Torpaq soxulcanları kənd təsərrüfatı torpaqlarının görünməyən mühəndisləri kimidir. Torpağı qarışdırır, üzvi maddəni parçalayır, suyun torpağa hopmasına kömək edir və qida maddələrinin dövranını dəstəkləyirlər. Buna görə soxulcan icmaları torpaq sağlamlığının mühüm bioloji göstəricilərindən biri hesab olunur.

Bu preprint tədqiqat Belçikanın Valon Bölgəsində 43 qışlıq taxıl tarlasında soxulcan icmalarını araşdırıb. Tədqiqatçılar tarlaları yalnız “orqanik”, “konvensional”, “mühafizəedici əkinçilik” və ya “orqanik mühafizəedici əkinçilik” kimi ayırmaqla kifayətlənməyib, real tətbiq intensivliklərini də ölçüblər. Xüsusilə iki göstərici önə çıxıb: torpaq emalının intensivliyi və torpaqda ölçülən pestisid qalığı.

Nəticələrə görə geniş kənd təsərrüfatı sistemi etiketləri soxulcan icmalarını ardıcıl şəkildə izah etməkdə zəif qalıb. Çünki eyni sistem daxilində tətbiq intensivlikləri xeyli dəyişə bilir. Məsələn, bəzi orqanik tarlalarda alaq otlarına nəzarət üçün intensiv mexaniki torpaq emalı aparıla bildiyi halda, bəzi konvensional və ya mühafizəedici əkinçilik tarlalarında torpağın daha az pozulması müşahidə oluna bilər.

Tədqiqatın əsas mesajı budur: Torpaq canlılarını qorumaq üçün yalnız “hansı kənd təsərrüfatı sistemi?” sualı kifayət etmir. “Torpaq nə qədər və necə emal olunur?”, “hansı dərinlikdə pozulur?”, “pestisid qalığı həqiqətən torpaqda hansı səviyyədə qalır?” kimi daha ölçülə bilən suallara baxmaq lazımdır.

Problem Nədir?

Kənd təsərrüfatı sistemləri torpağa yalnız məhsul yetişdirilən səth kimi deyil, canlı ekosistem kimi təsir edir. Torpaqda bakteriyalar, göbələklər, nematodlar, gənələr, həşərat sürfələri və soxulcanlar birlikdə fəaliyyət göstərir. Bu canlıların bir qismi üzvi maddəni parçalayır, bir qismi qida maddələrinin dövranını tənzimləyir, bir qismi isə torpağın fiziki quruluşunu dəyişir.

Soxulcanların bu sistemdə xüsusi yeri var. Tunellər açaraq torpağın havalanmasına, su keçiriciliyinə və üzvi maddənin torpağa qarışmasına töhfə verirlər. Buna görə soxulcan itkisi yalnız “bir növ qrupu azaldı” demək deyil; torpaq quruluşu və ekosistem xidmətləri də təsirlənə bilər.

İndiyədək bir çox tədqiqat kənd təsərrüfatı sistemlərini geniş kateqoriyalarla müqayisə edib: orqanik əkinçilik daha yaxşıdır, yoxsa konvensional; şumlanan sistem, yoxsa torpağın emal olunmadığı sistem? Lakin bu təsnifatlar real tətbiq fərqlərini həmişə tuta bilmir. Çünki eyni etiket altında çox fərqli tətbiqlər həyata keçirilə bilər.

Məsələn, orqanik əkinçilik pestisid istifadəsini azalda bilər; lakin bəzi sistemlərdə alaq otlarına nəzarət üçün daha intensiv mexaniki torpaq emalı aparıla bilər. Mühafizəedici əkinçilik isə çox vaxt daha az torpaq emalını hədəfləyir; lakin hər mühafizəedici əkinçilik sahəsi eyni dərəcədə aşağı mexaniki təzyiqə malik olmaya bilər.

Bu tədqiqatın əsas problemi budur:

Soxulcan icmalarını əslində nə daha yaxşı izah edir: kənd təsərrüfatı sistemi etiketi, yoxsa torpaq emalı və pestisid qalığı kimi ölçülə bilən tətbiq intensivlikləri?

