Tüpürcək kortizolu hipotalamus–hipofiz–adrenal oxun fəaliyyəti ilə əlaqəli olan və qan götürülmədən ölçülə bilən bioloji stress göstəricisidir; psixoloji şkalalar isə insanın stress, tükənmişlik, depressiya və ya yorğunluq kimi təcrübələrini özünəhesabat yolu ilə qiymətləndirir. Bu narrativ icmal növbəli işçilərdə bu iki ölçmə qatının nə dərəcədə birlikdə dəyişdiyini və kortizolla birlikdə istifadə oluna biləcək psixoloji şkalalar üçün mövcud sübutların nə göstərdiyini araşdırmışdır. Tədqiqatçılar 2006–2025 dövründəki orijinal tədqiqatları SCOPUS, PubMed və Google Scholar vasitəsilə axtarmış, 308 qeyd arasından 19 tədqiqatı icmala daxil etmişlər. Araşdırılan şkalalar arasında Maslach Burnout Inventory (MBI) kortizolla əlaqə bildirən tədqiqatların sayı baxımından ən çox təkrarlanan vasitədir: MBI istifadə edən yeddi tədqiqatın dördündə əlaqə bildirilmişdir. Bununla belə, icmal müxtəlif tədqiqatlarda tüpürcək nümunələrinin günün müxtəlif vaxtlarında və müxtəlif sayda toplanması səbəbindən hər hansı bir şkalanın qəti üstünlüyünü müəyyən etməyin mümkün olmadığını xüsusi olaraq göstərir.

Tədqiqatın mərkəzi metodoloji nəticəsi yalnız “hansı psixoloji şkalanın istifadə edildiyi” deyil, kortizolun nə vaxt ölçüldüyünün da nəticələrin şərhində həlledici olmasıdır. Kortizol aydın gündəlik ritmə malikdir və oyanmadan sonrakı ilk 30–45 dəqiqədə Cortisol Awakening Response (CAR) adlanan xarakterik yüksəliş göstərə bilər. İcmala daxil edilən tədqiqatların az bir hissəsi CAR-ı uyğun nümunə götürmə sxemi ilə qiymətləndirmişdir. Buna görə də psixoloji şkala ilə kortizol arasında əlaqənin görünməməsi təkbaşına həmin şkalanın stressi əks etdirmədiyi anlamına gəlmir; bioloji nümunə götürmənin vaxtı, növbə rejimi və iştirakçıların xüsusiyyətləri də nəticəyə təsir göstərə bilər.

Müəlliflər mövcud ədəbiyyat çərçivəsində MBI-ni kortizolla birlikdə istifadə oluna biləcək uyğun namizəd hesab edirlər. Lakin bu nəticə 19 tədqiqatdan ibarət heterogen narrativ icmala əsaslanır; meta-analiz aparılmamışdır, nümunə götürmə vaxtları standartlaşdırılmamışdır və bəzi tədqiqatlarda nümunələr kiçik və ya cins baxımından balanssızdır. Buna görə tədqiqat MBI-nin kortizol üçün təsdiqlənmiş diaqnostik test olduğunu və ya müəyyən kortizol səviyyəsinin tükənmişliyi təkbaşına göstərə bildiyini sübut etmir.

Növbəli işdə stress niyə yalnız sorğu ilə qiymətləndirilmək istənilmir?

Psixoloji şkalalar insanın öz təcrübəsini birbaşa əks etdirmək üstünlüyünə malikdir; lakin özünəhesabat xarakterli olduqları üçün qavrayışdan, mövcud əhval-ruhiyyədən, gözləntilərdən və cavab meyllərindən təsirlənə bilərlər. Bunun əksinə, kortizol fizioloji ölçümdür, amma o da “xalis və kontekstdən asılı olmayan stress dəyəri” deyil. Günün vaxtı, oyanma vaxtı, növbə rejimi və nümunə götürmə protokolu kortizol nəticəsini dəyişə bilər. Buna görə icmalın əsas yanaşması subyektiv və bioloji ölçmələri rəqib metodlar kimi deyil, stressin fərqli ölçülərini tutan bir-birini tamamlayan qatlar kimi nəzərdən keçirməkdir.

