Protez-əsaslı 3B cərrahi bələdçi, xəstənin mövcud tam protezinin həndəsəsini implant cərrahiyyəsində istifadə olunan fiziki yönləndirmə vasitəsinə çevirən rəqəmsal yanaşmadır. Bu pilot tədqiqat əvvəllər tək implant üçün hazırlanmış sistemin tam dişsiz üst çənədə dörd və ya beş implantın flapless yerləşdirilməsinə uyğunlaşdırılıb-uyğunlaşdırıla bilməyəcəyini klinik olaraq qiymətləndirmişdir.

Sistem 3B çap edilmiş protez nüsxəsinin içinə yerləşdirilən yenidən mövqeləndirilə bilən PEEK relslərdən və 0°, 12° və 24° dəyişdirilə bilən bucaq düzəltmə qovanlarından istifadə edir. Bu quruluş implant qovanının bukko-palatal mövqeyinin və ya istiqamətinin kiçik dəyişikliklərlə tənzimlənməsinə və lazım gəldikdə bütün cərrahi bələdçi yenidən hazırlanmasından trayektoriyanın dəyişdirilməsinə imkan verir.

On beş xəstəyə ümumilikdə 61 implant yerləşdirilmişdir. Cərrahiyyə zamanı sinus və ya nazal boşluğun penetrasiyası, yaxud labial sümük perforasiyası kimi fəsad bildirilməmişdir. Üç implant yüklənmədən əvvəl osseointeqrasiya çatışmazlığı səbəbindən uğursuz olmuş, bir implant isə təxminən 26. ayda gec dövrdə itirilmişdir.

Protez yüklənməsi vaxtından 12. aya qədər qiymətləndirilən 53 implantda median marginal sümük səviyyəsi 0,38 mm-dən 0,78 mm-ə yüksəlmişdir. Səkkiz xəstəlik split-mouth səth müqayisəsində tam kobud səthli implantlar hibrid implantlara nisbətən daha az erkən sümük dəyişikliyi göstərmişdir. Lakin tədqiqat kiçik, balanssız və randomizə olunmamış pilot olduğuna görə bu səth nəticəsi qəti klinik üstünlüyün sübutu deyil, gələcəkdə yoxlanmalı hipotezdir.

Xəstələrin bildirdiyi OHIP-14 balları bir ildə demək olar ki, sıfıra enərək ağız sağlamlığı ilə əlaqəli həyat keyfiyyətində nəzərəçarpacaq yaxşılaşma ilə uyğun mənzərə göstərmişdir. Bununla belə, postoperativ CBCT istifadə edilmədiyindən bələdçinin planlaşdırılan və faktiki implant mövqeləri arasındakı dəqiqliyi bu tədqiqatda kəmiyyətcə ölçülməmişdir.

Dişsiz maksillada implant yerləşdirmək niyə çətin ola bilər?

Tamamilə dişsiz üst çənədə implant müalicəsi alt çənə ilə müqayisədə fərqli anatomik və biomexaniki çətinliklər yaradır. Maksilyar sümükdə aşağı sümük sıxlığı, nazik kortikal lövhələr, maksilyar sinus və nazal boşluq kimi anatomik strukturların yaxınlığı implant mövqeyinin və bucağının diqqətlə planlaşdırılmasını tələb edir.

İmplantların yalnız sümük daxilinə yerləşdirilməsi kifayət deyil. Son sabit protezin vida kanallarının, yük paylanmasının və estetik mövqeyinin uyğun olması üçün implantlar protez yönümlü trayektoriya ilə yerləşdirilməlidir.

Kompüter dəstəkli cərrahi bələdçilər bu virtual planın ağızdaxili cərrahi mövqeyə köçürülməsinə kömək edir. Lakin kommersiya sistemləri xüsusi proqram təminatı, laboratoriya infrastrukturu, istehsal prosesləri və əlavə xərc tələb edə bilər.

Protez-Əsaslı 3B Bələdçi Sistemi Necə İşləyir?

Bu sistemdə cərrahi bələdçi sıfırdan müstəqil aparat kimi layihələndirilmir. Xəstənin mövcud üst tam protezi başlanğıc həndəsəsi kimi istifadə olunur, protezin rəqəmsal nüsxəsi yaradılıb 3B çap edilir və implant yönləndirmə komponentləri bu nüsxəyə inteqrasiya olunur.

