Кирмҳои хокӣ ба муҳандисони ноаёни хокҳои кишоварзӣ монанданд. Онҳо хокро омехта мекунанд, моддаи органикиро майда месозанд, ба ворид шудани об ба хок кумак мекунанд ва даврзании ғизоиро дастгирӣ менамоянд. Аз ҳамин сабаб ҷамъиятҳои кирмҳо яке аз нишондиҳандаҳои муҳими биологии саломатии хок дониста мешаванд.

Ин таҳқиқоти preprint ҷамъиятҳои кирмҳоро дар 43 киштзори ғалладонаи зимистонаи минтақаи Валлонии Белгия баррасӣ кардааст. Муҳаққиқон киштзорҳоро танҳо ба гурӯҳҳои «органикӣ», «конвенсионалӣ», «кишоварзии муҳофизатӣ» ё «кишоварзии муҳофизатии органикӣ» ҷудо накардаанд; онҳо инчунин шиддати воқеии амалиётҳоро чен карданд. Хусусан ду нишондиҳанда пеш омад: шиддати коркарди хок ва пасмондаи пестисид, ки дар хок чен шудааст.

Тибқи натиҷаҳо, тамғаҳои умумии низоми кишоварзӣ дар шарҳи пайвастаи ҷамъиятҳои кирмҳо заиф будаанд. Зеро дар дохили як низом шиддати амалияҳо метавонад хеле фарқ кунад. Масалан, дар баъзе киштзорҳои органикӣ барои идоракунии алафҳои бегона коркарди механикии шадиди хок анҷом дода мешавад, дар ҳоле ки дар баъзе киштзорҳои конвенсионалӣ ё муҳофизатӣ вайроншавии хок камтар буда метавонад.

Паёми асосии таҳқиқот чунин аст: Барои ҳифзи мавҷудоти зиндаи хок танҳо саволи «кадом низоми кишоварзӣ?» кофӣ нест. Бояд ба саволҳои ченшаванда бештар нигарист, ба монанди «Хок то чӣ андоза ва чӣ гуна коркард мешавад?», «Дар кадом чуқурӣ вайрон мешавад?» ва «Пасмондаи пестисид воқеан дар хок дар кадом сатҳ боқӣ мемонад?».

Мушкил дар чист?

Низомҳои кишоварзӣ ба хок на танҳо ҳамчун рӯйи парвариши зироат, балки ҳамчун экосистемаи зинда таъсир мерасонанд. Дар хок бактерияҳо, занбӯруғҳо, нематодаҳо, кенҷаҳо, личинкаҳои ҳашарот ва кирмҳо якҷоя фаъолият мекунанд. Қисме аз ин мавҷудот моддаи органикиро таҷзия мекунанд, қисме даврзании ғизоиро танзим мекунанд ва қисми дигар сохтори физикии хокро тағйир медиҳанд.

Кирмҳо дар ин низом ҷойгоҳи махсус доранд. Онҳо бо кушодани нақб ба ҳавогирии хок, гузаронандагии об ва омехташавии моддаи органикӣ бо хок мусоидат мекунанд. Аз ҳамин сабаб коҳиши кирмҳо танҳо маънои «кам шудани як гурӯҳи навъҳо»-ро надорад; сохтори хок ва хадамоти экосистемӣ низ метавонанд осеб бинанд.

То имрӯз бисёр таҳқиқот низомҳои кишоварзиро бо категорияҳои калон муқоиса кардаанд: оё кишоварзии органикӣ беҳтар аст ё конвенсионалӣ; оё кишоварзии шудгорӣ беҳтар аст ё бе шудгор? Аммо чунин таснифот на ҳамеша фарқҳои воқеии амалияҳоро фаро мегирад. Зеро дар зери як тамға амалияҳои бисёр гуногун мавҷуд буда метавонанд.

Масалан, кишоварзии органикӣ метавонад истифодаи пестисидро кам кунад; аммо дар баъзе низомҳо барои назорати алафҳои бегона коркарди шадидтари механикии хок анҷом дода мешавад. Кишоварзии муҳофизатӣ бошад, одатан коҳиши коркарди хокро ҳадаф мегирад; вале ҳар қитъаи кишоварзии муҳофизатӣ ҳатман як дараҷаи фишори пасти механикӣ надорад.

