Məhkəmə süni intellekti, iş materiallarını xülasə edən, sübutları təsnifləndirən, oxşar qərarları tapan, risk balı yaradan və ya qərar layihəsi hazırlayan alqoritmik sistemlərin məhkəmə proseslərində istifadə edilməsidir. Bu tədqiqat məhkəmələrdə süni intellektin nə qədər irəli gedə biləcəyini müəyyən etmək üçün dəqiqlik və ya səmərəlilikdən daha fundamental bir meyar təklif edir: tərəfləri bağlayan qərarın hüquqi əsaslandırmasının hələ də insan hakim tərəfindən, konkret işə və tərəflərin arqumentlərinə cavab verəcək şəkildə hazırlanıb-hazırlana bilməməsi. Müəllif Braziliya, ABŞ, Avropa İttifaqı və Çini müqayisə edərək süni intellektin qərar dəstəyi kimi istifadə oluna biləcəyini, lakin sistem çıxışının qərarın əsas hüquqi əsaslandırmasını əvəz etdiyi nöqtədə “qərar dəstəyinin” “qərar əvəzlənməsinə” çevrildiyini müdafiə edir. Bu tez State v. Loomis, Braziliyanın CNJ qaydaları, Aİ Süni İntellekt Aktı, Çinin 206 System sistemi və CEPEJ Etik Xartiyası əsasında inkişaf etdirilir; daha sonra üçpilləli Motivated Adjudication Continuity Standard (MACS) təklif olunur. Bununla belə, MACS qüvvədə olan hüquq norması deyil, müəllifin hazırladığı idarəetmə çərçivəsidir və məqalə orijinal empirik tədqiqat təqdim etmir.

Məhkəmələrdə süni intellekt haralarda istifadə olunur?

Mənbəyə görə müasir məhkəmə sistemlərində süni intellekt tətbiqləri yalnız işlərin idarə edilməsi ilə məhdudlaşmır. Təbii dil emalı alətləri iş materiallarını xülasə edə, maşın öyrənməsi modelləri prosedur risklərini işarələyə, böyük dil modeli əsaslı alətlər qərar və ya əmr layihəsi yarada, aktuar sistemlər isə həbs, girov və ya cəza müəyyənləşdirilməsi prosesinə risk balları təqdim edə bilər.

Bu tətbiqlər arasında hüquqi risk eyni deyil. Sistemin qanunvericilik və ya presedent tapması ilə təqsirləndirilən şəxsin yenidən cinayət törətmə ehtimalını qiymətləndirməsi və ya hakim adından tam hüquqi əsaslandırma yazması məhkəmə funksiyası baxımından fərqli müdaxilə səviyyələri yaradır.

Süni İntellekt Məhkəmədə Qərar Dəstəyi ilə Qərar Əvəzlənməsi Arasındakı Sərhədi Harada Aşır?

Mənbənin təklif etdiyi meyara görə sərhəd, süni intellekt çıxışının hakimin qiymətləndirdiyi bir giriş olmaqdan çıxaraq tərəfləri bağlayan qərarın əsas hüquqi əsaslandırmasına çevrildiyi nöqtədə aşılır. Sistem iş materiallarını xülasə edə, risk balı verə və ya layihə hazırlaya bilər; lakin yekun hüquqi əsaslandırma konkret faktlara və tərəflərin real arqumentlərinə cavab verən, insan hakim tərəfindən qəbul edilən və müdafiə oluna bilən məhkəmə mühakiməsi olaraq qalmalıdır.

Əsaslandırma vermək öhdəliyi niyə mərkəzdədir?

Məqalənin əsas konseptual seçimi süni intellekt müzakirəsini dəqiqlik, sürət və ya ardıcıllıq üzərindən deyil, əsaslandırılmış qərar üzərindən qurmaqdır.

Müəllif əsaslandırmanın iki fərqli anlayışını ayırır:

• Instrumental yanaşma: Əsaslandırma hakimi intizamlandırır, apellyasiyanı asanlaşdırır və ictimai etimadı artırır.
• Konstitutiv yanaşma: Əsaslandırma yalnız yaxşı qərar çıxarmağa xidmət edən vasitə deyil; dövlət aktını həqiqi mənada məhkəmə qərarı edən ünsürlərdən biridir.