1. CBCT ilə protez yönümlü planlaşdırma

Xəstəyə əvvəlcə cone-beam computed tomography (CBCT) çəkilir. Sümük həcmi, anatomik sərhədlər və planlaşdırılan protezin mövqeyi birlikdə qiymətləndirilərək implantların virtual trayektoriyaları müəyyən edilir.

Buradakı məqsəd yalnız mümkün sümük sahəsini tapmaq deyil, implantın mövqeyini son sabit restavrasiya ilə uyğunlaşdırmaqdır.

2. Mövcud protezin surətinin çıxarılması

Xəstənin mövcud maksilyar tam protezi rəqəmsal olaraq çoxaldılır və bu nüsxə 3B printerlə cərrahi bələdçi kimi hazırlanır.

Beləliklə, bələdçinin ağızdaxili oturma səthi xəstənin artıq istifadə etdiyi protezin mukozal anatomiyasını izləyir.

3. PEEK relslər

Bələdçinin içinə dörd polyether-ether-ketone (PEEK) rels yerləşdirilmişdir.

Hər relsin içində hərəkət etdirilə bilən PEEK qovanı vardır. Bu qovan:

• bukko-palatal istiqamətdə yenidən mövqeləndirilə bilər,
• planlaşdırılan osteotomiya oxunu istiqamətləndirir,
• kiçik plan-klinika uyğunsuzluqlarında bütün bələdçini yenidən hazırlamaq ehtiyacını azaldır.

4. Dəyişdirilə bilən bucaq qovanları

Sistemdə üç bucaq seçimi vardır:

• 0°
• 12°
• 24°

Bu dəyişdirilə bilən hissələr tək əsas bələdçi daxilində implant trayektoriyasının bucaq baxımından dəyişdirilməsinə imkan verir.

Niyə PEEK?

Müəlliflər PEEK-i bir neçə səbəbə görə seçmişdir:

• osteotomiyanı yönləndirmək üçün kifayət qədər mexaniki sərtlik,
• biouyğunluq,
• CBCT görüntüsündə radiolüsent davranış,
• daha münasib xərc və emal oluna bilmə,
• qurum daxilində istehsal üçün daha əlverişli quruluş.

Metal qovanlar qiymətləndirilmiş, lakin ayrıca təchizat ehtiyacı, xərc və görüntü artefaktları səbəbindən bu azaldılmış-infrastruktur yanaşmasına daha az uyğun hesab edilmişdir.

Cərrahi Tətbiq Necə Aparıldı?

Bütün implantlar lokal anesteziya altında, flap qaldırılmadan və selikli qişa ilə dəstəklənən cərrahi bələdçidən istifadə edilərək yerləşdirilmişdir.

Cərrahi axın:

1. Bələdçi ağıza yerləşdirilir və tam oturması yoxlanılır.
2. PEEK qovanı vasitəsilə osteotomiya hazırlanır.
3. Planlaşdırılan bucaq və dərinlik qorunaraq implant yerləşdirilir.
4. İlkin stabillik klinik olaraq yoxlanılır.
5. Bələdçi çıxarılır və healing abutment taxılır.

Standart olaraq hər xəstəyə dörd implant yerləşdirilmişdir. Bir xəstədə anatomik və protetik ehtiyac səbəbindən beşinci implant istifadə edilmişdir.

Flap qaldırılmadığı üçün tikiş tələb olunmamışdır.

Tam Kobud və Hibrid İmplant Arasındakı Fərq Nədir?

Tədqiqatda iki fərqli implant səthi dizaynı müqayisə edilmişdir.

Tam kobud implant

IBT, IBNT və IBR implantlarında orta dərəcədə kobud səth implantın bütün uzunluğu boyunca davam edir.

Hibrid implant

MSC-IBT və MSC-IBNT implantlarında:

• apikal üçdəbir kobuddur,
• orta üçdəbir kobuddur,
• koronal boyun sahəsi isə emal edilmiş və daha hamardır

səthə malikdir.

Hibrid dizaynın nəzəri əsaslandırması apikal sahədə osseointeqrasiya üçün kobud səthi qoruyarkən, koronal sahədə daha az kobud səthdən istifadə etməklə lövhə tutulmasını və erkən krestal sümük yenidən formalaşmasını azaltmaqdır.

