Akademik tədqiqatlar, aydın dil

Verianla | Akademik Araştırmalardan Türkçe Ekonomi ve Bilim İçerikleri

18 noyabr 2026, çərşənbə
VERİANLA Müstəqil elmi yayımçılıq
Menyunu açın və ya bağlayın
...
Home / Tətbiqi Elmlər / Kompüter Elmləri / QPSK və 16QAM Əsaslı WDM Rabitə Sistemlərində Post-Kvant Rəqəmsal İmzanın Performansının Qiymətləndirilməsi
Kompüter Elmləri

QPSK və 16QAM Əsaslı WDM Rabitə Sistemlərində Post-Kvant Rəqəmsal İmzanın Performansının Qiymətləndirilməsi

Post-kvant rəqəmsal imza (Post-Quantum Digital Signature, PQDS), kvant kompüterlərinin təhdid etdiyi klassik açıq açarlı imza sistemlərinə alternativ yaratmaq üçün hazırlanmış və klassik kompüterlərdə işləyən rəqəmsal imza alqoritmləri ailəsidir.

17/11/2026  Veri Anla  123 baxış
QPSK və 16QAM Əsaslı WDM Rabitə Sistemlərində Post-Kvant Rəqəmsal İmzanın Performansının Qiymətləndirilməsi

Post-kvant rəqəmsal imza (Post-Quantum Digital Signature, PQDS), kvant kompüterlərinin təhdid etdiyi klassik açıq açarlı imza sistemlərinə alternativ yaratmaq üçün hazırlanmış və klassik kompüterlərdə işləyən rəqəmsal imza alqoritmləri ailəsidir. Bu tədqiqat PQDS istifadəsini yalnız kriptoqrafik emal müddəti baxımından deyil, yaradılan əlavə imza məlumatının koherent dalğa uzunluğuna görə multipleksləşdirmə (Wavelength-Division Multiplexing, WDM) optik sisteminin fiziki ötürmə performansına təsiri baxımından da qiymətləndirir. Tədqiqatçılar FALCON, CRYSTALS-Dilithium və SPHINCS+ əsaslı imza yüklərini tək-kanallı QPSK, 16-kanallı WDM QPSK və 16-kanallı WDM 16QAM konfiqurasiyaları ilə əlaqələndirən çarpaz-qat simulyasiya çərçivəsi qurmuş; bit xəta dərəcəsi (BER), Q-faktoru, ötürmə məsafəsi, ötürmə müddəti və spektral səmərəlilik kimi göstəriciləri araşdırmışdır.

Tədqiqatın əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, kriptoqrafik imzanın məlumatın üzərinə əlavə etdiyi yük fiziki optik qatdan müstəqil hesab edilə bilməz. Mənbədə istifadə olunan əsas payload əlaqəsi \(L_{\mathrm{total}}=L_{\mathrm{data}}+L_{\mathrm{sig}}\) şəklindədir. İmza böyüdükcə ötürüləcək ümumi bit sayı artır; bu artım daha çox simvol, daha uzun ötürmə müddəti və mənbə modelinə görə xətti/qeyri-xətti fiber pozuntularının daha çox toplanması ilə əlaqələndirilir. Buna görə yalnız imza alqoritminin kriptoqrafik təhlükəsizliyi deyil, imza ölçüsü və hesablama müddəti də optik sistem dizaynının bir hissəsinə çevrilir.

40 Gb/s iş nöqtəsində mənbə tək-kanallı QPSK üçün təxminən 203 km, 16-kanallı WDM QPSK üçün 194 km və 16-kanallı WDM 16QAM üçün 103 km maksimum məsafə bildirmişdir. Bunun müqabilində 70 km sabit məsafədə ümumi tutum müvafiq olaraq 40 Gb/s, 640 Gb/s və 1280 Gb/s kimi verilmişdir. Beləliklə, daha yüksək dərəcəli 16QAM və çoxkanallı WDM tutumu artırarkən səs-küyə, xromatik dispersiyaya, kanallararası müdaxiləyə və fiber qeyri-xəttiliklərinə həssaslığı da artırır.

Bu nəticələrin ən mühüm şərh sərhədi tədqiqatın real optik sahə sınağı olmamasıdır. Fiziki ötürmə OptiSystem 15 daxilində modelləşdirilmişdir; real lazer, fotodiod, fiber xətti, FPGA və ya kommersiya post-kvant şəbəkə cihazı üzərində başdan-başa doğrulama aparılmamışdır. Müəlliflər də real avadanlıq qüsurlarının, bəzi polarizasiya təsirlərinin, yüksək dərəcəli qeyri-xətti təsirlərin və aparat sürətləndirməli PQDS tətbiqlərinin mövcud simulyasiyada tam əhatə olunmadığını bildirirlər. Buna görə hesabat verilən kilometr, BER və Q-faktoru dəyərləri mənbədə müəyyən edilmiş simulyasiya şərtlərinə aiddir.

Tədqiqatın kvantla əlaqəsi də düzgün sərhəddə başa düşülməlidir. Araşdırmada kvant kompüteri işlədilməmiş və Shor və ya Grover alqoritmi simulyasiya edilməmişdir. “Post-kvant” termini FALCON, Dilithium və SPHINCS+ kimi rəqəmsal imza dizaynlarının kvant hücumlarına davamlı olacaq şəkildə hazırlanmasına işarə edir. Araşdırmanın eksperimental/simulyasiya mövzusu bu imza strukturlarının klassik fiber-optik rabitəyə gətirdiyi sistem yüküdür.

Post-Kvant Rəqəmsal İmza Nədir və Bu Tədqiqatda Nə İşə Yarayır?