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqatçılar 2024 və 2025-ci illərdə Belçikanın Valon Bölgəsində 43 real fermer tarlasını araşdırıblar. Bu sahələr nəzarət olunan sınaq sahələri deyil, real kənd təsərrüfatı istehsalının aparıldığı qışlıq taxıl tarlalarıdır. Bu məqam vacibdir, çünki real fermer tətbiqlərində eyni sistem daxilində belə ciddi fərqlər ola bilər.

Tarlalar dörd qrupa ayrılıb:

• CVA: Konvensional əkinçilik
• CA: Mühafizəedici əkinçilik
• OA: Orqanik əkinçilik
• OCA: Orqanik mühafizəedici əkinçilik

Lakin tədqiqat əslində bu etiketlərdən kənara çıxıb. Tədqiqatçılar fermerlərlə görüşərək son illərdə torpaq emalı, örtük bitkiləri, gübrələmə və pestisid tətbiqlərini qeydə alıblar.

Soxulcan nümunələri erkən yazda götürülüb. Hər tarlada torpaq blokları çıxarılıb, soxulcanlar əl ilə ayrılıb və daha dərində yaşayan fərdləri çıxarmaq üçün kimyəvi ekstraksiya üsulundan istifadə olunub. Toplanan soxulcanlar sayılıb, çəkilib, inkişaf mərhələsinə və ekoloji kateqoriyalarına görə ayrılıb. Yetkin və yarımyetkin fərdlər növ səviyyəsində müəyyən edilib.

Tədqiqatçılar yalnız növ sayına və fərdlərin sayına baxmayıblar. Soxulcanların funksional xüsusiyyətləri də təhlil edilib. Məsələn, bədən uzunluğu, bədən kütləsi/uzunluq nisbəti, kokon ölçüsü və soxulcanın torpaqdakı şaquli yaşayış qatı kimi xüsusiyyətlər qiymətləndirilib.

Torpaq nümunələrində fiziki-kimyəvi analizlər aparılıb; əlavə olaraq 110 aktiv pestisid maddəsi üzrə skrininq edilib. Beləliklə, yalnız fermerin “nə tətbiq etdiyini” deyil, torpaqda hansı qalıqların ölçüldüyünü də görmək mümkün olub.

Formullar Nəyi İzah Edir?

Bu tədqiqatda iki mühüm tətbiq intensivliyi göstəricisindən istifadə olunub.

Birincisi ISAC göstəricisidir. Bu göstərici tətbiq olunan pestisid aktiv maddəsinin müvafiq məhsul üçün icazə verilən maksimum dozaya nisbətən nə qədər istifadə edildiyini ümumiləşdirir. Sadə dillə bu suala cavab verir:

Bir tarlada istifadə olunan aktiv maddə miqdarı icazə verilən istinad dozaya nisbətən nə qədər təzyiq yaradır?

Bu göstərici tətbiq qeydlərinə əsaslanır.

İkincisi SPRI, yəni Torpaq Pestisid Qalığı İndeksidir. Bu, torpaq nümunəsində aşkar olunan aktiv maddə qalıqlarının cəmini ifadə edir. Yəni yalnız tətbiq bəyanına deyil, birbaşa torpaqda aparılan ölçməyə baxır.

Üçüncü və tədqiqatın ən kritik göstəricisi STIR, yəni Torpaq Emalı İntensivliyi Dərəcəsidir. STIR torpaq emalı əməliyyatının sürətini, istifadə olunan emal tipini, pozulan sahənin faizini və iş dərinliyini birləşdirir.

Sadə ifadə ilə STIR bu suala cavab verir:

Torpaq mexaniki olaraq nə qədər güclü, nə qədər dərin və nə qədər geniş sahədə pozulub?

STIR dəyəri yüksəldikcə torpağın mexaniki pozulması artır. Tədqiqatda soxulcan sıxlığı, biokütləsi və növ zənginliyi üçün ən ardıcıl izahedici dəyişən STIR olub.

Qrafik / Cədvəl / Sxemin Əsas Mesajı

Məqalədəki vizualların əsas mesajı belə ümumiləşdirilə bilər:

İlk xəritə tədqiqatın Belçikanın Valon Bölgəsində 43 qışlıq taxıl tarlasında aparıldığını göstərir. Bu, tədqiqatın laboratoriya təcrübəsi deyil, real fermer tarlalarına əsaslanan regional sahə araşdırması olduğunu göstərir.