Bu tədqiqat məhz bu hipotezin qısamüddətli sümük davranışı ilə uyğun olub-olmadığını da araşdırmışdır.

Split-Mouth Dizayn Niyə İstifadə Edildi?

Split-mouth dizaynda eyni xəstənin bir tərəfi bir implant səthini, digər tərəfi isə digər səthi alır.

Beləliklə, yaş, ümumi sağlamlıq, sümük biologiyası, ağız gigiyenası və protezdən istifadə kimi xəstələrarası dəyişənlərin bir hissəsi təbii olaraq nəzarətdə saxlanılır.

Lakin bu tədqiqatdakı split-mouth quruluş ideal randomizə edilmiş dizayn deyil.

Hibrid tərəf:

• random ədəd istehsalı ilə deyil, xəstə qeydiyyat siyahısında növbəli sıra ilə təyin edilmişdir,
• allocation concealment tətbiq edilməmişdir,
• üç xəstə protetik səbəblərlə yalnız tam kobud implant almışdır,
• bir xəstədə planlaşdırılan 2/2 əvəzinə 1/3 səth paylanması yaranmışdır.

Buna görə tədqiqatın səth müqayisəsi randomizə edilmiş nəzarətli split-mouth sınağı səviyyəsində qəbul edilə bilməz.

İmplantlar Nə Zaman Yükləndi?

Tədqiqatda gecikdirilmiş yükləmə protokolu tətbiq edilmişdir.

İmplantların təxminən altı ay ərzində osseointeqrasiyası gözlənilmişdir. Daha sonra healing abutment-lar compact conical abutment-larla əvəz edilmiş və üç həftə sonra yekun protetik prosedurlara başlanmışdır.

Hər xəstəyə dörd implantla dəstəklənən, vintlə sabitlənən zirkoniya sabit körpü hazırlanmışdır.

Protez təhvil verilməzdən əvvəl:

• passiv uyğunluq,
• oklüziya,
• fonetika,
• estetika

yoxlanılmışdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Xəstə qrupu

Cərrahi təhlükəsizlik müşahidələri

Tədqiqatda intraoperativ fəsad və ya postoperativ infeksiya bildirilməmişdir.

Həmçinin:

• sinus penetrasiyası,
• nazal boşluğun pozulması,
• labial sümük lövhəsinin perforasiyası

bildirilməmişdir.

Bu nəticələr sistemin klinik tətbiq oluna bilməsini dəstəkləyir; lakin postoperativ CBCT olmadığı üçün implantların virtual plandan nə qədər yayınmasını ölçmür.

İmplant uğursuzluqları

Ümumilikdə dörd implant üç xəstədə çıxarılmış və yenilənmişdir.

Üç erkən uğursuzluq:

• yükləmədən əvvəl baş vermişdir,
• osseointeqrasiya çatışmazlığı ilə əlaqələndirilmişdir,
• infeksiya, həddindən artıq yükləmə və ya cərrahi travma əlaməti bildirilməmişdir.

Bir gec uğursuzluq isə təxminən 26. ayda proqressiv marginal sümük itkisi ilə ortaya çıxmışdır.

Erkən uğursuzluq:

3 / 61 implant = %4,9

Xəstə səviyyəsində:

3 / 15 xəstə = %20

olaraq bildirilmişdir.

Erkən uğursuzluqların hamısı iki siqaret çəkəndə müşahidə edilmişdir; lakin bu kiçik pilot tədqiqat siqaretin müstəqil təsirini kəmiyyətcə sınaqdan keçirəcək gücdə deyil.

Birillik marginal sümük nəticələri

Paired baseline və 12 aylıq rentgenoqrafik məlumatlar 14 xəstədəki 53 implant üçün mövcuddur.

Başlanğıc ilə 12 ay arasındakı fərq:

p < 0,001

olaraq tapılmışdır.

İki implantda 12 aylıq sümük itkisi 4 mm-i keçmişdir. Bu implantlar klinik olaraq stabil və simptomsuz olsa da, müəlliflər onların uzunmüddətli radioloji izlənməli olduğunu vurğulayırlar.

Ölçmə etibarlılığı

Marginal sümük ölçmələri iki müstəqil tədqiqatçı tərəfindən aparılmışdır.

Həm intra-rater, həm də inter-rater etibarlılığı:

ICC = 0,85

olaraq bildirilmiş və yaxşı uyğunluq kimi qiymətləndirilmişdir.