Post-kvant rəqəmsal imza mesajın mənbəyini və bütövlüyünü doğrulamaq üçün istifadə olunan, təhlükəsizliyinin kvant hücumlarına davamlı olması hədəflənən riyazi problem ailələrinə əsaslanan rəqəmsal imza mexanizmidir; bu tədqiqatda PQDS məlumatı şifrələmək üçün deyil, göndərilən məlumatı imzalamaq və qəbuledicidə doğrulamaq üçün istifadə olunur, imzanın ölçüsü isə optik xəttdə daşınacaq ümumi payload-u artırır.

“Post-kvant” burada nə deməkdir?

Klassik rəqəmsal imzaların mühüm hissəsi RSA və ya elliptik əyri kriptoqrafiyası kimi riyazi strukturlara əsaslanır. Mənbə kifayət qədər güclü kvant alqoritmlərinin bu klassik açıq açarlı strukturların təhlükəsizliyini təhdid etdiyini əsas motivasiya kimi qəbul edir. Post-kvant kriptoqrafiyası isə klassik kompüterdə işləyən, lakin məlum kvant hücumları nəzərə alınaraq fərqli riyazi əsaslar üzərində qurulan alqoritmləri ifadə edir.

Bu araşdırma kvant rabitəsi sınağı deyil. Fiberdə daşınan işıq koherent klassik optik rabitənin siqnalıdır. PQDS əməliyyatları da klassik prosessorda işləyən proqram təminatı əsaslı kriptoqrafik əməliyyatlardır. Buna görə “kvant-təhlükəsiz optik sistem” ifadəsi fiberin kvant-fiziki kanal kimi istifadə edildiyi mənasına gəlmir.

FALCON, Dilithium və SPHINCS+ niyə müqayisə olunur?

Mənbə üç fərqli PQDS yanaşmasını müqayisə edir. FALCON və CRYSTALS-Dilithium qəfəs-əsaslı imza dizaynlarıdır. SPHINCS+ isə hash-əsaslı imza dizaynıdır. Bu alqoritmlərin public key, signature ölçüsü, açar yaradılması, imzalama və doğrulama xərcləri bir-birindən fərqlənir. Tədqiqatın çarpaz-qat yanaşmasında bu fərqlər yalnız CPU vaxtı baxımından deyil, xəttə əlavə ediləcək məlumat miqdarı baxımından da əhəmiyyətlidir.

Mənbədə aparılan proqram səviyyəli müqayisədə FALCON-512 daha aşağı imzalama gecikməsi və sistem uyğunluğu baxımından sonrakı əsas ötürmə araşdırmaları üçün seçilmişdir. Bu seçim tədqiqatın öz şərtlərinə aiddir; FALCON-512-nin bütün cihaz, protokol və təhlükəsizlik səviyyələrində universal olaraq ən yaxşı PQDS olduğu nəticəsini vermir.

İmza prosesi addım-addım necə gedir?

  1. Göndəriləcək giriş məlumatı alınır.
  2. Məlumat SHA-256 ilə emal edilərək sabit uzunluqlu xülasə əldə olunur.
  3. Xülasə seçilmiş post-kvant rəqəmsal imza alqoritmi ilə imzalanır.
  4. Yaradılmış rəqəmsal imza orijinal məlumatla birlikdə payload-a əlavə edilir.
  5. Ümumi məlumat binary bit axınına çevrilir.
  6. Bitlər QPSK və ya 16QAM simvollarına xəritələnir.
  7. Siqnal tək-kanallı və ya 16-kanallı WDM optik sistemindən keçirilir.
  8. Koherent qəbuledici və DSP zənciri alınan bitləri geri çıxarır.
  9. Qəbuledici eyni hash funksiyasından və göndərənin public key-indən istifadə edərək rəqəmsal imzanı doğrulayır.
  10. BER, Q-faktoru, ötürmə müddəti və maksimum məsafə kimi performans göstəriciləri qiymətləndirilir.
Mənbə tədqiqatdakı Şəkil 1-in metod əlaqələrinə əsaslanaraq Verianla üçün müstəqil şəkildə yenidən yaradılmış miqyassız çarpaz-qat sxemi.

QPSK ilə 16QAM Arasındakı Fərq Nədir və Niyə Ötürmə Məsafəsinə Təsir Edir?

QPSK hər simvolda 2 bit daşıyan dörd vəziyyətli faza modulyasiyası, 16QAM isə hər simvolda 4 bit daşıyan və amplituda ilə faza məlumatını birlikdə istifadə edən 16 vəziyyətli modulyasiyadır; 16QAM eyni simvol sürətində daha çox bit daşıyaraq spektral səmərəliliyi artırır, lakin constellation nöqtələri bir-birinə daha yaxın olduğu üçün səs-küy, faza xətası, dispersiya və fiber qeyri-xəttilikləri simvolların bir-birinə qarışmasına daha asan səbəb olur.

Modulyasiya dərəcəsi ilə bit sürəti arasındakı əlaqə

Mənbədə simvol başına bit sayı:

\[ k=\log_2 M \]

əlaqəsi ilə müəyyən edilir. Burada \(M\), modulyasiyanın neçə fərqli simvol vəziyyətinə malik olduğunu göstərir. QPSK üçün \(M=4\) olduğuna görə \(k=2\); 16QAM üçün \(M=16\) olduğuna görə \(k=4\)-dür.

Mənbə Tənlik (1)-də bit sürətini:

\[ R=kR_s=R_s\log_2 M \tag{1} \]

şəklində verir.

\(R\), bit sürətidir və bit/s vahidi ilə düşünülə bilər. \(R_s\), saniyədəki simvol sayıdır və baud/simvol-saniyə ölçüsündədir. \(M\) ölçüsüz modulyasiya dərəcəsidir. Eyni \(R_s\) altında \(M\)-nin 4-dən 16-ya yüksəlməsi simvol başına bit sayını 2-dən 4-ə çıxarır. Buna görə 16QAM tutum baxımından üstünlük verir.