Kənd təsərrüfatı sistemlərinə görə qurulan NMDS qrafiki tarlaların “orqanik”, “konvensional”, “mühafizəedici əkinçilik” kimi etiketlərə görə aydın qruplaşmadığını göstərir. Fərqli sistemlərə aid nöqtələr bir-birinə qarışır. Əsas mesaj budur: Geniş sistem etiketi soxulcan icmasını təkbaşına güclü şəkildə izah etmir.

Torpaq xüsusiyyətləri ilə bağlı qrafik pH, kalium və fosfor kimi amillərin soxulcan icması üzərində məhdud, lakin müəyyən izlər buraxdığını göstərir. Lakin bu izahetmə gücü kənd təsərrüfatı tətbiqlərinin intensivliyi qədər nəzərəçarpan deyil.

Tətbiq göstəriciləri ilə aparılan analiz qrafiki STIR və SPRI kimi dəyişənlərin soxulcan növləri ilə müxtəlif istiqamətlərdə əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Bəzi növlər intensiv torpaq emalı və ya pestisid qalığı artdıqda azalır, bəziləri isə daha dözümlü görünə bilər. Bu, bütün soxulcanların eyni reaksiya vermədiyini göstərir.

Torpaq emalı intensivliyi qrafiki tədqiqatın ən güclü mesajını verir. STIR yüksəldikcə soxulcan sıxlığı, biokütləsi və növ zənginliyi azalır. Yüksək torpaq emalı intensivliyində soxulcan sıxlığı və biokütləsində təxminən %60–75, növ zənginliyində isə təxminən %50–67 azalma müşahidə olunur.

STIR komponentlərə ayrıldıqda yalnız “torpaq emal olundumu?” sualının kifayət etmədiyi aydın olur. Emalın tipi və dərinliyi müəyyənedicidir. Xüsusilə torpağı çevirən əməliyyatlar və 10–20 cm dərinlikdəki müdaxilələr soxulcan biokütləsinə güclü mənfi təsirlə əlaqələndirilir.

Funksional xüsusiyyətlər cədvəli pestisid qalıqlarının soxulcan sayını birbaşa azaltmasa belə, icmanın funksional quruluşunu dəyişə bildiyini göstərir. Pestisid qalığı yüksək olan torpaqlarda səthə yaxın yaşayan növlərin payı azalarkən, 5–20 cm dərinlikdə yaşayan növlərin payı artır. Bundan əlavə, kokon ölçüsü və bədən nisbətləri kimi çoxalma və morfologiya xüsusiyyətlərində də dəyişikliklər görünür.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Tədqiqatçılar 43 real fermer tarlasında işləyiblər. Tarlalar qışlıq taxıl sahələridir və dörd fərqli kənd təsərrüfatı sistemi etiketi altında təsnifləndirilib: konvensional, orqanik, mühafizəedici əkinçilik və orqanik mühafizəedici əkinçilik.

Soxulcan nümunələrinin götürülməsi hər tarlada müəyyən protokola uyğun aparılıb. Altı fərqli nöqtədən torpaq bloku çıxarılıb, soxulcanlar əl ilə ayrılıb və daha dərində yaşayan fərdləri çıxarmaq üçün AITC məhlulundan istifadə olunub. Toplanan soxulcanlar laboratoriyaya gətirilib, sayılıb, çəkilib və növ/ekoloji kateqoriya səviyyəsində müəyyən edilib.

Torpaq nümunələri 0–25 cm dərinlikdən götürülüb. Bu nümunələrdə pH, üzvi maddə, C/N nisbəti, fosfor, kalium, maqnezium, kalsium, azot, kation mübadiləsi tutumu və tekstura kimi xüsusiyyətlər ölçülüb.

Pestisid qalığı üçün 110 aktiv maddə üzrə skrininq aparılıb. Aşkar edilən aktiv maddələrdən torpaq pestisid qalığı indeksi hesablanıb.

Fermerlərlə aparılan müsahibələrdən torpaq emalı, örtük bitkiləri, gübrələmə, pestisid istifadəsi və məhsul idarəetməsi barədə məlumatlar toplanıb. Bu məlumatlardan STIR, ISAC, SPRI, örtük bitkisi növ zənginliyi və azot girişi kimi göstəricilər yaradılıb.