Kortizol və HPA oxu

Kortizol adrenal korteksdən ifraz olunan və hipotalamus–hipofiz–adrenal oxun (HPA oxu) fəaliyyəti ilə yaxından əlaqəli hormondur. HPA oxu orqanizmin stress stimullarına verdiyi fizioloji cavabın əsas tənzimləyici sistemlərindən biridir. Tüpürcək kortizolu serum kortizolu ilə güclü əlaqə göstərə bildiyi və nümunənin götürülməsi qan nümunəsi götürülməsinə nisbətən daha az invaziv olduğu üçün stress tədqiqatlarında tez-tez istifadə olunur.

Növbəli iş yuxu–oyanıqlıq rejimini və sirkadiyal ritmi dəyişə bilər. Kortizol isə gün ərzində sabit qalmır: normal şəraitdə oyanma ətrafında yüksək səviyyələrə çatır və sonra gün ərzində ümumilikdə azalır. Buna görə səhər, növbədən əvvəl, növbədən sonra və ya gecə götürülmüş iki kortizol ölçümü eyni bioloji konteksti təmsil etməyə bilər.

Kortizolun Oyanma Reaksiyası (CAR) Nədir və Nə Üçün Vacibdir?

Kortizolun oyanma reaksiyası (Cortisol Awakening Response, CAR) oyanmadan sonrakı təxminən ilk 30–45 dəqiqə ərzində kortizol səviyyəsində yaranan xarakterik artımdır; buna görə CAR-ın etibarlı qiymətləndirilməsi üçün nümunələrin oyanma vaxtına nəzərən dəqiq vaxtının bilinməsi tələb olunur. İcmal araşdırılan tədqiqatların yalnız az bir hissəsinin CAR-ı uyğun nümunə götürmə sxemi ilə qiymətləndirdiyini və vaxt fərqlərinin kortizol–psixoloji şkala əlaqələrindəki uyğunsuzluqlara töhfə verə biləcəyini vurğulayır.

CAR yalnız bir səhər kortizol ölçümündən ibarət deyil. Oyanma anı ilə oyanmadan sonrakı müəyyən vaxt nöqtələri arasındakı dəyişikliyi qiymətləndirən reaksiyadır. Məsələn, oyanma vaxtının səhv qeydə alınması və ya nümunənin planlaşdırılan dəqiqədən daha gec götürülməsi həqiqi fizioloji dəyişikliyin nümunə götürmə xətası ilə qarışmasına səbəb ola bilər.

İcmalın tədqiqat sualı

Ədəbiyyatda növbəli işçilərin stressini qiymətləndirmək üçün MBI, PSS, VAS, depressiya şkalaları, yorğunluq şkalaları və peşəyə xas stress şkalaları kimi çoxsaylı vasitələrdən istifadə edilmişdir. Lakin hansı şkalanın tüpürcək kortizolu ilə daha ardıcıl əlaqəli olması barədə ümumi standart mövcud deyil. Buna görə icmal müxtəlif psixoloji şkalaları vahid məlumat hovuzunda müqayisə etmək əvəzinə, mövcud tədqiqatların hansı şkalalarda kortizolla əlaqə bildirdiyini təsnif etmişdir.

Ədəbiyyat axtarışı necə aparıldı?

Tədqiqatçılar SCOPUS, PubMed və Google Scholar məlumat bazalarında 1 yanvar 2006 ilə 31 dekabr 2025 arasında dərc edilmiş tədqiqatları axtarmışlar. Axtarış yanvar–mart 2026 arasında aparılmışdır. Axtarış terminlərinə “shift worker” və ya “shift work”, “saliva” və ya “salivary”, “psychological scale”, “cortisol” və “stress” anlayışlarının kombinasiyaları daxil edilmişdir.

Yalnız ingilis dilində yazılmış orijinal tədqiqatlar qiymətləndirməyə daxil edilmişdir. Tüpürcəkdən başqa bioloji nümunələrdən istifadə edən tədqiqatlar, növbəli işçiləri araşdırmayan tədqiqatlar və kortizol ilə psixoloji şkala arasındakı əlaqəni qiymətləndirməyən tədqiqatlar xaric edilmişdir.