QPSK və 16QAM arasındakı simvol sıxlığı fərqini izah etmək üçün Verianla tərəfindən hazırlanmış konseptual, miqyassız sxem; eksperimental constellation məlumatı deyil.

Niyə bir-birinə daha yaxın nöqtələr daha yüksək xəta riski yaradır?

Qəbuledici səs-küy və kanal pozuntuları olan ölçmədən hansı simvolun göndərildiyinə qərar verir. İki ideal simvol nöqtəsi arasındakı məsafə böyüdükcə müəyyən böyüklükdə səs-küyün qərar sərhədini aşması daha çətin olur. 16QAM-də eyni siqnal fəzasına daha çox vəziyyət yerləşdirildiyinə görə simvol nöqtələri daha sıxdır. Buna görə mənbədə 16QAM-in QPSK ilə müqayisədə səs-küyə, xromatik dispersiyaya və qeyri-xətti pozuntulara daha həssas olduğu görünür.

WDM nədir?

Dalğa uzunluğuna görə multipleksləşdirmə (Wavelength-Division Multiplexing, WDM), eyni fiber üzərində müxtəlif optik dalğa uzunluqlarını müstəqil məlumat kanalları kimi eyni vaxtda daşımağa imkan verən multipleksləşdirmə üsuludur. Tədqiqatın çoxkanallı modellərində 16 müstəqil kanal istifadə edilmişdir.

WDM ümumi tutumu əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Lakin kanal sayı artdıqda və kanallar bir-birinə yaxınlaşdıqda kanallararası müdaxilə və qeyri-xətti optik qarşılıqlı təsirlər də əhəmiyyət qazanır.

SPM, XPM və FWM nə deməkdir?

Self-Phase Modulation (SPM), optik kanalın öz gücündən asılı Kerr effekti səbəbindən öz fazasını dəyişdirməsidir. Cross-Phase Modulation (XPM), bir WDM kanalındakı güc dəyişiminin eyni fiberdəki digər kanalların fazasına təsir etməsidir. Four-Wave Mixing (FWM), müxtəlif optik tezliklərin qeyri-xətti mühitdə qarışması nəticəsində yeni tezlik komponentlərinin yarana bilməsidir. Mənbə xüsusilə sıx kanal aralıqları və yüksək ümumi optik güc şəraitində XPM və FWM-in performans itkisinə töhfə verdiyini bildirir.

BER, Q-Faktoru, SNR və OSNR Nəyi Ölçür?

BER qəbul edilən bitlərin nə qədərinin səhv olduğunu, Q-faktoru siqnal qərar bölgələrinin səs-küyə qarşı nə dərəcədə ayrıldığını, SNR elektrik siqnal gücünün səs-küyə nisbətini, OSNR isə optik daşıyıcı gücünün müəyyən optik zolaqdakı səs-küyə nisbətini ifadə edir; bu tədqiqatda bu göstəricilər birlikdə istifadə edilərək imza yükünün, modulyasiyanın və fiber məsafəsinin qəbul edilən siqnal keyfiyyətinə təsiri qiymətləndirilmişdir.

Koherent qəbuledici niyə yerli osilatordan istifadə edir?

Koherent qəbuledici daxil olan optik siqnalı yerli osilator (Local Oscillator, LO) lazeri ilə qarışdıraraq yalnız optik güc məlumatını deyil, elektrik sahəsinin faza və amplituda məlumatını da bərpa edə bilər. Bu xüsusiyyət QPSK və 16QAM kimi faza/amplituda əsaslı modulyasiyaların açılmasına imkan verir.

Mənbə iki balanslaşdırılmış detektor çıxışını:

\[ V_A=E_sE_L\sin(\omega_s-\omega_L)t \tag{2} \]

və

\[ V_B=E_sE_L\sin(\omega_L-\omega_s)t \tag{3} \]

şəklində verir.

Burada \(E_s\) gələn siqnal sahəsinin amplitudası, \(E_L\) yerli osilator sahəsinin amplitudası, \(\omega_s\) siqnalın bucaq tezliyi və \(\omega_L\) LO-nun bucaq tezliyidir. Mənbə \(V_A=-V_B\) əlaqəsindən istifadə edərək balanslaşdırılmış çıxışı:

\[ V_o=V_A-V_B=2V_A \tag{4} \]

kimi ifadə edir. Mənbənin izahına görə bu struktur tək fotodetektor yanaşması ilə müqayisədə ikiqat gərginlik, dördqat güc və 6 dB yaxşılaşma verir. Mənbə mətndə bu izahı “Tənlik (5)” kimi qeyd etsə də, riyazi olaraq dərhal əvvəl verilən bərabərlik Tənlik (4)-dür; nömrələmə sürüşməsi burada düzəldilmiş elmi nəticə kimi şərh edilməmişdir.

SNR tənliyi

Mənbə termal səs-küy və shot noise nəzərə alındıqda SNR-ni:

\[ \mathrm{SNR}= \frac{i_s^2(t)} {i_{\mathrm{th}}^2(t)+i_{\mathrm{shot}}^2(t)} \tag{5} \]

kimi verir.

\(i_s^2(t)\) siqnal cərəyanının orta kvadratını, \(i_{\mathrm{th}}^2(t)\) termal səs-küy cərəyanının orta kvadratını, \(i_{\mathrm{shot}}^2(t)\) isə shot-noise cərəyanının orta kvadratını göstərir. Bu kəmiyyətlərin nisbəti ölçüsüzdür.

Homodyne aşkarlamada mənbə siqnal terminini:

\[ i_s^2(t)=R^2P_s(t)P_{\mathrm{LO}} \]

şəklində istifadə edir. Burada \(R\) fotodetektorun responsivity-si, \(P_s(t)\) qəbul edilən optik siqnal gücü və \(P_{\mathrm{LO}}\) yerli osilatorun optik gücüdür.