Statistik analizlərdə kənd təsərrüfatı sistemi etiketləri ilə real tətbiq intensivliyi göstəriciləri müqayisə olunub. Bundan əlavə, soxulcan icmasının yalnız növ sayı deyil, funksional xüsusiyyətləri də qiymətləndirilib.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatda 43 tarladan ümumilikdə 2085 soxulcan fərdi və 11 soxulcan növü qeydə alınıb. Fərdlərin sayı baxımından endogeik, yəni torpağın daxilində yaşayan növlər üstünlük təşkil edib. Biokütlə baxımından isə daha iri bədənli anesik növlər önə çıxıb.

Kənd təsərrüfatı sistemi etiketi soxulcan icmalarını ümumilikdə yaxşı izah etməyib. Sıxlıq və növ zənginliyi baxımından orqanik, konvensional və ya mühafizəedici əkinçilik sinifləri arasında ardıcıl fərq tapılmayıb. Biokütlədə bəzi fərqlər görülsə də, bu fərqin arxasında sistem etiketindən daha çox torpaq emalı intensivliyi dayana bilər.

Ən güclü və ardıcıl nəticə torpaq emalı intensivliyidir. STIR artdıqca soxulcan sıxlığı, biokütləsi və növ zənginliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb. Yüksək intensivlikli torpaq emalı aşağı intensivlikli sahələrlə müqayisədə soxulcan icmalarında böyük itkilərlə əlaqələndirilib.

Torpağı çevirən emal tipləri xüsusilə zərərli görünür. Bu cür əməliyyatlar soxulcan tunellərini poza, iri bədənli və dərin tunel açan növlərə birbaşa təsir göstərə və fərdləri yırtıcılar üçün daha görünən hala gətirə bilər.

Tədqiqatda 10–20 cm dərinlik kritik zona kimi önə çıxıb. Bu qatda aparılan torpaq emalı soxulcan biokütləsinin azalması ilə güclü şəkildə əlaqəlidir. Səthdəki 0–10 cm emallar isə növ zənginliyinə daha çox təsir göstərə bilər. Bu, müxtəlif soxulcan qruplarının torpağın fərqli qatlarına bağlı yaşadığını göstərir.

Pestisid qalıqlarının təsiri daha incə səviyyədədir. Tədqiqatda pestisid qalığı soxulcan sıxlığı, biokütləsi və ya növ zənginliyində birbaşa güclü azalma kimi görünməyib. Lakin funksional xüsusiyyətləri dəyişdirib. Yəni icmada eyni sayda soxulcan olsa belə, hansı tip soxulcanların üstünlük təşkil etdiyi və hansı funksional xüsusiyyətlərin önə çıxdığı dəyişə bilər.

Örtük bitkiləri də bəzi müsbət siqnallar verib. Xüsusilə örtük bitkilərinin növ zənginliyi daha iri bədənli və daha böyük kokon istehsal edən soxulcanların təmsilini artıra bilər. Bu, torpaqda daha davamlı və müxtəlif qida mənbəyinin təmin olunması ilə əlaqəli ola bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

Bu tədqiqat torpaq sağlamlığı müzakirələrində tez-tez edilən sadələşdirməyə diqqət çəkir. “Orqanik əkinçilik yaxşıdır, konvensional pisdir” və ya “mühafizəedici əkinçilik həmişə az pozucudur” kimi ümumiləşdirmələr real tarladakı tətbiq intensivliklərini həmişə düzgün əks etdirmir.

Torpaq canlıları üçün əsas məsələ çox vaxt etiket deyil, birbaşa məruz qaldıqları təzyiqdir. Torpaq neçə dəfə emal olunur? Nə qədər dərinliyə gedilir? Torpaq çevrilirmi? Pestisid qalığı həqiqətən torpaqda qalırmı? Örtük bitkiləri torpağı nə qədər müddət qoruyur?

Soxulcanlar bu baxımdan güclü xəbərdarlıq sistemi kimidir. Soxulcan icmaları azaldıqda və ya funksional quruluşları dəyişdikdə, torpağın su keçiriciliyi, üzvi maddə dövranı və struktur dayanıqlığı da təsirlənə bilər.

Verianla oxucusu üçün məqalənin əsas mesajı budur: Torpağın bioloji sağlamlığını qorumaq üçün kənd təsərrüfatı etiketlərindən daha çox tətbiqlərin real intensivliyini ölçmək lazımdır. Torpaq emalı intensivliyini azaltmaq, xüsusilə torpağın çevrilməsini və orta dərinlikdə güclü mexaniki müdaxilələri məhdudlaşdırmaq soxulcan icmaları baxımından mühüm təsir nöqtəsi ola bilər.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Bu məqalə rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir. Tapıntılar müstəqil elmi qiymətləndirmə prosesindən sonra dəyişə bilər.