Hibrid İmplantlar Daha Az Sümük İtkisi Təmin Etdimi?

Bu pilot tədqiqatda xeyr. Tədqiqatın ilkin gözləntisinin əksinə, tam kobud implantlarda 12 aylıq sümük dəyişikliyi hibrid implantlardan daha aşağı olmuşdur.

İmplant səviyyəsində təsviri nəticələr

Xəstə səviyyəsində real split-mouth müqayisəsi

Yalnız hər iki səth üçün etibarlı cütləşdirilmiş məlumatı olan səkkiz xəstə analizə daxil edilmişdir.

Bu səkkiz xəstənin hamısında tam kobud tərəfdə orta sümük dəyişikliyi hibrid tərəfdən daha aşağı olmuşdur.

Median cütləşdirilmiş fərq:

−0,49 mm

Hodges–Lehmann pseudo-median:

−0,55 mm

Wilcoxon testi:

p = 0,012

olaraq bildirilmişdir.

Niyə “tam kobud implant daha yaxşıdır” demək olmaz?

Çünki səth müqayisəsi yalnız səkkiz xəstəyə əsaslanır və bir neçə mühüm qarışdırıcı dəyişən mövcuddur:

• tərəf bölgüsü randomizə edilməmişdir,
• allocation concealment yoxdur,
• implant sayı hər xəstədə iki tərəf arasında balanslı deyil,
• protetik yük bölgüsü tərəflər arasında fərqli ola bilər,
• yumşaq toxuma biotipi fərqli ola bilər,
• implant yerləşdirmə dərinliyi nəzarət edilə bilməyən amildir.

Müəlliflər həmçinin daha nəzarətli və daha uzun izləmə müddətli nəşrlərdə hibrid və tam kobud səthlər arasında oxşar nəticələrin bildirildiyini qeyd edirlər.

Buna görə mövcud nəticə hipotez yaradan siqnal kimi qiymətləndirilməlidir.

Xəstə Məmnuniyyəti Necə Dəyişdi?

Xəstə tərəfindən bildirilən nəticələr Oral Health Impact Profile-14 (OHIP-14) ilə qiymətləndirilmişdir.

Müalicədən əvvəl mövcud tam protezlə:

• funksional məhdudiyyət,
• fiziki narahatlıq,
• psixoloji narahatlıq,
• sosial təsirlənmə

yüksək səviyyədə bildirilmişdir.

Bir il sonra 14 xəstənin balları sahələrin əksəriyyətində sıfıra və ya sıfıra çox yaxın dəyərlərə enmişdir.

İzləmə orta göstəriciləri 0–0,87 arasında dəyişmişdir.

Floor effect nə deməkdir?

Balların çoxunun sıfıra düşməsi güclü yaxşılaşma ilə uyğundur; lakin eyni zamanda ölçmə alətinin “çox yaxşı” nəticələr arasında fərq qoymasını çətinləşdirir.

Buna görə OHIP-14 məlumatlarına inferensial test tətbiq edilməmiş və nəticələr yalnız təsviri şəkildə təqdim olunmuşdur.

Bu Sistem Kommersiya Rəqəmsal Bələdçilərdən Daha Dəqiqdirmi?

Bu tədqiqat bunu göstərmir.

Postoperativ CBCT alınmadığı üçün:

• implant giriş nöqtəsi sapması,
• apikal sapma,
• bucaq sapması,
• dərinlik xətası

kəmiyyətcə ölçülməmişdir.

Deməli, sistemin “bu qədər mm dəqiq olduğu” və ya digər bələdçilərdən daha dəqiq olduğu bu tədqiqatdan nəticə kimi çıxarıla bilməz.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticə daha məhduddur:

Sistem, bu kiçik klinik seriyada dişsiz üst çənədə flapless çoxlu implant yerləşdirilməsinə tətbiq oluna bilən görünmüşdür.

Sümük İtkisi Niyə İmplant Yerləşdirildiyi Andan Etibarən Ölçülmədi?

Radioloji baseline implant cərrahiyyəsi deyil, təxminən altı ay sonrakı yekun protez yüklənməsi kimi müəyyən edilmişdir.

Buna görə implantın ilk yerləşdirilməsi ilə protezin yüklənməsi arasında baş verən:

• erkən krestal remodelinq,
• sağalma dövründə sümük dəyişiklikləri

tədqiqatın 12 aylıq dəyişiklik hesabına daxil edilməmişdir.

Beləliklə, bildirilən 0,28 mm median dəyişiklik implant yerləşdirilməsindən sonrakı ümumi sümük itkisi deyil.

Tədqiqatın Əsas Məhdudiyyətləri Nələrdir?

• Yalnız 15 xəstə vardır.
• Əvvəlcədən aparılmış nümunə ölçüsü hesablaması yoxdur.
• Səth müqayisəsinə yalnız səkkiz xəstə töhfə vermişdir.
• Tərəf təyinatı formal randomizə edilməmişdir.
• Allocation concealment aparılmamışdır.
• Üç xəstə yalnız tam kobud implant almışdır.
• Radioloji baseline implant yerləşdirilməsi deyil, protez yükləmə vaxtıdır.
• Sağalma dövründə erkən sümük remodelinqi ölçülməmişdir.
• Postoperativ CBCT olmadığı üçün bələdçi dəqiqliyi ölçülməmişdir.
• Uzunmüddətli implant sağqalımı üçün izləmə müddəti məhduddur.
• OHIP-14-də nəzərəçarpacaq floor effect yaranmışdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu Verianla məzmunu Marco Tudts, Tashia Moodley, Rani D’haese və Stefan Vandeweghe tərəfindən hazırlanmış Prosthesis-Based 3D Guide System for Maxillary Implant Placement: A Feasibility Study Using a Split-Mouth Evaluation adlı akademik tədqiqata əsaslanaraq müstəqil şəkildə hazırlanmışdır.

Məqalə Dentistry Journal jurnalında 2026-cı ildə, Cild 14, Məqalə 395 kimi yayımlanmışdır. DOI: 10.3390/dj14070395. Nəşr tarixi 1 iyul 2026-dır. Tədqiqat MDPI tərəfindən Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq giriş kimi yayımlanmışdır.

Tədqiqat prospektiv fizibilite pilotudur. Əvvəllər tək implant üçün hazırlanmış protez-əsaslı 3B bələdçi sistemi dişsiz maksillada flapless çoxlu implant reabilitasiyasına uyğunlaşdırılmışdır. Sistem yenidən mövqeləndirilə bilən PEEK relslər və 0°, 12° və 24° dəyişdirilə bilən bucaq düzəltmə qovanlarından istifadə edir.

Tədqiqata 15 xəstə daxil edilmiş və 61 implant yerləşdirilmişdir. Üç implant yükləmədən əvvəl, bir implant isə daha gec dövrdə uğursuz olmuşdur. 53 implant üçün protez yüklənməsinin başlanğıcı ilə 12 aylıq cütləşdirilmiş rentgenoqrafik məlumatlar mövcuddur.

Marginal sümük dəyişikliyi protez yüklənməsi tarixindən etibarən ölçülmüşdür; implant cərrahiyyəsi ilə protez yüklənməsi arasındakı təxminən altı aylıq sağalma dövrü ölçmələrə daxil edilməmişdir.

Split-mouth səth müqayisəsində yalnız səkkiz xəstə hər iki implant səthi üçün etibarlı cütləşdirilmiş məlumat təmin etmişdir. Tam kobud implantlarda daha aşağı 12 aylıq sümük dəyişikliyi görülsə də, tərəf təyinatı formal randomizə edilməmişdir və nümunə kiçikdir. Buna görə nəticə implant səthləri arasında qəti üstünlük sübutu kimi deyil, gələcək tədqiqatlar üçün hipotez yaradan nəticə kimi qiymətləndirilməlidir.

Postoperativ CBCT aparılmadığı üçün cərrahi bələdçinin xətti və ya bucaq dəqiqliyi kəmiyyətcə qiymətləndirilməmişdir. Tədqiqatın klinik tətbiq oluna bilmə göstərməsi həndəsi dəqiqliyin sübut edildiyi demək deyil.

Tədqiqat Ghent University Etik Komitəsi tərəfindən təsdiqlənmiş, Helsinki Bəyannaməsi və Good Clinical Practice prinsiplərinə uyğun aparılmış və bütün iştirakçılardan yazılı məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır. Xarici maliyyələşmə bildirilməmiş və müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.