Mənbənin Tənlik (6)-dakı birləşdirilmiş SNR ifadəsi:

\[ \mathrm{SNR} = \frac{R^2P_s(t)P_{\mathrm{LO}}} {4k_BT/R_L+2qR\left(P_s(t)/2+P_{\mathrm{LO}}\right)} \cdot \frac{1}{B_e} \tag{6} \]

şəklindədir. Burada \(k_B\) Boltzmann sabiti, \(T\) temperatur, \(R_L\) yük müqaviməti, \(q\) elektron yükü və \(B_e\) qəbuledicinin elektrik bant genişliyidir. Mənbə elektron yükünü \(1.60218\times10^{-19}\,\mathrm{C}\), Boltzmann sabitini \(1.38054\times10^{-23}\,\mathrm{J/K}\) kimi verir.

LO gücü çox artırıldıqda niyə yaxşılaşma sonsuzadək davam etmir?

Mənbə LO gücü siqnal gücündən kifayət qədər böyük olduqda LO mənşəli shot noise-un termal səs-küyə üstün gəldiyini bildirir. Bu halda:

\[ \mathrm{SNR}\approx \frac{R}{2qB_e}P_s(t) \tag{7} \]

yaxınlaşması istifadə olunur. Bu ifadə LO gücünün artıq nəticədə birbaşa yer almadığını göstərir: kifayət qədər güclü LO-dan sonra performansın əsas sərhədi qəbul edilən siqnal gücünə və səs-küy şərtlərinə keçir. Tədqiqatın LO sweep nəticələrində də Q-faktoru əvvəl artmış, sonra doyma göstərmişdir.

SNR ilə OSNR arasındakı əlaqə

Mənbə optik və elektrik səs-küy ölçmələrini:

\[ \mathrm{OSNR} = \frac{R_b}{2B_{\mathrm{ref}}} \mathrm{SNR} \tag{8} \]

ilə əlaqələndirir.

\(R_b\) bit sürəti, \(B_{\mathrm{ref}}\) isə optik səs-küyün referens bant genişliyidir. Mənbə \(B_{\mathrm{ref}}\) üçün tipik olaraq 0,1 nm, təxminən 12,5 GHz referensini verir.

Q-faktoru ilə BER arasındakı əlaqə

Mənbə koherent aşkarlama üçün:

\[ Q=\sqrt{\mathrm{SNR}} \]

əlaqəsindən istifadə edir və Gaussian səs-küy fərziyyəsi altında:

\[ \mathrm{BER} = \frac{1}{2} \operatorname{erfc} \left( \frac{Q}{\sqrt{2}} \right) \tag{9} \]

tənliyini verir.

\(\operatorname{erfc}\), tamamlayıcı xəta funksiyasıdır. Tənlikdə \(Q\) artdıqca \(\operatorname{erfc}(Q/\sqrt2)\) azalır və beləliklə BER aşağı düşür. Buna görə yüksək Q-faktoru tədqiqat kontekstində daha etibarlı simvol/bit ayrımı ilə əlaqələndirilir.

PQDS İmza Ölçüsü Optik Ötürməyə Necə Təsir Edir?

Tədqiqatın çarpaz-qat modeli post-kvant imzanın orijinal məlumata əlavə edilməsinin ümumi payload-u böyütdüyünü, böyüyən payload-un daha çox simvol və daha uzun ötürmə tələb etdiyini və mənbə simulyasiyasında bu əlavə ötürmə yükünün dispersiya, səs-küy və WDM qeyri-xəttiliklərinin təsirini artıraraq məsafə və səmərəlilik üzərində ölçülə bilən fərq yaratdığını irəli sürür.

Ümumi payload tənliyi

Mənbənin ən mərkəzi çarpaz-qat tənliklərindən biri:

\[ L_{\mathrm{total}} = L_{\mathrm{data}} + L_{\mathrm{sig}} \tag{10} \]

ifadəsidir.

\(L_{\mathrm{data}}\), imzalanacaq orijinal məlumat uzunluğunu; \(L_{\mathrm{sig}}\), seçilmiş PQDS alqoritminin imza uzunluğunu; \(L_{\mathrm{total}}\) isə ötürülməli ümumi payload uzunluğunu göstərir. Üç dəyişən eyni uzunluq vahidində, məsələn bit və ya byte ilə ifadə edilməlidir.

Tənlik xətti əlaqə göstərir: digər hər şey sabit olduqda imza ölçüsündəki artım ümumi payload-u eyni miqdarda artırır. Lakin fiziki qata təsirin xətti olması məcburi deyil; modulyasiya, WDM kanalları, fiber məsafəsi və qeyri-xəttiliklər işə qarışdıqda sistem çıxışı daha mürəkkəb davrana bilər.

Niyə 8144 bit 8192 bitə genişləndirilir?

Mənbə DSP bloklarının nizamlı işləməsi və modulyasiya simvol xəritələnməsinin ardıcıl saxlanması üçün 8144 bitlik giriş ardıcıllığının növbəti uyğun ikinin qüvvəsi olan 8192 bitə hizalandığını bildirir:

\[ L_{\mathrm{aligned}}=2^k \tag{11} \]

Buradakı \(k\), \(2^k\)-nın orijinal məlumat uzunluğuna bərabər və ya ondan böyük olan ən kiçik qiyməti verəcək tam ədəddir. 8144 üçün bu qiymət \(k=13\)-dür; çünki \(2^{13}=8192\).

Bu hizalama yeni məlumat yaratmır; hesablama bloklarının nizamlı ölçüdə məlumat emal etməsini təmin edir.

Ümumi simvol sayı necə hesablanır?

Mənbə simvol sayını:

\[ N_{\mathrm{sym}} = \frac{L_{\mathrm{aligned}}} {\log_2 M} \tag{12} \]

şəklində müəyyən edir.