Мушкилоти асосии ин таҳқиқот чунин аст:

Чӣ чиз ҷамъиятҳои кирмҳоро воқеан беҳтар шарҳ медиҳад: тамғаи низоми кишоварзӣ ё шиддатҳои амалии ченшаванда, ба монанди коркарди хок ва пасмондаи пестисид?

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Муҳаққиқон дар солҳои 2024 ва 2025 дар минтақаи Валлонии Белгия 43 киштзори воқеии деҳқононро баррасӣ карданд. Ин қитъаҳо парселҳои назоратшавандаи озмоишӣ набуданд, балки киштзорҳои воқеии ғалладонаи зимистона буданд. Ин нукта муҳим аст; зеро ҳатто дар дохили як низом амалияҳои деҳқонон метавонанд ба таври ҷиддӣ аз ҳам фарқ кунанд.

Киштзорҳо ба чор гурӯҳ ҷудо шуданд:

• CVA: Кишоварзии конвенсионалӣ
• CA: Кишоварзии муҳофизатӣ
• OA: Кишоварзии органикӣ
• OCA: Кишоварзии муҳофизатии органикӣ

Аммо таҳқиқот дар асл аз ин тамғаҳо фаротар рафт. Муҳаққиқон бо деҳқонон суҳбат карда, маълумотро дар бораи коркарди хок, зироати рӯйпӯш, бордоркунӣ ва истифодаи пестисидҳо дар солҳои охир сабт карданд.

Кирмҳо дар аввали баҳор намунагирӣ шуданд. Дар ҳар як киштзор блокҳои хок бардошта шуданд, кирмҳо бо даст ҷудо карда шуданд ва барои баровардани фардҳои амиқтар усули истихроҷи кимиёвӣ истифода шуд. Кирмҳои ҷамъоваришуда шумурда, вазн карда шуда, аз рӯи марҳилаи рушд ва категорияҳои экологӣ ҷудо карда шуданд. Фардҳои болиғ ва нимболиғ дар сатҳи навъ муайян карда шуданд.

Муҳаққиқон танҳо ба шумораи навъҳо ва шумораи фардҳо нигоҳ накардаанд. Хусусиятҳои функсионалии кирмҳо низ таҳлил шуданд. Масалан, дарозии бадан, нисбати массаи бадан ба дарозӣ, андозаи кокон ва қабати амудии зисти кирм дар хок арзёбӣ гардид.

Дар намунаҳои хок таҳлилҳои физикӣ-кимиёвӣ анҷом дода шуданд; ҳамчунин 110 моддаи фаъоли пестисид ҷустуҷӯ шуд. Ҳамин тавр имкон пайдо гардид, ки на танҳо «деҳқон чӣ кор бурдааст», балки кадом пасмондаҳо воқеан дар хок чен шудаанд, низ дида шавад.

Формулаҳо чӣ мегӯянд?

Дар ин таҳқиқот ду нишондиҳандаи муҳими шиддати амалия истифода шудааст.

Якум нишондиҳандаи ISAC аст. Он ҷамъбаст мекунад, ки миқдори моддаи фаъоли пестисиди истифодашуда нисбат ба вояи ҳадди аксари иҷозатдодашуда барои зироати дахлдор чӣ қадар будааст. Ба таври сода он ба ин савол ҷавоб медиҳад:

Миқдори моддаи фаъоле, ки дар як киштзор истифода шудааст, нисбат ба вояи истинодии иҷозатдодашуда чӣ қадар фишор эҷод мекунад?

Ин нишондиҳанда ба сабтҳои амалия такя мекунад.

Дуюм SPRI, яъне Индекси пасмондаи пестисид дар хок аст. Ин нишондиҳанда маҷмӯи пасмондаҳои моддаҳои фаъоли дар намунаи хок ошкоршударо ифода мекунад. Яъне он на танҳо ба изҳори истифода, балки мустақиман ба ченкунии хок такя мекунад.