Tədqiqat seçiminin axını

Uyğunluq mərhələsindəki xaricetmələrin 18-i tüpürcəkdən başqa nümunələrin istifadəsinə, 15-i iştirakçıların növbəli işçi olmamasına və 22-si kortizol ilə psixoloji şkala arasındakı əlaqənin qiymətləndirilməməsinə aid edilmişdir.

Daxil edilən tədqiqatların iştirakçı strukturu

On doqquz tədqiqatın dördündə üçnövbəli, beşində ikinövbəli iş rejimi bildirildiyi halda, 10 tədqiqatda növbə sistemi açıq şəkildə göstərilməmişdir. Ən çox araşdırılan peşə tibb bacılığıdır: yeddi tədqiqat yalnız tibb bacılarını, iki tədqiqat isə tibb bacıları və həkimləri əhatə etmişdir. On dörd tədqiqat qadın və kişi iştirakçıları birlikdə əhatə etdiyi halda, dörd tədqiqat yalnız qadınları araşdırmış, bir tədqiqatda isə cins bildirilməmişdir.

Bu bölgü ədəbiyyatın bütün növbəli işçi əhalisini bərabər təmsil etmədiyini göstərir. Səhiyyə işçilərinin, xüsusən tibb bacılarının, aydın üstün çəkisi vardır; balıqçı, avtobus sürücüsü və polis kimi digər peşə qrupları daha məhdud sayda tədqiqatla təmsil olunmuşdur.

Hansı Psixoloji Şkala Kortizolla Ən Ardıcıl Əlaqəni Göstərdi?

İcmalda ən çox təkrarlanan müsbət əlaqə Maslach Burnout Inventory (MBI) üçün bildirilmişdir: MBI istifadə edən yeddi tədqiqatın dördü kortizolla əlaqə bildirmişdir. Bununla belə, yeddidə dörd nisbəti tam ardıcıllıq deyil və tədqiqatların dizaynı, peşə sahəsi, nümunə götürmə vaxtı və kortizol toplama protokolları fərqli olduğundan MBI-nin bioloji stress ölçümü üçün qəti şəkildə üstün olduğu nəticəsinə gəlmək olmaz.

Maslach Burnout Inventory

MBI tükənmişliyi qiymətləndirən psixoloji şkaladır. İcmalın müzakirə etdiyi konseptual çərçivədə tükənmişlik; emosional tükənmə, duyarsızlaşma/depersonalizasiya və şəxsi nailiyyət hissinin azalması kimi iş həyatı ilə əlaqəli psixoloji ölçüləri əhatə edir. Növbəli işçilərdə xroniki iş stresi ilə əlaqəli bir konstruksiyanı ölçməsi MBI-nin kortizolla birlikdə qiymətləndirilməsinə yönələn elmi marağı izah edir.

Yeddi MBI tədqiqatının dördü kortizolla əlaqə bildirmiş, üçü isə bildirməmişdir. Əlaqə tapılan tədqiqatlarda nümunə götürmə vaxtları da eyni deyil: oyanma vaxtı, səhər 06.00–08.00 intervalı, növbənin sonu və gün ərzində dörd sabit vaxt nöqtəsi kimi müxtəlif protokollardan istifadə edilmişdir. Bu heterogenlik MBI-nin performansını vahid ortaq bioloji protokol altında sınaqdan keçirilmiş kimi şərh etməyə imkan vermir.

VAS və depressiya şkalaları

Visual Analog Scale (VAS) qavranılan stress intensivliyini davamlı xətt üzərində insanın öz qiymətləndirməsi ilə kəmiyyətləşdirən sadə özünəhesabat vasitəsidir. İcmalda VAS istifadə edən iki tədqiqatdan biri kortizolla əlaqə göstərmişdir. Şkalanın asan tətbiq edilməsi üstünlükdür; lakin şəxsi qavrayışdan yüksək dərəcədə asılı olduğuna görə fərdlərarası fərqlər və ölçülən konstruksiyanın həqiqətən “stress” olub-olmaması əhəmiyyətlidir.