Məqalə ikinci yanaşmanı qəbul edir. Buna görə məhkəmənin bir tərəfi onun razılığı olmadan hüquqi cəhətdən bağlaya bilməsinin legitimliyi yalnız düzgün nəticəyə çatmasından deyil, həmin nəticəyə niyə gəldiyini məhz həmin işin faktları və arqumentləri əsasında izah etməsindən qaynaqlanır.

Qərarın Düzgün Olması Əsaslandırılmamış Məhkəmə Qərarını Yetərli Edirmi?

Mənbənin qəbul etdiyi konstitutiv əsaslandırma baxışına görə xeyr. Nəticə maddi baxımdan düzgün olsa belə, tərəflərin konkret iddia və müdafiələrinə cavab verməyən standart və ya şablon izah məhkəmə əsaslandırmasının funksiyasını yerinə yetirmir; çünki əsaslandırmanın məqsədi yalnız düzgün nəticəni göstərmək deyil, tərəfin qərarın səbəblərini anlaya bilməsini, onlara etiraz edə bilməsini və lazım gəldikdə yuxarı instansiya məhkəməsində mübahisələndirə bilməsini təmin etməkdir.

Statistik çıxış ilə hüquqi əsaslandırma arasındakı fərq

Müəllifin əsas tezi budur ki, maşın öyrənməsi və statistik proqnoz sistemləri əsasən nümunələr və korrelyasiyalar üzərindən çıxış yaradır. Risk modeli keçmiş işlərdə müəyyən dəyişənlərlə müəyyən nəticələr arasındakı nümunədən istifadə edə bilər. Lakin müəllif bunun öz-özlüyündə aşağıdakı suala cavab vermədiyini müdafiə edir:

“Bu şəxsin, bu hadisənin və bu hüquqi arqumentlərin xüsusiyyətləri altında niyə məhz bu hüquqi nəticə onu bağlamalıdır?”

Beləliklə, modelin riyazi baxımdan izah edilə bilməsi ilə məhkəmə əsaslandırmasının mövcudluğu eyni şey deyil. Alqoritmin çəkilərinin, xüsusiyyətlərinin və təlim məlumatlarının izah olunması konkret işdə normativ hüquqi nəticənin niyə düzgün olduğunu izah etməyə bilər.

İnsan hakimlər də nümunələrdən istifadə etmirmi?

Məqalə öz tezisinə qarşı irəli sürülə biləcək bu güclü etirazı ayrıca nəzərdən keçirir. Hakimlər də presedentlərdən, peşəkar təcrübədən və əvvəlki oxşar işlərdən istifadə edirlər; buna görə insan mühakiməsi də müəyyən dərəcədə nümunə əsaslıdır.

Müəllifin cavabı budur ki, əsas fərq “statistik olan / olmayan” fərqi deyil, konkret arqumentlərə cavab vermək qabiliyyətidir. İnsan hakim presedent qərarın mövcud işə niyə tətbiq edildiyini və ya edilmədiyini, tərəfin etirazına cavab verərək izah edə bilər. Məqaləyə görə sırf alqoritmik risk balı bu cür arqumentə həssas hüquqi cavabı öz-özünə yaratmır.

Braziliya: əsaslandırmanın açıq konstitusiya əsası

Mənbə Braziliyanı əsaslandırılmış qərar vermək öhdəliyinin konstitusiya mətnində açıq şəkildə yer alması səbəbindən xüsusi nümunə kimi araşdırır.

Braziliya Federal Konstitusiyasının 93-cü maddəsinin IX bəndi məhkəmə qərarlarının əsaslandırılmış olmasını və əks halda etibarsızlıq nəticəsini nəzərdə tutan konstitusiya çərçivəsi kimi qiymətləndirilir.

Məqalə həmçinin Braziliya Mülki Prosessual Məcəlləsinin 489-cu maddəsinə əsaslanaraq yalnız ümumi hüquqi anlayışı qeyd etməyin və ya hər işə tətbiq oluna biləcək standart formuldan istifadə etməyin yetərli əsaslandırma sayılmamasını konstitutiv yanaşma üçün mühüm nümunə kimi göstərir.

Braziliyadakı süni intellekt qaydaları

Conselho Nacional de Justiça (CNJ) 2020-ci il tarixli 332 saylı qərarla məhkəmələrdə süni intellektə dair etik, şəffaflıq və idarəetmə prinsiplərini tənzimləmişdir.

Mənbəyə görə 2025-ci ilin martında 615 saylı tənzimləmə ilə çərçivə generativ süni intellekt və böyük dil modellərini daha açıq şəkildə əhatə edəcək formada genişləndirilmişdir. Yeni sistem dövri audit, davamlı doğrulama və gücləndirilmiş insan nəzarəti mexanizmlərinə vurğu edir.