Нишондиҳандаи сеюм ва муҳимтарини таҳқиқот STIR, яъне Дараҷаи шиддати коркарди хок аст. STIR суръати коркарди хок, навъи амалиёт, фоизи майдони вайроншуда ва чуқурии корро муттаҳид мекунад.

Ба ибораи содда STIR ба ин савол ҷавоб медиҳад:

Хок ба таври механикӣ то чӣ андоза шадид, то чӣ чуқур ва дар чӣ қадар майдон вайрон шудааст?

Ҳар қадар арзиши STIR баланд шавад, ҳамон қадар вайроншавии механикии хок меафзояд. Дар таҳқиқот STIR барои зичӣ, биомасса ва ғановати навъии кирмҳо ҳамчун тағйирёбандаи тавзеҳдиҳандаи пайвастатарин баромад кард.

Паёми асосии график / ҷадвал / схема

Паёми асосии тасвирҳои мақола чунин хулоса мешавад:

Харитаи аввал нишон медиҳад, ки таҳқиқот дар 43 киштзори ғалладонаи зимистонаи минтақаи Валлонии Белгия анҷом шудааст. Ин нишон медиҳад, ки таҳқиқот озмоиши лабораторӣ нест, балки пурсиши минтақавии саҳроӣ бар асоси киштзорҳои воқеии деҳқонон аст.

Графики NMDS, ки аз рӯи низомҳои кишоварзӣ сохта шудааст, нишон медиҳад, ки киштзорҳо аз рӯи тамғаҳое чун «органикӣ», «конвенсионалӣ» ё «кишоварзии муҳофизатӣ» ба таври равшан гурӯҳбандӣ намешаванд. Нуқтаҳои низомҳои гуногун ба ҳам омехта мешаванд. Паёми асосӣ ин аст: Тамғаи васеи низом ба танҳоӣ ҷамъияти кирмҳоро бо қувва шарҳ намедиҳад.

Графики вобаста ба хусусиятҳои хок нишон медиҳад, ки омилҳое чун pH, калий ва фосфор дар ҷамъияти кирмҳо баъзе асарҳои маҳдуд мегузоранд. Аммо қудрати тавзеҳии онҳо ба андозаи шиддати амалияҳои кишоварзӣ равшан нест.

Графики таҳлил бо нишондиҳандаҳои амалия нишон медиҳад, ки тағйирёбандаҳое мисли STIR ва SPRI метавонанд бо навъҳои кирм дар самтҳои гуногун робита дошта бошанд. Баъзе навъҳо ҳангоми афзоиши коркарди шадиди хок ё пасмондаи пестисид кам мешаванд, дар ҳоле ки баъзеи дигар тобовартар менамоянд. Ин нишон медиҳад, ки ҳамаи кирмҳо як хел вокуниш нишон намедиҳанд.

Графики шиддати коркарди хок пурқувваттарин паёми таҳқиқотро медиҳад. Ҳар қадар STIR баланд шавад, ҳамон қадар зичӣ, биомасса ва ғановати навъии кирмҳо коҳиш меёбад. Дар шароити шиддати баланди коркарди хок дар зичӣ ва биомассаи кирмҳо тақрибан %60–75 ва дар ғановати навъӣ тақрибан %50–67 коҳиш мушоҳида шудааст.

Вақте ки STIR ба ҷузъҳо ҷудо мешавад, маълум мегардад, ки танҳо саволи «хок коркард шуд ё не?» кофӣ нест. Навъ ва чуқурии коркард ҳалкунандаанд. Хусусан амалиётҳое, ки хокро чаппа мекунанд, ва мудохилаҳои 10–20 cm бо таъсири қавии манфӣ ба биомассаи кирмҳо робита доранд.

Ҷадвали хусусиятҳои функсионалӣ нишон медиҳад, ки пасмондаи пестисид ҳатто агар шумораи кирмҳоро бевосита кам накунад ҳам, метавонад сохтори функсионалии ҷамъиятро тағйир диҳад. Дар хокҳои дорои пасмондаи баланди пестисид ҳиссаи навъҳои наздик ба сатҳ кам мешавад, дар ҳоле ки ҳиссаи навъҳои зисткунанда дар чуқурии 5–20 cm меафзояд. Ҳамчунин дар хусусиятҳое чун андозаи кокон ва нисбатҳои бадан, ки ба такрористеҳсол ва морфология вобастаанд, тағйирот мушоҳида мешавад.