8192 bitlik hizalanmış yük üçün mənbə formulu istifadə edildikdə QPSK-də \(\log_2 4=2\) olduğuna görə 4096 simvol; 16QAM-də \(\log_2 16=4\) olduğuna görə 2048 simvol tələb olunur. Bu qiymətlər Tənlik (12)-nin birbaşa riyazi nəticəsidir; yeni simulyasiya nəticəsi deyil.

Bu əlaqə 16QAM-in niyə daha qısa simvol ardıcıllığı ilə eyni bit miqdarını daşıya bildiyini izah edir. Lakin daha qısa simvol ardıcıllığı 16QAM-in fiziki pozuntulara daha həssas olması səbəbindən avtomatik olaraq daha yaxşı başdan-başa sistem demək deyil.

Ümumi WDM gücü niyə kanal sayı ilə birlikdə əhəmiyyət qazanır?

Mənbə ümumi optik gücü konseptual olaraq:

\[ P_{\mathrm{tot}} = \sum_{i=1}^{N}P_{\mathrm{ch},i} \]

şəklində nəzərdən keçirir. \(N\) kanal sayı, \(P_{\mathrm{ch},i}\) isə hər kanalın optik gücüdür. Çox sayda kanal eyni fiberdə irəlilədikdə ümumi gücün artması Kerr qeyri-xəttiliklərini gücləndirə bilər. Buna görə tək-kanallı sistem üçün uyğun olan launch power 16-kanallı WDM üçün uyğun olmaya bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Simulyasiya Sistemi Necə Quruldu?

Tədqiqatçılar post-kvant imzalı bit axınını OptiSystem 15 daxilində modelləşdirilən tək-kanallı və 16-kanallı koherent optik sistemlərə verərək launch power, yerli osilator gücü, bit sürəti, kanal aralığı və fiber uzunluğu üzrə parametr taramaları aparmış; optimallaşdırılmış iş nöqtələrində BER, Q-faktoru, ötürmə müddəti, tutum və maksimum məsafəni müqayisə etmişlər.

Simulyasiya proqramı və hesablama mühiti

Optik ötürmə simulyasiyaları OptiSystem 15 üzərində aparılmışdır. Mənbədə hesablama kompüteri:

  • Intel Core i7-10750H, 2.60 GHz,
  • 40 GB RAM,
  • Windows 10 Home 64-bit

kimi göstərilmişdir. PQDS gecikmə nəticələri proqram səviyyəsində icraya aiddir; FPGA və ya xüsusi DSP/kriptoqrafiya sürətləndiricisi istifadə edilməmişdir.

Tək-kanallı əsas simulyasiya parametrləri

ParametrMənbə dəyəri
Referens dalğa uzunluğu1550 nm
Laser linewidth0,1 MHz
PolarizasiyaTək
Güc tarama aralığı−30 ilə 30 dBm
SMF zəifləməsi0,2 dB/km
SMF dispersiyası16 ps/nm/km
DCF dispersiyası−80 ps/nm/km
Amplifier gain20 dB
Noise figure4
Sequence length8192
ModulyasiyaQPSK / 16QAM
FiltrGaussian

16-kanallı WDM parametrləri

ParametrMənbə dəyəri
Dalğa uzunluğu aralığı1550–1556 nm
Kanal aralığı0,8 / 0,4 / 0,2 nm
Laser linewidth0,1 MHz
Fiber zəifləməsi0,2 dB/km
SMF dispersiyası16 ps/nm/km
DCF dispersiyası−80 ps/nm/km
Amplifier gain20 dB
Noise figure4
Kanal sayı16
MUX bant genişliyi160 GHz
Sequence length8192
QAM constellation tipiSquare

Nəticələr bölməsində əlavə olaraq bildirilən fiber-model parametrləri

Nəticələr bölməsində fiber kanal üçün daha ətraflı parametr dəsti verilir:

  • Referens dalğa uzunluğu: 1552,5 nm,
  • zəifləmə: 0,2 dB/km,
  • xromatik dispersiya: 16,75 ps/nm/km,
  • dispersiya meyli: 0,075 ps/nm²/km,
  • \(\beta_2=-20\,\mathrm{ps^2/km}\),
  • nonlinear refractive index \(n_2=2.6\times10^{-20}\,\mathrm{m^2/W}\),
  • effektiv sahə: 80 µm²,
  • differential group delay: 0,2 ps/km,
  • fractional Raman contribution: 0,18,
  • orthogonal Raman factor: 0,75,
  • maksimum nonlinear phase shift: 3 mrad,
  • periodic boundary conditions.

Mənbədaxili hesabat qeydi: Cədvəl 1 və Cədvəl 2-də dalğa uzunluğu/dispersiya dəyərləri 1550 nm və 16 ps/nm/km olduğu halda, nəticələr bölməsində 1552,5 nm və 16,75 ps/nm/km dəyərləri istifadə edilmişdir. Mənbə bu fərqin hansı alt modeldən və ya konfiqurasiyadan qaynaqlandığını ayrıca izah etmir. Buna görə dəyərlər vahid parametr dəsti kimi birləşdirilməmişdir.

Verici bit sürətinin optimallaşdırılması

Tədqiqatda bütün əsas konfiqurasiyalar üçün Q-faktorunun bit sürətindən asılı dəyişməsi taranmışdır. Mənbə təxminən 40 Gb/s ətrafında ortaq optimal iş nöqtəsi bildirir. Daha aşağı sürətlərdə bant istifadəsinin səmərəsizləşdiyi, daha yüksək sürətlərdə isə xromatik dispersiya və simvollararası müdaxilə təsirlərinin performansı aşağı saldığı bildirilir.