Müəllif bu inkişafı konstitusiya prinsipinin təkbaşına texnoloji sərhədi avtomatik müəyyən etmədiyinin göstəricisi kimi şərh edir: texnologiya dəyişdikcə əməliyyat qaydaları da yenilənməlidir.

ABŞ: State v. Loomis

State v. Loomis, məhkumluq və cəzanın müəyyən edilməsi prosesində COMPAS adlı təkrar cinayət törətmə riskinin qiymətləndirilməsi vasitəsinin istifadəsinin ədalətli məhkəmə araşdırması hüququ ilə əlaqəsini müzakirə edən Wisconsin Supreme Court qərarıdır.

Mənbəyə görə məhkəmə COMPAS istifadəsini tamamilə qadağan etməmiş; sistemin balının cəzanı müəyyən edən həlledici element olmaması və hakimin onu digər məlumatlardan yalnız biri kimi qiymətləndirməsi şərti ilə istifadə oluna biləcəyinə qərar vermişdir.

State v. Loomis Süni İntellektin Cinayət Cəzası Qərarını Verməsinə İcazə Verdimi?

Xeyr. Mənbənin Loomis şərhinə görə Wisconsin Supreme Court COMPAS risk balının məhkəmənin müstəqil əsaslandırmasını əvəz etməsini deyil, məhdud və şərtli qərar girişi kimi istifadə olunmasını qəbul etmişdir. Balın həlledici olmaması və məhkəmənin alətin məhdudiyyətlərini bilməsi qərar dəstəyi ilə qərar əvəzlənməsi arasındakı fərq baxımından əsas şərtlərdir.

Müəllif Loomis-in əhatəsinin məhdud olduğunu xüsusi vurğulayır. Qərar generativ süni intellektin cəzanın hüquqi əsaslandırmasını yazdığı və ya sistem çıxışının faktiki olaraq hakimin qərarını müəyyən etdiyi ssenariləri birbaşa həll etmir.

Avropa İttifaqının Süni İntellekt Aktı

Regulation (EU) 2024/1689, məhkəmələrdə faktları və hüququ araşdırmaq, şərh etmək və ya hüququ konkret işə tətbiq etmək məqsədi ilə istifadə olunan müəyyən süni intellekt sistemlərini yüksək riskli sistemlər kateqoriyasına daxil edir.

Bu təsnifat avtomatik qadağa demək deyil. Yüksək riskli sistemlərdə risk idarəetməsi, məlumat idarəetməsi, texniki sənədləşmə, qeydiyyat aparılması, şəffaflıq, insan nəzarəti, dəqiqlik, dayanıqlılıq və kibertəhlükəsizlik kimi öhdəliklər qüvvəyə minir.

Məqalənin tənqidi budur: sistemin insan nəzarətinə uyğun dizayn edilməsi hər konkret işdə hakimin həqiqətən müstəqil əsaslandırma qurduğuna zəmanət vermir. Buna görə məhsul səviyyəsində insan nəzarəti ilə qərar səviyyəsində insan mühakiməsi bir-birindən ayrılmalıdır.

Çin: Şanxay 206 System

Şanxay High People's Court və iFLYTEK tərəfindən hazırlanmış “206 System” cinayət ədliyyəsi prosesində süni intellekt inteqrasiyasının məqalədə araşdırılan ən əhatəli nümunəsidir.

Mənbəyə görə sistem:

• sübutların ardıcıllığının yoxlanılması,
• oxşar işlərin axtarışı,
• cəzanın ağırlığına dair tövsiyələr,
• həbs və cinayət təqibi meyarları ilə bağlı qərar dəstəyi

kimi müxtəlif funksiyaları yerinə yetirir.

Müəllifin xüsusilə diqqət çəkdiyi xüsusiyyət bəzi proseslərdə alqoritmik tövsiyədən kənara çıxıldıqda insan qərarverəndən əlavə əsaslandırma tələb oluna bilməsidir.

Alqoritmik Tövsiyədən Kənara Çıxmağın Daha Çətin Olması Niyə Problem Yarada Bilər?

Məqalənin institusional təhlilinə görə alqoritmin tövsiyəsinə əməl etmək əlavə izah tələb etmədiyi halda tövsiyədən ayrılmaq əlavə əsaslandırma və ya audit tələb edirsə, sistem birbaşa qərar yazmasa belə hakimi alqoritmə uyğun davranmağa təşviq edə bilər. Belə təşviq arxitekturası formal insan imzası saxlanılsa da faktiki qərar müstəqilliyini azaldaraq qərar əvəzlənməsinə yaxınlaşa bilər.

Mənbə bunun Çindəki bütün qərarların alqoritm tərəfindən verildiyi mənasına gəlmədiyini açıq şəkildə fərqləndirir. 206 System rəsmi olaraq yardımçı sistem kimi təsvir olunur. Müəllifin “asimmetrik təşviq” qiymətləndirməsi ictimaiyyətə açıq dizayn xüsusiyyətlərindən çıxardığı institusional nəticədir.

CEPEJ Etik Xartiyası

Avropa Şurasına bağlı European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ) 2018-ci ildə məhkəmə sistemlərində süni intellektdən istifadəyə dair beş əsas prinsip müəyyən etmişdir:

1. əsas hüquqlara hörmət,
2. ayrı-seçkilik etməmə,
3. məhkəmə məlumatlarının emalında keyfiyyət və təhlükəsizlik,
4. şəffaflıq və qərəzsizlik,
5. istifadəçinin nəzarəti altında olma.

Məqalə xüsusilə “under user control” prinsipini öz əsaslandırma mərkəzli yanaşmasına ən yaxın beynəlxalq etik formulasiya kimi qiymətləndirir.

Estoniyadakı “robot hakim” hekayəsi niyə vacibdir?

2019-cu ildən etibarən beynəlxalq mediada Estoniyanın 7.000 avrodan aşağı kiçik mülki mübahisələri süni intellekt “robot hakim” ilə həll edəcəyi barədə xəbərlər yayılmışdır.

Mənbə Estoniya Ədliyyə və Rəqəmsal İşlər Nazirliyinin daha sonra belə bir süni intellekt hakimi hazırlamadığını açıq şəkildə bildirdiyini qeyd edir. Real tətbiqin mübahisəsiz ödəniş əmrləri kimi prosedur proseslərin avtomatlaşdırılması olduğu bildirilir.

Müəllif bu hadisədən mühüm idarəetmə dərsi çıxarır: hətta xarici müşahidəçilər proses avtomatlaşdırması ilə məhkəmə qərarverməsi arasındakı fərqi qarışdıra bilirlərsə, “qərar dəstək sistemi” etiketi təkbaşına etibarlı deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Metodoloji dizayn

Məqalə orijinal eksperimental və ya statistik məlumat yaratmır. Üç metodoloji qatı birləşdirir:

• Doktrinal hüquq təhlili: konstitusiya, qanun, tənzimləmə və məhkəmə qərarlarının araşdırılması.
• Müqayisəli institusional təhlil: Braziliya, ABŞ, Avropa İttifaqı və Çinin fərqli hüquq və idarəetmə modellərinin müqayisəsi.
• İş əsaslı hüquq təhlili: xüsusilə State v. Loomis və 206 System kimi konkret nümunələrin qiymətləndirilməsi.

CEPEJ Etik Xartiyası ayrıca hüquq sistemi kimi deyil, müxtəlif Avropa hüquq sistemləri üçün çarpaz istinad yaradan soft-law aləti kimi istifadə olunur.

Qərar dəstəyi və qərar əvəzlənməsi

MACS Nədir?

Motivated Adjudication Continuity Standard (MACS) süni intellekt sistemlərini texniki arxitekturasına və ya istehsalçı etiketlərinə görə deyil, yekun məhkəmə qərarının əsas hüquqi əsaslandırması ilə qurduqları funksional əlaqəyə görə üç pillədə təsnif edən, müəllif tərəfindən təklif edilmiş idarəetmə çərçivəsidir. MACS-in əsas testi konkret işə cavab verən, insan tərəfindən yaradılmış əsaslandırmanın tərəfləri bağlayan başlıca hüquqi akt kimi davam edib-etməməsidir.

MACS Pillə 1

Qərarın əsaslandırmasına birbaşa toxunmayan funksiyaları əhatə edir:

• işlərin idarə edilməsi,
• sübutların təşkili,
• transkripsiya,
• tərcümə,
• hüquqi araşdırma və mənbələrin tapılması.

Mənbəyə görə bu funksiyalar xüsusi əsaslandırma qoruması olmadan ümumiyyətlə qəbuledilən istifadə sahələridir.