Озмоишҳо чӣ гуна гузаронда шуданд?

Муҳаққиқон дар 43 киштзори воқеии деҳқонон кор карданд. Ин киштзорҳо майдонҳои ғалладонаи зимистона буданд ва дар зери чор тамғаи низоми кишоварзӣ гурӯҳбандӣ шуданд: конвенсионалӣ, органикӣ, кишоварзии муҳофизатӣ ва кишоварзии муҳофизатии органикӣ.

Намунагирии кирмҳо дар ҳар як киштзор мувофиқи протоколи муайян анҷом дода шуд. Аз шаш нуқтаи гуногун блокҳои хок бардошта шуданд, кирмҳо бо даст ҷудо гардиданд ва барои берун овардани фардҳои амиқтар маҳлули AITC истифода шуд. Кирмҳои ҷамъоваришуда ба лаборатория оварда шуда, шумурда, вазн карда ва дар сатҳи навъ/категорияи экологӣ муайян гардиданд.

Намунаҳои хок аз чуқурии 0–25 cm гирифта шуданд. Дар ин намунаҳо хусусиятҳое чун pH, моддаи органикӣ, таносуби C/N, фосфор, калий, магний, калсий, нитроген, иқтидори мубодилаи катионӣ ва текстура чен шуданд.

Барои пасмондаи пестисид 110 моддаи фаъол ҷустуҷӯ карда шуд. Аз моддаҳои фаъоли ошкоршуда индекси пасмондаи пестисид дар хок ҳисоб карда шуд.

Аз мусоҳибаҳо бо деҳқонон маълумот дар бораи коркарди хок, зироати рӯйпӯш, бордоркунӣ, истифодаи пестисид ва идоракунии зироат ҷамъоварӣ шуд. Аз ин маълумот нишондиҳандаҳое чун STIR, ISAC, SPRI, ғановати навъии зироати рӯйпӯш ва вуруди нитроген сохта шуданд.

Дар таҳлилҳои оморӣ тамғаҳои низоми кишоварзӣ бо нишондиҳандаҳои шиддати воқеии амалия муқоиса шуданд. Ҳамчунин на танҳо шумораи навъҳои ҷамъияти кирмҳо, балки хусусиятҳои функсионалии онҳо низ арзёбӣ гардиданд.

Натиҷаҳо чӣ нишон медиҳанд?

Дар таҳқиқот аз 43 киштзор дар маҷмӯъ 2085 фард ва 11 навъи кирм сабт шудааст. Аз нигоҳи шумораи фардҳо навъҳои endogeic, яъне навъҳои зиндагикунанда дар дохили хок, бартарӣ доранд. Аз нигоҳи биомасса бошад, навъҳои anecic, ки ҷисми калонтар доранд, бештар намоён шуданд.

Тамғаи низоми кишоварзӣ дар маҷмӯъ ҷамъиятҳои кирмҳоро хуб шарҳ надодааст. Аз лиҳози зичӣ ва ғановати навъӣ байни синфҳои органикӣ, конвенсионалӣ ё муҳофизатӣ фарқи пайваста ёфт нашуд. Гарчанде дар биомасса баъзе фарқиятҳо мушоҳида шуданд, паси ин фарқ бештар метавонад шиддати коркарди хок истода бошад, на худи тамғаи низом.

Қавитарин ва пайвастатарин натиҷа шиддати коркарди хок аст. Бо афзоиши STIR зичӣ, биомасса ва ғановати навъии кирмҳо ба таври равшан коҳиш ёфт. Коркарди шадиди хок дар муқоиса бо майдонҳои камшиддат бо талафоти бузурги ҷамъиятҳои кирмҳо алоқаманд буд.