40 Gb/s ətrafında mənbədə verilən təxmini maksimum Q-faktorları:

SistemTəxmini Q-faktoru
Tək-kanallı QPSK≈25
16-kanallı WDM QPSK≈21
16-kanallı WDM 16QAM≈5

Launch power optimallaşdırılması

Çox aşağı launch power şəraitində qəbul edilən siqnal OSNR baxımından zəif qalır. Güc artırıldıqda Q-faktoru yüksəlir; lakin müəyyən nöqtədən sonra SPM, XPM və FWM kimi qeyri-xətti təsirlər üstünlük təşkil edir və performans yenidən aşağı düşür. Buna görə Q-faktorunun launch power-a görə birtərəfli artmadığı, optimal nöqtəyə malik olduğu görünür.

SistemOptimal Tx gücü
Tək-kanallı QPSK≈15 dBm
16-kanallı WDM QPSK≈−7 dBm / kanal
16-kanallı WDM 16QAM≈−10 dBm / kanal

Tək-kanallı sistemlə WDM arasındakı böyük güc fərqi çoxkanallı sistemdə ümumi optik gücün və kanallararası qeyri-xətti qarşılıqlı təsirlərin artması ilə əlaqələndirilir.

LO gücü nəticələri

Yerli osilator gücü artırıldıqca başlanğıcda koherent aşkarlama performansı və Q-faktoru yüksəlir. Müəyyən gücdən sonra sistem shot-noise-limited rejimə yaxınlaşır və daha çox LO gücü nəzərəçarpacaq əlavə qazanc vermir. Mənbənin optimal sistem cədvəlində Rx/LO iş nöqtələri tək-kanallı QPSK üçün 5 dBm, 16-kanallı WDM QPSK üçün 15 dBm və WDM 16QAM üçün 10 dBm kimi verilir.

Gaussian, Bessel və Chebyshev filtrləri

Mənbə üç qəbuledici filtr tipini BER–OSNR əlaqəsi üzərindən müqayisə etmişdir. QPSK tərəfində Gaussian filtr ən aşağı BER-i təmin etmişdir. Bununla belə, filtrlər arasındakı fərq QPSK və 16QAM arasındakı modulyasiya fərqindən daha kiçikdir. Tədqiqatın şərhinə görə sistem dayanıqlığını müəyyən edən üstün amil filtr tipindən çox modulyasiya formatıdır.

PQDS alqoritmləri və ötürmə məsafəsi

Sabit 8144 bitlik başlanğıc məlumat ardıcıllığından istifadə edilərək müxtəlif imza alqoritmlərinin yaratdığı payload genişlənməsinin məsafəyə təsiri ayrıca araşdırılmışdır. Mənbə mətndə:

PQDSTəxmini maksimum məsafəMənbə şərhi
FALCON-512≈204 kmDaha kompakt imza və aşağı payload genişlənməsi
FALCON-1024≈200 kmFALCON-512-yə yaxın
CRYSTALS-Dilithium ailəsi≈180–182 kmOrta səviyyəli payload/performans balansı
SPHINCS+ ailəsi≈76 km səviyyəsiBöyük signature payload səbəbindən daha aşağı məsafə

Bu müqayisə eyni zamanda alqoritmin riyazi təhlükəsizliyindən ayrı sistem dizayn ölçüsünü göstərir: daha böyük signature ötürmə sistemi baxımından daha böyük payload deməkdir. Lakin məsafədəki fərq yalnız alqoritmin “yaxşı” və ya “pis” olması kimi şərh edilməməlidir; tədqiqat bu alqoritmləri müəyyən məlumat uzunluğu və simulyasiya modeli daxilində müqayisə etmişdir.

Kanal aralığı nəticələri

16-kanallı WDM QPSK sistemi üçün mənbə üç kanal aralığını müqayisə edir:

Kanal aralığıTəxmini məsafə
0,2 nm95 km
0,4 nm194 km
0,8 nm200 km
Mənbə tədqiqatdakı Şəkil 15 və onu müşayiət edən mətndəki təxmini məsafə dəyərlərindən Verianla üçün yenidən çəkilmişdir. Mənbə 0,4 nm-i məsafə ilə spektral səmərəlilik arasında balanslı iş nöqtəsi kimi şərh edir.

0,8 nm ən uzun məsafəni təmin etsə də, daha geniş kanal aralığı sabit ümumi spektrdə daha az kanal yerləşdirilə bilməsi deməkdir. Mənbə buna görə 0,4 nm-i məsafə və spektral səmərəlilik arasında balanslı iş nöqtəsi kimi şərh edir.

Üç sistemin maksimum məsafəsi

SistemBit sürətiMaksimum məsafəOptimal iş nöqtəsi
Tək-kanallı QPSK40 Gb/s203 kmTx = 15 dBm, Rx/LO = 5 dBm
16-kanallı WDM QPSK40 Gb/s194 kmTx = −7 dBm, Rx/LO = 15 dBm
16-kanallı WDM 16QAM40 Gb/s103 kmTx = −10 dBm, Rx/LO = 10 dBm
Mənbə Cədvəl 3-dəki dəqiq dəyərlərdən Verianla üçün yenidən çəkilmiş maksimum məsafə qrafiki.

70 km-də tutum müqayisəsi

SistemMəsafəÜmumi tutumOptimal iş nöqtəsi
Tək-kanallı QPSK70 km40 Gb/sTx = 15 dBm, Rx/LO = 5 dBm
16-kanallı WDM QPSK70 km640 Gb/sTx = −7 dBm, Rx/LO = 15 dBm
16-kanallı WDM 16QAM70 km1280 Gb/sTx = −10 dBm, Rx/LO = 10 dBm

16QAM-in 1280 Gb/s ilə ən yüksək tutumu verməsi hər simvolda QPSK-nin iki qatı qədər bit daşıması və eyni vaxtda 16 dalğa uzunluğu kanalının istifadə edilməsi ilə əlaqəlidir. Lakin eyni sistemin maksimum məsafəsinin 103 km-ə düşməsi tutum–dayanıqlıq güzəştini göstərir.