Zung Self-Rating Depression Scale (SDS) istifadə edən iki tədqiqatdan biri kortizolla əlaqə bildirmişdir. Bir tədqiqatda yüksək SDS qrupunda gecə növbəsi zamanı kortizol artımının daha erkən baş verməsi depressiv simptom səviyyəsi ilə sirkadiyal ritm dəyişikliyinin birlikdə nəzərdən keçirilə biləcəyini düşündürmüşdür. Lakin bu müşahidə depressiyanın kortizol dəyişikliyinə səbəb olduğunu sübut etmir.

Beck Depression Inventory (BDI) üçün icmala daxil edilən yeganə tədqiqat kortizolla əlaqə bildirmişdir. Tək bir tədqiqata əsaslanan nəticələri ümumiləşdirmək mümkün deyil.

Qavranılan stress şkalaları

Perceived Stress Scale-ın 14 maddəlik versiyası (PSS-14) üç tədqiqatda istifadə edilmiş və bu üç tədqiqatın heç birində kortizolla əlaqə bildirilməmişdir. Buna qarşılıq, 10 maddəlik PSS-10-dan istifadə edən yeganə tədqiqat əlaqə bildirmişdir. Bu nəticə PSS-10-un kortizolla qəti şəkildə daha yaxşı uyğunlaşdığını sübut etmir; PSS-10 üçün sübut yalnız bir tədqiqatdan gəlir.

Yorğunluq ölçmələri

Occupational Fatigue/Exhaustion Recovery Scale (OFER) və Cumulative Fatigue Symptom Index (CFSI) istifadə olunan tədqiqatların hər biri kortizolla əlaqə bildirmişdir. Bunun əksinə, Multidimensional Fatigue Inventory və Maastricht Vital Exhaustion Questionnaire istifadə olunan tədqiqatlarda əlaqə göstərilməmişdir. İcmal xroniki yorğunluq ilə kortizol ritmi arasındakı əlaqənin xüsusən növbəli tibb bacılarında gələcəkdə daha ətraflı qiymətləndirilməsinin zəruri olduğunu müdafiə edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Kortizolla əlaqə bildirən əsas psixoloji ölçmələr

Bu cədvəl “əlaqə bildirildi” məlumatını xülasə edir; korrelyasiyanın istiqamətini, böyüklüyünü və ya klinik mənasını bütün tədqiqatlar üçün vahidləşdirmir. Mənbə icmalı heterogen tədqiqatlar üzrə ortaq təsir böyüklüyü hesablamamış və meta-analiz aparmamışdır.

Tüpürcək Nümunəsinin Götürülmə Vaxtı Kortizol–Psixoloji Şkala Əlaqəsinə Necə Təsir Göstərə Bilər?

Kortizol güclü sirkadiyal dəyişmə göstərdiyinə görə eyni psixoloji stress səviyyəsinə malik iki şəxsdən müxtəlif saatlarda götürülmüş tək tüpürcək nümunələri birbaşa müqayisə edildikdə bioloji zamanın təsiri psixoloji stressin təsiri ilə qarışa bilər; xüsusən CAR-ın qiymətləndirilməsində oyanma anı və sonrakı 30–45 dəqiqəlik nümunə götürmə pəncərəsi dəqiq standartlaşdırılmalıdır.

İcmaldakı nümunə götürmə protokollarının heterogenliyi

Tədqiqatlarda tüpürcək nümunələri oyanma anında, səhərin müəyyən saatlarında, növbədən əvvəl və sonra, gün ərzində bir neçə sabit vaxt nöqtəsində və ya gecə növbəsi boyunca götürülmüşdür. Bəzi tədqiqatlar yalnız bir nümunədən istifadə etdiyi halda, bəziləri bir gün və ya bir neçə növbə ərzində çoxsaylı nümunələr toplamışdır.

Kortizolla əhəmiyyətli əlaqə bildirən MBI tədqiqatlarında belə nümunə götürmə vaxtı vahid deyil. VAS əlaqəsinin müşahidə olunduğu tədqiqatda nümunələr növbədən əvvəl və sonra götürülmüşdür. SDS ilə əlaqə bildirən tədqiqatda gün ərzində bir neçə ölçmə aparılmışdır. OFER tədqiqatında oyanma vaxtı nümunə götürməsindən istifadə edilmişdir. Bu müxtəliflik fərqli şkalaların performansını birbaşa müqayisə etməyi çətinləşdirir.

Niyə yalnız bir kortizol dəyəri kifayət etməyə bilər?

Tək ölçmə bioloji ritmin yalnız bir anını təmsil edir. Bir şəxsin kortizolunun səhər yüksək, günün sonunda daha aşağı olması normal sirkadiyal nümunənin bir hissəsi ola bilər. Bunun əksinə, xroniki stress və ya sirkadiyal pozuntu yalnız mütləq səviyyədə deyil, gün ərzində profilin formasında da özünü göstərə bilər. Buna görə hansı bioloji sualın verildiyindən asılı olaraq tək vaxt nöqtəsi, növbədən əvvəl/sonra müqayisəsi və ya CAR ardıcıllığı fərqli məlumat yaradır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Növbəli işçilərdə tüpürcək kortizolu ilə psixoloji stress ölçmələrini birlikdə istifadə edən ədəbiyyat çox fərqli psixoloji şkalalara və nümunə götürmə protokollarına malikdir.
• MBI, yeddi tədqiqatın dördündə kortizolla əlaqə bildirildiyinə görə araşdırılan ədəbiyyatda ən çox təkrarlanan müsbət əlaqəyə malik psixoloji şkaladır.
• VAS və SDS-nin hər biri iki tədqiqatın birində kortizolla əlaqə göstərmişdir.
• PSS-10, Professional Stress Scale, Driver Stress Inventory, BDI, OFER və CFSI üçün əlaqə bildirən sübutlar vardır; lakin bu ölçmələrin hər biri üçün müsbət nəticə tək tədqiqat səviyyəsindədir.
• Tüpürcək nümunəsinin götürülmə vaxtındakı böyük fərqlər tədqiqatlararası müqayisənin əsas məhdudiyyətlərindən biridir.
• CAR-ın düzgün qiymətləndirilməməsi kortizol ilə psixoloji şkalalar arasında həqiqi əlaqənin aşkar edilməsini çətinləşdirə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• MBI-nin kortizol əsaslı stress qiymətləndirilməsi üçün qəti şəkildə təsdiqlənmiş “ən yaxşı test” olduğu sübut edilməmişdir.
• Tüpürcək kortizolunun təkbaşına tükənmişlik, depressiya və ya psixoloji stress diaqnozu qoya bildiyi göstərilməmişdir.
• Psixoloji şkala ilə kortizol arasındakı korrelyasiya psixoloji vəziyyətin kortizol dəyişikliyinə səbəb olduğunu sübut etmir.
• Kortizolla əlaqə göstərməyən şkalanın stressi ölçmədiyi nəticəsinə gəlmək olmaz; bioloji nümunə götürmə protokolu və tədqiqat dizaynı nəticəyə təsir göstərə bilər.
• Fərqli peşə, növbə sistemi, cins bölgüsü və nümunə götürmə saatlarına malik tədqiqatlar vahid, homogen populyasiya kimi şərh edilə bilməz.
• İcmal meta-analiz olmadığı üçün ortaq təsir böyüklüyü və ya birləşdirilmiş korrelyasiya əmsalı təqdim etmir.

İcmalın məhdudiyyətləri

Müəlliflərin açıq şəkildə qeyd etdiyi əsas məhdudiyyət 19 tədqiqatda tüpürcək toplama vaxtlarının və ölçmə saylarının bir-birindən fərqli olmasıdır. Kortizol oyanmadan 30–45 dəqiqə sonra yüksək səviyyəyə çata və bundan sonra sürətlə dəyişə bildiyi üçün bu heterogenlik bioloji müqayisəni zəiflədir.

İkinci mühüm məhdudiyyət yalnız 19 nəşrin qiymətləndirilməsidir. Bəzi tədqiqatlarda kiçik nümunə ölçüləri və ya cins balanssızlığı vardır. Bundan əlavə, tədqiqat narrativ icmaldır; kəmiyyət meta-analizi deyil. Buna görə müəlliflər qəti nəticə çıxarmağın mümkün olmadığını və gələcəkdə sistematik icmallara və meta-analizlərə ehtiyac olduğunu açıq şəkildə bildirirlər.