Tədqiqat Belçikanın Valon Bölgəsindəki qışlıq taxıl tarlalarına əsaslanır. Fərqli iqlimlərdə, fərqli torpaq tiplərində, fərqli məhsul sistemlərində və fərqli pestisid istifadə rejimlərində nəticələr dəyişə bilər.

Tədqiqat müşahidə xarakterli sahə işidir. Buna görə tapıntılar güclü əlaqələr göstərsə də, hər halda birbaşa səbəb-nəticə sübutu kimi oxunmamalıdır.

Soxulcan icması çoxnövlü və mürəkkəb sistemdir. Yalnız sıxlığa və ya növ sayına baxmaq kifayət deyil. Bu tədqiqat funksional xüsusiyyətlərin də vacib olduğunu göstərir.

Pestisid qalığının qiymətləndirilməsi torpaq nümunələrinə əsaslanır. Lakin soxulcanların real məruzqalması növün yaşadığı dərinlikdən, qidalanma davranışından, tətbiq vaxtından və maddənin parçalanma sürətindən asılıdır. Gələcəkdə soxulcan toxumasındakı qalıqların da ölçülməsi daha güclü nəticələr verə bilər.

Bu tədqiqat “yeganə həll budur” demir. Daha doğru nəticə torpaq emalı, pestisid istifadəsi, örtük bitkisi idarəetməsi və üzvi maddə girişinin birlikdə nəzərdən keçirilməli olmasıdır.

Nəticə

Bu preprint tədqiqat soxulcan icmalarını anlamaq üçün kənd təsərrüfatı sistemi etiketlərindən daha çox real tətbiq intensivliklərinə baxmaq lazım olduğunu göstərir. Belçikadakı 43 qışlıq taxıl tarlasında aparılan ikiillik analizdə torpaq emalı intensivliyi soxulcan sıxlığı, biokütləsi və növ zənginliyi üçün ən güclü və ən ardıcıl izahedici dəyişən kimi önə çıxıb.

Pestisid qalıqları isə soxulcan sayını birbaşa azaltmaqdan daha çox icmanın funksional tərkibini dəyişdirib. Bu, torpaq biomüxtəlifliyini yalnız “neçə soxulcan var?” sualı ilə deyil, “hansı tip soxulcanlar var və hansı funksiyaları təmsil edirlər?” sualı ilə də qiymətləndirmək lazım olduğunu göstərir.

Tədqiqatın ən güclü mesajı budur: Torpaq sağlamlığı üçün etiket deyil, tətbiqin real intensivliyi vacibdir. Fermerlər və siyasət hazırlayanlar baxımından daha fəaliyyətə yönəlmiş yanaşma torpağı daha az çevirmək, orta dərinlikdə intensiv mexaniki müdaxilələri azaltmaq, pestisid qalıqlarını izləmək və örtük bitkisi müxtəlifliyini artırmaq ola bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı “Beyond farming systems: soil tillage intensity and pesticide residues drive earthworm taxonomic and functional diversity” adlı, rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprint tədqiqatın sadələşdirilmiş Azərbaycan dilində şərhidir. Mətn sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatdakı məqsəd, metod, qrafik və cədvəl mesajları, nəticələr və məhdudiyyətlər Verianla oxucusu üçün orijinal şəkildə yenidən izah olunub.

Tədqiqat Belçika/Valoniyada 43 real qışlıq taxıl tarlası, ikiillik soxulcan nümunələnməsi, torpağın fiziki-kimyəvi analizi, 110 pestisid aktiv maddəsinin skrininqi, STIR torpaq emalı intensivliyi göstəricisi, SPRI pestisid qalığı indeksi, soxulcan növlərinin müəyyənləşdirilməsi və funksional xüsusiyyətlərin modelləşdirilməsi üzərində qurulub. Tapıntılar kənd təsərrüfatı tətbiqlərinin intensivliyi ilə soxulcan icmaları arasındakı əlaqəni anlamaq üçün güclü çərçivə təqdim edir; lakin fərqli bölgələr üçün yerli doğrulama tələb olunur.