Ötürmə müddəti nəticələrində mənbədaxili vahid uyğunsuzluğu

Şəkil 13-ü izah edən mətn məlumat ölçüsü artdıqca tək-kanallı QPSK ötürmə müddətinin təxminən 0,58 ms-dən 248 ms-yə, 16-kanallı WDM QPSK müddətinin 38 ms-dən 740 ms-yə və 16-kanallı WDM 16QAM müddətinin 15 ms-dən 580 ms-yə yüksəldiyini bildirir.

Bunun əksinə, mənbə Cədvəl 5-in “Transmission Time” sətrində tək-kanallı QPSK üçün 58 s, WDM QPSK üçün 38 min və WDM 16QAM üçün 15 min yazır. Bu iki vahid/dəyər dəsti bir-biri ilə uyğun deyil və mənbə hansı sətrin düzəldilmiş dəyər olduğunu açıqlamır. Verianla bu qeyri-müəyyənliyi həll etmək üçün vahid təxmini etməmişdir; buna görə ötürmə-müddəti iddiaları mənbə daxilində ayrı hesabatlar kimi saxlanmalıdır.

Ümumi sistem müqayisəsi

XüsusiyyətTək-kanallı QPSK16-kanallı WDM QPSK16-kanallı WDM 16QAM
Spektral səmərəlilikAşağıOrtaYüksək
Maksimum məsafə203 km194 km103 km
Q-faktoruYüksək, ≈25Orta, ≈21Aşağı, ≈5
BER performansıƏn yaxşıOrtaƏn zəif
Pozuntulara həssaslıqAşağıOrtaYüksək
PQDS yükünə həssaslıqAşağıOrtaYüksək
Sistem mürəkkəbliyiAşağıOrtaYüksək
Kanallararası müdaxiləAşağıOrtaYüksək
DayanıqlıqYüksəkOrtaAşağı
Mənbənin təklif etdiyi istifadə istiqamətiUzun məsafəBalanslıYüksək tutum

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

  • PQDS imza ölçüsü və hesablama gecikməsi yüksək sürətli optik rabitədə sistem dizayn parametri kimi nəzərə alınmalıdır.
  • Mənbə simulyasiyasında FALCON-512 sonrakı ötürmə analizləri üçün ən uyğun performans/uyğunluq balansını təmin etmişdir.
  • Tək-kanallı QPSK araşdırılan üç əsas sistem arasında ən uzun maksimum məsafəni təmin etmişdir.
  • 16-kanallı WDM QPSK tutumu əhəmiyyətli dərəcədə artırarkən tək-kanallı QPSK ilə müqayisədə məsafəni bir qədər azaltmışdır.
  • 16-kanallı WDM 16QAM ən yüksək tutumu təmin etmiş, lakin ən aşağı maksimum məsafəyə və ən yüksək fiziki-pozuntu həssaslığına malik olmuşdur.
  • Kanal aralığının həddən artıq daraldılması WDM tutum sıxlığını artırarkən kanallararası müdaxiləni və qeyri-xətti təsirləri gücləndirə bilər.
  • Mənbə şərtlərində 0,4 nm kanal aralığı məsafə ilə spektral səmərəlilik arasında balanslı nöqtə kimi qiymətləndirilmişdir.
  • Launch power həddən artıq artırıldıqda qeyri-xətti fiber təsirləri səbəbindən performans aşağı düşə bilər; daha çox optik güc həmişə daha yaxşı deyil.
  • LO gücü müəyyən səviyyədən sonra doyma davranışı göstərir.
  • Avadanlıq sürətləndirilməsi imzalama/doğrulama müddətini azalda bilər, lakin böyük signature-ın yaratdığı əsas payload genişlənməsini aradan qaldırmır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

  • 203 km, 194 km və ya 103 km dəyərləri real sahə fiber xətlərində zəmanətli məsafələr deyil.
  • FALCON-512-nin bütün post-kvant tətbiqlərində ən yaxşı imza alqoritmi olduğu göstərilməmişdir.
  • SPHINCS+-ın kriptoqrafik baxımdan FALCON-dan “daha pis” olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz; tədqiqat fiziki-sistem yükü və proqram gecikməsi baxımından müqayisə aparır.
  • 16QAM-in hər şəraitdə QPSK-dən daha pis olduğu nəticəsi çıxarıla bilməz; 16QAM tutum baxımından açıq üstünlüyə malikdir, lakin bu simulyasiyada məsafə/dayanıqlıq əvəzi yaranmışdır.
  • Tədqiqat real kvant kompüterinə qarşı hücum sınağı aparmamışdır.
  • Tədqiqat PQDS alqoritmlərinin uzunmüddətli kriptoanalitik təhlükəsizliyini sübut etmir.
  • Tədqiqat kvant açar paylanması və ya kvant optik rabitə sınağı deyil.
  • Simulyasiya modeli real cihazların bütün faza səs-küyünü, kalibrləməni, polarizasiyanı və yüksək dərəcəli nonlinear qüsurlarını əhatə etmir.

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

Müəlliflər OptiSystem daxilində transmitter, receiver və DSP modullarının ideal və ya ideala yaxın sazlamalarla işlədiyini bildirirlər. Real sistemlərdə mövcud olan component mismatch, calibration error, faza səs-küyü və bəzi yüksək dərəcəli nonlinear təsirlər tam modelləşdirilməmişdir.

Müəyyən polarizasiya mənşəli təsirlər də açıq şəkildə modelləşdirilməmişdir. Buna görə real çoxkanallı WDM bağlantılarında simulyasiyadan daha çox performans itkisi yarana bilər.

Kriptoqrafik gecikmənin qiymətləndirilməsi proqram icrasına əsaslanır. FPGA, xüsusi DSP və ya digər hardware acceleration üsulları modelləşdirilməmişdir. Bu cür sürətləndiricilərin signing və verification latency-ni azalda biləcəyi bildirilir.