Elmi baxımdan çıxarıla biləcək əsas dərs

Bu icmalın ən vacib mesajı növbəli işçilərdə stress ölçməsinin yalnız “doğru sorğunu seçmək” probleminə endirilə bilməməsidir. Psixoloji ölçmə ilə bioloji nümunə götürmə protokolu birlikdə layihələndirilməlidir. Kortizoldan istifadə edilirsə, oyanma vaxtı, növbənin başlanğıcı və sonu, gündəlik ritm, nümunə sayı və nümunənin faktiki götürülmə vaxtı qeydə alınmalıdır. Əks halda güclü psixoloji şkala ilə düzgün biomarker eyni tədqiqatda mövcud olsa belə, bioloji zamanlama xətası iki ölçmə arasındakı əlaqəni qeyri-aydın edə bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Relationship Between Salivary Cortisol and Psychological Scales in the Stress Assessment of Shift Workers: A Narrative Review

Müəlliflər: Yuka Kumagai; Naoko Kudo; Tomomi Suda; Yoshimi Narita; Masato Yoshioka.

Məsul müəllif: Masato Yoshioka.

Qurum: Department of Nursing, Akita University Graduate School of Health Sciences, Akita, Japan.

Jurnal: Psychiatry International.

Nəşriyyatçı: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Psychiatry Int. 2026, 7, 149.

DOI: 10.3390/psychiatryint7040149

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/psychiatryint7040149

Nəşr tarixçəsi: Daxil olub 15 may 2026; düzəliş 1 iyul 2026; qəbul 2 iyul 2026; dərc 7 iyul 2026.

Mənbə növü: Narrativ icmal.

Araşdırılan nəşr dövrü: 1 yanvar 2006–31 dekabr 2025.

Axtarış vaxtı: Yanvar–mart 2026.

Məlumat bazaları: SCOPUS, PubMed və Google Scholar.

İcmalın qiymətləndirmə yanaşması: SANRA qiymətləndirmə meyarlarından istifadə olunmaqla narrativ sintez; tədqiqat seçimi prosesi həmçinin PRISMA axın diaqramı ilə göstərilmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Maliyyələşdirmə: Japan Society for the Promotion of Science tərəfindən FY2024 Grant-in-Aid for Scientific Research, JP24K13576.

İnstitusional etika komitəsi: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni məlumat yaradılmamışdır.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bildirmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Yuka Kumagai və Masato Yoshioka; metod Yuka Kumagai, Naoko Kudo və Masato Yoshioka; tədqiqat Tomomi Suda və Yoshimi Narita; məlumatların kurasiyası Naoko Kudo və Tomomi Suda; ilkin qaralama Yuka Kumagai, Naoko Kudo və Masato Yoshioka; nəzərdən keçirmə və redaktə Yuka Kumagai, Naoko Kudo və Masato Yoshioka; nəzarət Yoshimi Narita və Masato Yoshioka; layihənin idarə edilməsi Naoko Kudo və Masato Yoshioka tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Mənbədaxili terminologiya qeydi: Məqalənin xülasəsində kortizol “stress-related protein” adlandırıldığı halda, giriş bölməsində adrenal kortikal hormon kimi müəyyən edilir. Verianla mətni bu uyğunsuzluğu gizlətməmiş və bioloji anlayışı hormon/biomarker kimi nəzərdən keçirmişdir.

Mənbədaxili sayım qeydi: Nəticələr bölməsi 19 tədqiqatda 26 psixoloji ölçmənin araşdırıldığını bildirir. Cədvəl 2-də görünən şəkildə adlandırılmış şkala sətirlərinin sayı bu ifadə ilə tam üst-üstə düşmədiyinə görə Verianla bu fərqi təxmin yolu ilə düzəltməmişdir.

Əsas şərh həddi: MBI-nin mövcud ədəbiyyatda ən çox təkrarlanan kortizol əlaqəsinə malik olması MBI-nin bioloji stress üçün diaqnostik qızıl standart olduğu anlamına gəlmir. Tədqiqatların nümunə götürmə vaxtı, peşə, növbə forması, nümunə ölçüsü və dizaynı heterogendir; narrativ icmal kəmiyyətcə birləşdirilmiş təsir hesablaması təqdim etmir.