Навъҳои коркарде, ки хокро чаппа мекунанд, махсусан зараровар менамоянд. Чунин амалияҳо метавонанд галереяҳои кирмҳоро вайрон кунанд, ба навъҳои ҷисман калон ва нақбкани амиқ мустақиман осеб расонанд ва фардҳоро барои даррандаҳо бештар намоён кунанд.

Дар таҳқиқот чуқурии 10–20 cm ҳамчун минтақаи муҳим баромад кард. Коркарди хок дар ин қабат бо коҳиши биомассаи кирмҳо робитаи қавӣ дорад. Коркарди сатҳии 0–10 cm бошад, метавонад ба ғановати навъӣ бештар таъсир расонад. Ин нишон медиҳад, ки гурӯҳҳои гуногуни кирмҳо ба қабатҳои гуногуни хок вобаста зиндагӣ мекунанд.

Таъсири пасмондаи пестисид дар сатҳи нозуктар зоҳир шудааст. Дар таҳқиқот пасмондаи пестисид ҳамчун коҳиши мустақими қавӣ дар зичӣ, биомасса ё ғановати навъӣ ба назар нарасид. Аммо он хусусиятҳои функсионалиро тағйир дод. Яъне ҳатто агар ҷамъият ҳамон қадар кирм дошта бошад ҳам, он ки кадом навъи кирмҳо ҳукмронанд ва кадом хусусиятҳои функсионалӣ бештар намояндагӣ мекунанд, метавонад тағйир ёбад.

Зироатҳои рӯйпӯш низ баъзе ишораҳои мусбат доданд. Хусусан ғановати навъии зироатҳои рӯйпӯш метавонад намояндагии кирмҳои ҷисман калонтар ва дорои кокони калонтарро зиёд кунад. Эҳтимол ин бо таъмини пайваста ва гуногуни манбаи ғизо дар хок алоқаманд бошад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот ба як сода кардани маъмул дар баҳсҳои саломатии хок ишора мекунад. Ҷумлабандиҳое мисли «кишоварзии органикӣ хуб аст, конвенсионалӣ бад аст» ё «кишоварзии муҳофизатӣ ҳамеша камвайронкунанда аст» на ҳамеша шиддати воқеии амалияҳоро дар саҳро дуруст инъикос мекунанд.

Барои мавҷудоти зиндаи хок бештар аз тамға, фишоре муҳим аст, ки онҳо мустақиман ба он дучор мешаванд. Хок чанд бор коркард мешавад? То чӣ чуқур меравад? Оё хок чаппа мешавад? Оё пасмондаи пестисид воқеан дар хок боқӣ мемонад? Зироатҳои рӯйпӯш чанд муддат хокро муҳофизат мекунанд?

Кирмҳо аз ин ҷиҳат ба як системаи қавии огоҳкунанда мемонанд. Вақте ҷамъиятҳои кирмҳо коҳиш меёбанд ё сохтори функсионалии онҳо тағйир меёбад, гузаронандагии об, даврзании моддаи органикӣ ва устувории сохтории хок низ метавонанд осеб бинанд.

Барои хонандаи Verianla паёми асосии мақола чунин аст: Барои ҳифзи саломатии биологии хок бештар аз тамғаҳои кишоварзӣ, бояд шиддати воқеии амалияҳоро чен кард. Коҳиши шиддати коркарди хок, махсусан маҳдуд кардани чаппа кардани хок ва мудохилаҳои шадиди механикӣ дар чуқуриҳои миёна, метавонад барои ҷамъиятҳои кирмҳо як фишанги муҳим бошад.

Нуктаҳои эҳтиёт

Ин мақола як preprint аст ва аз баррасии ҳамсолон нагузаштааст. Натиҷаҳо пас аз раванди мустақили арзёбии илмӣ метавонанд тағйир ёбанд.

Таҳқиқот ба киштзорҳои ғалладонаи зимистонаи минтақаи Валлонии Белгия асос ёфтааст. Дар иқлимҳои дигар, навъҳои дигари хок, низомҳои гуногуни зироат ва режимҳои дигари истифодаи пестисид натиҷаҳо метавонанд фарқ кунанд.