Bununla belə hardware acceleration, signature-ın məlumat paketinə əlavə etdiyi bit sayını aradan qaldırmır. Buna görə payload expansion və bunun sequence length/ötürmə müddəti üzərindəki təsiri ayrıca sistem məhdudiyyəti olaraq qalır.

Gələcək tədqiqat istiqamətləri arasında hardware-aware PQDS tətbiqləri, daha real fiziki modellər, coherent optical OFDM və elastic WDM arxitekturaları vardır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Performance Evaluation of Post-Quantum Digital Signature in QPSK- and 16QAM-Based WDM Communication Systems

Müəlliflər: Duaa J. Khalaf; Arwa A. Moosa; Tayseer S. Atia.

Müəllif sırası: Mənbədə verilən sıra aynən qorunmuşdur.

Bərabər töhfə: Mənbədə bərabər töhfə/bərabər birinci müəlliflik bəyanatı yoxdur.

Məsul müəlliflər: Duaa J. Khalaf və Tayseer S. Atia.

Affiliasiya 1: Department of Computer Engineering, College of Engineering, Al-Iraqia University, Baghdad 10047, Iraq.

Affiliasiya 2: Department of Networks Engineering and Cyber Security, College of Engineering, Al-Iraqia University, Baghdad 10047, Iraq.

Jurnal: Computers.

Nəşriyyat: MDPI.

Cild / say / məqalə nömrəsi: Volume 15, Issue 5, Article 290.

DOI: 10.3390/computers15050290.

Alınma tarixi: 23 Mart 2026.

Reviziya tarixi: 24 Aprel 2026.

Qəbul tarixi: 28 Aprel 2026.

Nəşr tarixi: 1 May 2026.

Mənbə növü: Tədqiqat məqaləsi; OptiSystem əsaslı çarpaz-qat simulyasiya tədqiqatı və proqram səviyyəli PQDS performans müqayisəsi.

Rəyçilik statusu: Rəyli jurnalda nəşr edilmiş məqalə. Məqalə “Emerging Trends in Network Security and Applied Cryptography” xüsusi sayına daxildir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rəsmi nəşr qeydi: MDPI Computers, Volume 15, Issue 5, Article 290; DOI 10.3390/computers15050290.

Preprint statusu: Araşdırılan mənbə nəşr edilmiş jurnal versiyasıdır. Mənbə PDF daxilində ayrıca işlənməli preprint versiyası göstərilmir.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığını bildirmişlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Nəticələri dəstəkləyən məlumatların məsul müəllifdən əsaslandırılmış sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişlər.

Müəllif töhfələri: Tayseer S. Atia — konseptuallaşdırma, metodologiya və rəhbərlik/supervision; Duaa J. Khalaf — proqram təminatı, ilkin layihənin yazılması və araşdırma; Arwa A. Moosa — nəzərdən keçirmə və redaktə. Bütün müəlliflərin nəşr edilmiş versiyanı oxuduğu və təsdiqlədiyi bildirilmişdir.

Əsas metod: Giriş məlumatı SHA-256 ilə emal edilmiş, FALCON/Dilithium/SPHINCS+ rəqəmsal imzaları ilə təhlükəsiz payload yaradılmış və OptiSystem 15 daxilində QPSK/16QAM modulyasiyalı tək-kanallı və 16-kanallı WDM sistemləri modelləşdirilmişdir. Launch power, LO power, bit rate, channel spacing və fiber length taranaraq BER, Q-faktoru, ötürmə müddəti, tutum və maksimum məsafə araşdırılmışdır.

Əsas metodoloji sərhəd: Nəticələr real fiber sahə sınağı deyil. OptiSystem modelinin müəyyən şərtlərinə əsaslanır. Real transmitter/receiver qüsurları, calibration mismatch, bəzi polarization impairments, daha yüksək dərəcəli nonlinear təsirlər və hardware-accelerated PQDS implementation tam modelləşdirilməmişdir.

Mənbədaxili parametr uyğunsuzluğu: Cədvəl 1/2-də 1550 nm və SMF üçün 16 ps/nm/km dəyərləri bildirilərkən nəticələr bölməsindəki ətraflı fiber modelində 1552,5 nm və 16,75 ps/nm/km bildirilmişdir. Mənbə bu iki parameter set arasındakı fərqi açıq şəkildə uzlaşdırmır.

Mənbədaxili ötürmə müddəti uyğunsuzluğu: Şəkil 13-ün mətni millisaniyə miqyasında müddətlər bildirərkən Cədvəl 5-də saniyə/dəqiqə miqyasında fərqli dəyərlər yer alır. Mənbə vahid fərqini izah etmədiyi üçün Verianla bu dəyərləri bir-birinə çevirməmiş və ya təxmini düzəliş etməmişdir.

Tənlik nömrəsi qeydi: Mənbədə \(V_o=V_A-V_B=2V_A\) olan Tənlik (4)-dən dərhal sonra 6 dB yaxşılaşma izahı “Equation (5)” ifadəsi ilə verilir. Bu, mənbə daxilində nömrələmə sürüşməsi kimi görünür; elmi məzmun səssizcə yenidən nömrələnərək yeni mənbə iddiasına çevrilməmişdir.

Kvant şərhi üçün sərhəd: Tədqiqat kvant kompüteri, kvant kanal və ya Shor/Grover hücumu simulyasiyası deyil. Kvant konteksti post-kvant rəqəmsal imzaların gələcək kvant-capable hücumçulara qarşı hazırlanması ilə bağlıdır.


Paylaşın:

Şərhlər yoxlandıqdan sonra yayımlanır. Şərhiniz təsdiq prosesinə daxil ediləcək və uyğun hesab olunduqda görünəcək.

Şərh yazın

E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib