıxmama səbəbləri fiziki, psixi və ya qarışıq sağlamlıq səbəbləri kimi ayrılmalıdır.

Gündəlik xəstəxana praktikası baxımından bu tədqiqat tibb bacılarının işə çıxmamasının komandada qalan tibb bacıları üzərində də yük yaratdığını xatırladır. Tibb bacısı xəstəlik səbəbindən işə gələ bilmədikdə qalan komanda daha çox pasiyentə baxmaq, növbə dəyişmək, əlavə saat işləmək və ya müvəqqəti personal ilə işləmək məcburiyyətində qala bilər. Bu vəziyyət iş mühitini daha da çətinləşdirə, iş məmnunluğunu azalda və ümumi sağlamlıq yükünü artıra bilər. Beləliklə, pis iş mühiti, işə çıxmama və daha ağır iş yükü arasında özünü gücləndirən dövr yarana bilər.

Tədqiqatın güclü tərəflərinə geniş milli nümunə, xəstəxana tibb bacılarına fokuslanma, işə çıxmama ehtimalı ilə müddətini ayırma, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlığı ayrı vasitəçi dəyişənlər kimi araşdırma, çoxdəyişənli düzəlişlər aparma, mənfi binom modelləşdirməsi kimi məlumat quruluşuna uyğun statistik yanaşma, bootstrap etibar intervalları və həssaslıq analizləri ilə nəticələrin dayanıqlığını qiymətləndirmə daxildir.

Məhdudiyyətləri isə diqqətlə oxunmalıdır. Tədqiqat kəsişəndir; buna görə səbəblilik qurula bilməz. Vasitəçi analizlər qarşı-faktual çərçivədə aparılsa da, zaman ardıcıllığı məlum olmadığı üçün nəticələr təsdiqlənmiş səbəbi mexanizm deyil, strukturlaşdırılmış əlaqə ayrışmasıdır. Xəstəlik səbəbli işə çıxmama öz-bildirime əsaslanır və yalnız son 30 günü əhatə edir; bu, uzunmüddətli və ya təkrarlanan işə çıxmamaları tam tutmaya bilər. İş mühiti, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlıq tək maddəlik ölçülərlə qiymətləndirilib; bu da anlayışların alt ölçülərini ətraflı analiz etməyi məhdudlaşdırır. Könüllü onlayn iştirak seçim qərəzi yarada bilər. Ölçülməyən qarışdırıcılar da əlaqələrə təsir etmiş ola bilər.

Tədqiqatın dediyi budur: Belçika xəstəxanalarında tibb bacılarının son 30 gündə öz-bildirimli xəstəlik səbəbli işə çıxmaması geniş yayılıb. Daha yaxşı qavranılan iş mühiti daha aşağı işə çıxmama ehtimalı və daha qısa işə çıxmama müddəti ilə əlaqəlidir. Bu əlaqənin böyük hissəsi iş məmnunluğu və qavranılan ümumi sağlamlıq üzərindən izah olunur. İş məmnunluğu xüsusilə işə çıxmamanın başlaması ilə əlaqəli görünərkən, ümumi sağlamlıq həm işə çıxmamanın başlaması, həm də müddəti ilə əlaqəlidir.

Tədqiqatın demədiyi isə aydındır. Bu tədqiqat daha yaxşı iş mühitinin özlüyündə xəstəlik məzuniyyətini qəti şəkildə azaltdığını sübut etmir. İş məmnunluğunu artıran müəyyən müdaxilənin işə çıxmamanı azaltdığını göstərmir. Ümumi sağlamlığı yaxşılaşdıran proqramın işə qayıtma müddətini qısaltdığını sınaqdan keçirmir. Xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın səbəblərini fiziki və psixi diaqnoz səviyyəsində ayırmır. Nəticələr hakem qiymətləndirilməsindən keçməmiş preprint və kəsişən öz-bildirim məlumatından gəldiyi üçün ehtiyatla şərh edilməlidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqat Belçika xəstəxanalarında işləyən tibb bacıları arasında aparılan onlayn milli kəsişən sorğu məlumatlarına əsaslanır. Məqsəd xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın yayılmasını, müddətini, iş mühiti ilə əlaqəsini və bu əlaqədə iş məmnunluğu ilə qavranılan ümumi sağlamlığın vasitəçi rolunu qiymətləndirməkdir.

Tədqiqatdakı əsas vasitəçi dəyişən məntiqi belə ümumiləşdirilə bilər:

\[ \text{Çalışma ortamı} \xrightarrow{\text{Path A}} \text{Aracı değişken} \xrightarrow{\text{Path B}} \text{Hastalık devamsızlığı} \]

\[ \text{Path C} = \text{Çalışma ortamının toplam ilişkisi} \]

\[ \text{Path C'} = \text{Aracı değişken hesaba katıldıktan sonraki doğrudan ilişki} \]

Burada vasitəçi dəyişən bir modeldə iş məmnunluğu, digər modeldə qavranılan ümumi sağlamlıqdır. Tədqiqat bu iki vasitəçi dəyişəni ardıcıl modeldə deyil, ayrı-ayrılıqda araşdırmışdır; çünki kəsişən məlumat iş məmnunluğu ilə ümumi sağlamlıq arasındakı zaman ardıcıllığını müəyyən etməyə imkan vermir.