Ин таҳқиқот кори саҳроии мушоҳидавӣ аст. Аз ин рӯ, ҳарчанд натиҷаҳо робитаҳои қавӣ нишон медиҳанд, онҳоро дар ҳар ҳолат набояд ҳамчун исботи мустақими сабабу натиҷа хонд.

Ҷамъияти кирмҳо низоми бисёрнавъӣ ва мураккаб аст. Танҳо ба зичӣ ё шумораи навъҳо нигоҳ кардан кофӣ нест. Ин таҳқиқот нишон медиҳад, ки хусусиятҳои функсионалӣ низ муҳиманд.

Арзёбии пасмондаи пестисид ба намунаҳои хок такя мекунад. Аммо дучоршавии воқеии кирмҳо аз чуқурии зисти навъ, рафтори ғизохӯрӣ, вақти корбурд ва суръати таҷзияи модда вобаста аст. Дар оянда ченкунии пасмондаҳо дар бофтаҳои кирмҳо метавонад натиҷаҳои пурқувваттар диҳад.

Ин таҳқиқот намегӯяд, ки «ягона ҳал ҳамин аст». Хулосаи дақиқтар ин аст, ки коркарди хок, истифодаи пестисид, идоракунии зироатҳои рӯйпӯш ва воридкунии моддаи органикӣ бояд якҷоя баррасӣ шаванд.

Хулоса

Ин таҳқиқоти preprint нишон медиҳад, ки барои дарк кардани ҷамъиятҳои кирмҳо аз тамғаҳои низоми кишоварзӣ бештар ба шиддатҳои воқеии амалия нигаристан лозим аст. Дар таҳлили дусолае, ки дар 43 киштзори ғалладонаи зимистона дар Белгия анҷом шуд, шиддати коркарди хок ҳамчун пурқувваттарин ва пайвастатарин тағйирёбандаи шарҳдиҳанда барои зичӣ, биомасса ва ғановати навъии кирмҳо баромад кард.

Пасмондаҳои пестисид бошад, бештар аз кам кардани мустақими шумораи кирмҳо, таркиби функсионалии ҷамъиятро тағйир додаанд. Ин нишон медиҳад, ки гуногунрангии биологии хокро бояд на танҳо бо саволи «чанд кирм ҳаст?» балки бо саволи «кадом навъи кирмҳо ҳастанд ва кадом вазифаҳои функсионалиро намояндагӣ мекунанд?» низ арзёбӣ кард.

Пурқувваттарин паёми таҳқиқот ин аст: Барои саломатии хок тамға не, балки шиддати воқеии амалия муҳим аст. Барои деҳқонон ва сиёсатгузорон равиши амалитар метавонад чунин бошад: камтар чаппа кардани хок, коҳиш додани мудохилаҳои шадиди механикӣ дар чуқурии миёна, назорати пасмондаҳои пестисид ва афзоиши гуногунии зироатҳои рӯйпӯш.

Ёддошти манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси preprint-и аз баррасии ҳамсолон нагузашта бо унвони “Beyond farming systems: soil tillage intensity and pesticide residues drive earthworm taxonomic and functional diversity” омода шудааст. Матн тарҷумаи калима ба калима нест; ҳадаф, усул, паёмҳои график ва ҷадвал, натиҷаҳо ва маҳдудиятҳои мақола барои хонандаи Verianla ба шакли аслӣ бозгӯӣ шудаанд.

Таҳқиқот бар 43 киштзори воқеии ғалладонаи зимистона дар Белгия/Валлония, намунагирии дусолаи кирмҳо, таҳлили физикӣ-кимиёвии хок, ҷустуҷӯи 110 моддаи фаъоли пестисид, нишондиҳандаи STIR барои шиддати коркарди хок, индекси SPRI барои пасмондаи пестисид, муайянсозии навъҳои кирм ва моделсозии хусусиятҳои функсионалӣ асос ёфтааст. Натиҷаҳо барои дарк кардани робитаи шиддатҳои амалияҳои кишоварзӣ бо ҷамъиятҳои кирмҳо як чаҳорчӯбаи қавӣ пешниҳод мекунанд; аммо барои минтақаҳои дигар тасдиқи маҳаллӣ лозим аст.