MACS Pillə 2

Hakimin mühakiməsinə giriş yaradan, lakin nəzəri olaraq mühakimənin özü olmayan funksiyaları əhatə edir:

• risk balları,
• oxşar iş təklifləri,
• mübahisəsiz faktların ilkin xülasəsi,
• əsasən yenidən işlənməli olan ilkin qərar layihəsi.

Bu istifadələr üçün MACS dörd əsas təminat təklif edir:

1. Yekun əsaslandırmanın insan tərəfindən əsaslı şəkildə hazırlanması.
2. Layihə mənşəyi qeydi: hansı bölmənin süni intellekt tərəfindən yaradıldığının audit oluna bilən şəkildə qeydə alınması.
3. Tərəflərə açıqlama: hansı süni intellekt alətinin hansı məqsədlə istifadə olunduğunun bildirilməsi.
4. Ayrı-seçkilik təsirinin auditi: qorunan xüsusiyyətlərlə əlaqəli çıxış yaradan sistemlərin müstəqil dövri auditə tabe edilməsi.

MACS Pillə 3

Süni intellekt çıxışının qərarın faktiki əsaslandırmasına çevrildiyi istifadələri əhatə edir. Məsələn, süni intellekt tərəfindən yazılmış tam qərarın hakim tərəfindən yalnız səthi dəyişikliklərlə qəbul edilməsi bu kateqoriyaya daxildir.

Məqalə həmçinin alqoritmik tövsiyədən kənara çıxmağın hakim üçün institusional xərc yaratdığı sistemlərin də funksional olaraq qərar əvəzlənməsinə yaxınlaşa biləcəyini müdafiə edir.

Müəllif bu pilləni, araşdırılan hüquq sistemlərində hazırda mövcud olmayan xüsusi və işə xas qanunvericilik səlahiyyəti olmadıqca, ehtimal üzrə qəbuledilməz istifadə sahəsi kimi təsnif edir. Bu, MACS-in normativ təklifidir; bütün hüquq sistemlərində qüvvədə olan birbaşa pozitiv hüquq norması deyil.

Aşağı dəyərli və yüksək həcmli əməliyyatlar üçün istisna

MACS həqiqətən mübahisəsiz kiçik məbləğli tələblər, ödəniş əmrləri və ya prosessual defolt qərarları kimi yüksək həcmli və aşağı riskli əməliyyatlar üçün daha çevik yanaşma təklif edir.

Buradakı mühüm şərt odur ki, mübahisə həqiqətən çəkişməli hala gəldikdə insan hakimə çıxış mümkün olsun.

Süni intellekt istifadəsinin qeydə alınması

Məqalənin ən konkret texniki təkliflərindən biri drafting-provenance log, yəni qərar mətninin yaranma tarixçəsinin audit oluna bilən formada qeydə alınmasıdır.

Bu yanaşma sonradan aşağıdakı sualların araşdırılmasını hədəfləyir:

• Hansı mətn süni intellekt tərəfindən yaradılıb?
• Hakim hansı bölmələri dəyişib?
• Dəyişikliklər əsaslı olub, yoxsa yalnız formal?
• Qərarın hüquqi əsaslandırması həqiqətən müstəqil insan qiymətləndirməsinə əsaslanırmı?

Müəllif yalnız “insan nəzarəti mövcuddur” şəklində institusional bəyanatın yetərli olmadığını; bunun audit oluna bilən texniki sübutla dəstəklənməli olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqatın dəstəklədikləri

• Məhkəmələrdə süni intellekt istifadəsinin yalnız dəqiqlik və şəffaflıq əsasında qiymətləndirilə bilməyəcəyinə dair doktrinal arqument təqdim edir.
• Qərar dəstəyi ilə qərar əvəzlənməsinin funksional olaraq ayrılmalı olduğunu müdafiə edir.
• Loomis qərarını məhdud və şərtli alqoritmik qərar dəstəyinə nümunə kimi şərh edir.
• AB AI Act-in məhsul səviyyəsində insan nəzarətinin konkret qərar səviyyəsində insan mühakiməsini təkbaşına təmin etmədiyini irəli sürür.
• Çinin 206 System nümunəsinin alqoritmik tövsiyəyə əməl etmək istiqamətində təşviq arxitekturası yarada biləcəyini müzakirə edir.
• MACS adlı üçpilləli idarəetmə standartı təklif edir.
• Süni intellekt dəstəkli qərar hazırlanmasında audit oluna bilən layihə mənşəyi qeydlərinin zəruri olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədikləri

• Bütün süni intellekt istifadəsinin məhkəmələrdə hüquqa zidd olduğunu iddia etmir.
• Süni intellekt sistemlərinin heç bir şəraitdə məhkəmə prosesində istifadə edilməməli olduğunu müdafiə etmir.
• MACS-in bu gün hər hansı ölkədə qüvvədə olan məcburi qanun olduğunu göstərmir.
• İnsan hakimlərin alqoritmlərdən həmişə daha düzgün qərar verdiyini empirik olaraq sübut etmir.
• 206 System sisteminin Çindəki qərarları faktiki olaraq tam avtomatik verdiyini sübut etmir.
• Süni intellektin qərəzli olmasının əsaslandırma problemi ilə eyni hüquqi məsələ olduğunu fərz etmir; bunları ayrı, lakin yığılan problemlər kimi nəzərdən keçirir.

Əsas məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət müqayisənin yalnız dörd hüquq sistemini əhatə etməsidir. Digər common-law, civil-law və ya konstitusiya məhkəməsi modellərində qərar dəstəyi–qərar əvəzlənməsi sərhədi fərqli formada ortaya çıxa bilər.

İkinci məhdudiyyət COMPAS və oxşar alqoritmik risk alətləri ilə bağlı empirik iddiaların əvvəlki tədqiqatlardan və araşdırma jurnalistikası işlərindən götürülməsidir; bu nəticələr araşdırılmamış yeni sistemlərə avtomatik şamil edilə bilməz.

Üçüncüsü, State v. Loomis yalnız Wisconsin Supreme Court qərarıdır və ABŞ-ın bütün ştatlarında məcburi federal alqoritmik cəza standartı deyil.

Dördüncü məhdudiyyət Çin 206 System təhlilinin ictimaiyyətə açıq rəsmi və akademik ikinci dərəcəli mənbələrə əsaslanmasıdır. Mənbə koduna və ya daxili audit qeydlərinə birbaşa çıxış yoxdur.

Nəhayət, MACS-in təklif etdiyi müstəqil audit, layihə mənşəyi qeydi və texniki izlənəbilənlik infrastrukturları araşdırılan hüquq sistemlərinin əksəriyyətində hələ mövcud deyil. Buna görə MACS mövcud praktikadan daha çox institusional dizayn təklifidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq:The AI Judge: Algorithmic Decision-Making, Due Process and the Future of Judicial Power

Müəllif: Northon Salomão de Oliveira.

ORCID: 0009-0007-4038-0609.

İnstitusional/peşəkar təsvir: OAB São Paulo, Brazil.

Yazılma tarixi: 19 avqust 2026.

Mənbə növü: Doktrinal hüquq, müqayisəli institusional təhlil və iş əsaslı hüquq araşdırması.

Rəyçilik: Yüklənmiş sənəddə resenziyalı nəşr statusunu təsdiq edən məlumat yoxdur.

Jurnal / DOI / nəşriyyat: Mənbə sənədində göstərilməyib.

Araşdırılan hüquq sistemləri: Braziliya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Avropa İttifaqı və Çin.

Çarpaz istinad: Council of Europe / European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ).

Əsas hüquq mənbələri: Braziliya Federal Konstitusiyası maddə 93/IX; Braziliya Mülki Prosessual Məcəlləsi maddə 489 §1; CNJ Resolution 332/2020 və 615/2025; State v. Loomis; Regulation (EU) 2024/1689; Çin Supreme People's Court 2022 süni intellekt rəyləri; CEPEJ European Ethical Charter.

Özgün təklif: Motivated Adjudication Continuity Standard (MACS).

Süni intellekt istifadəsi barədə açıqlama: Müəllif məqalənin hazırlanması zamanı layihə dəstəyi, tədqiqatın təşkili, müqayisəli mənbələrin müəyyənləşdirilməsi, analitik strukturlaşdırma və dilin təkmilləşdirilməsi məqsədilə süni intellekt əsaslı alətlərdən istifadə etdiyini; yekun hüquqi təhlili, mənbələri, şərhləri və nəticələri özünün yoxladığını və məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü bildirir.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqat orijinal eksperimental və ya empirik məlumat yaratmır. MACS qüvvədə olan pozitiv hüquq norması deyil, müəllifin doktrinal və müqayisəli təhlildən çıxardığı təklif xarakterli idarəetmə çərçivəsidir.