Tədqiqatın əsas fərqi belə ümumiləşdirilə bilər:

Tədqiqatın tətbiq baxımından çıxardığı dərslər belə təşkil edilə bilər:

Texniki baxımdan tədqiqatın ən mühüm nəticəsi xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın tək nəticə kimi nəzərdən keçirilməməli olmasıdır. İşə çıxmama ehtimalı və işə çıxmama müddəti fərqli prosesləri əks etdirə bilər. İş məmnunluğu işə çıxmamanın başlamasına daha yaxın psixososial mexanizm ola bilərkən, ümumi sağlamlıq həm işə çıxmamanın başlanmasını, həm də uzanmasını təsirləndirən daha bütöv sağlamlıq və sağalma qabiliyyəti göstəricisi kimi görünür.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə Giordano Bellaccomo, Nicolas Bouckaert, Koen Van den Heede və Arnaud Bruyneel tərəfindən hazırlanmış “Self-reported sickness absence among hospital nurses in Belgium: associations with work environment, job satisfaction and general health in a cross-sectional mediation analysis” başlıqlı tədqiqata əsaslanaraq hazırlanmışdır.

Mənbə mətn preprint kəsişən sorğu tədqiqatıdır. Mətndə açıq şəkildə “Bu preprint tədqiqat məqaləsi hakem qiymətləndirməsindən keçməyib” ifadəsi yer alır. Buna görə tədqiqat hakem qiymətləndirilməsindən keçməmişdir. Nəticələr Belçika xəstəxanalarında pasiyent qayğısında işləyən 3.613 tibb bacısının onlayn sorğuda bildirdiyi iş mühiti, iş məmnunluğu, ümumi sağlamlıq və son 30 gündəki xəstəlik səbəbli işə çıxmama məlumatlarına əsaslanır.

Tədqiqat klinik müdaxilə, iş yeri yaxşılaşdırma proqramı, randomizə tədqiqat və ya uzunmüddətli səbəblilik araşdırması deyil. İş məmnunluğunu artıran, iş mühitini yaxşılaşdıran və ya tibb bacısının sağlamlığını dəstəkləyən müəyyən müdaxilənin xəstəlik səbəbli işə çıxmamanı azaltdığını sınaqdan keçirmir. Araşdırmanın fokusu kəsişən məlumatlar daxilində iş mühiti ilə xəstəlik səbəbli işə çıxmama arasındakı əlaqənin iş məmnunluğu və qavranılan ümumi sağlamlıq vasitəsilə necə qurulduğunu araşdırmaqdır.

Bu məzmuna PDF-də olmayan səbəblilik iddiası, müəyyən xəstəxana siyasətinin qəti uğuru iddiası, tibb bacılarının işə çıxmamasını fərdi məsuliyyətsizlik və ya laqeydlik kimi şərh etmək və ya Belçika xaricindəki bütün xəstəxana sistemlərinə birbaşa ümumiləşdirmə əlavə edilməmişdir. Tədqiqat xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın iş mühiti, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlıqla yaxından əlaqəli olduğunu göstərir; lakin bu əlaqələrin səbəbi olaraq doğrulanması üçün uzunmüddətli və müdaxilə yönümlü araşdırmalara ehtiyac olduğunu bildirir.

Tədqiqatın məhdudiyyətlərinə kəsişən dizayn səbəbindən səbəblilik qurula bilməməsi, xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın öz-bildirime əsaslanması, yalnız son 30 günün qiymətləndirilməsi, iş mühiti, iş məmnunluğu və ümumi sağlamlığın tək maddəlik ölçülərlə nəzərdən keçirilməsi, könüllü onlayn iştirak səbəbindən seçim qərəzi ehtimalı və ölçülməyən qarışdırıcıların qala bilməsi daxildir. Buna baxmayaraq geniş milli nümunə, iki hissəli modelləşdirmə yanaşması, vasitəçi dəyişən analizi və həssaslıq analizləri tədqiqatın nəticələrini elmi baxımdan mühüm edir.

Nəticə olaraq tədqiqat Belçika xəstəxanalarında tibb bacılarında xəstəlik səbəbli işə çıxmamanın yüksək olduğunu; iş mühiti, iş məmnunluğu və qavranılan ümumi sağlamlıqla yaxından əlaqəli olduğunu göstərir. İş məmnunluğu xüsusilə işə çıxmamanın başlaması ilə, ümumi sağlamlıq isə həm işə çıxmamanın başlaması, həm də müddəti ilə əlaqəli görünür. Buna görə xəstəxana tibb bacılarında xəstəlik səbəbli işə çıxmamanı azaltmağa yönəlmiş strategiyalar yalnız işə çıxmama monitorinqi ilə məhdudlaşmamalı; iş şəraitini, peşəkar məmnunluğu və tibb bacılarının fiziki-psixi sağlamlığını birlikdə dəstəkləməlidir.