Psixoloji Kapital (Psychological Capital, PsyCap), ümid, özünə-səmərəlilik, dayanıqlılıq və nikbinliyin birlikdə formalaşdırdığı; təcrübə və kontekstdən asılı olaraq inkişaf etdirilə, zəifləyə və ya yenidən gücləndirilə bilən pozitiv psixoloji resurs strukturudur. Bu tədqiqat PsyCap-ın sahibkarlıq və təşkilatdaxili sahibkarlıq ədəbiyyatında necə nəzərdən keçirildiyini müəyyən etmək üçün 2006–2024 dövründəki 215 məqaləni PRISMA-ScR əsaslı əhatə icmalı, bibliometrik analiz, mətn mədənçiliyi və VOSviewer birgə-söz şəbəkələri vasitəsilə araşdırır. Nəticələr tədqiqat sahəsinin aşağı və parçalanmış məhsuldarlıqdan daha sıx və şaxələnmiş bir quruluşa doğru irəlilədiyini; performans, özünə-səmərəlilik, dayanıqlılıq, sahibkarlıq niyyəti və sosial kapitalın davamlı əsas mövzulara çevrildiyini göstərir. Bununla belə, tədqiqat PsyCap ilə sahibkarlıq davranışı arasındakı bütün əlaqələri səbəb-nəticə baxımından sübut etmir; araşdırılmış ədəbiyyatı konseptual və bibliometrik şəkildə xəritələndirir.

Sahə 2006–2016 dövründəki başlanğıc mərhələdən 2017–2022 arasındakı genişlənmə dövrlərinə və 2023–2024-cü illərdə bibliometrik baxımdan yetkinləşmə mərhələsinə keçmişdir. 2023-cü ildə 56 nəşrlə tədqiqat məhsuldarlığı zirvəyə çatmışdır. Çin 2006-cı ildən etibarən ümumilikdə 58 nəşrlə araşdırılan korpusda ən məhsuldar ölkə kimi seçilərkən, *Frontiers in Psychology* 43 məqalə ilə ən çox nəşr dərc edən jurnaldır.

Tədqiqatın daha mühüm nəticəsi yalnız tədqiqat həcminin artması deyil. PsyCap-ın sahibkarlıq sahəsində nəzərdən keçirilməsi zamanla fərdi bir “pozitiv xüsusiyyət ehtiyatı” yanaşmasından sosial, təşkilati və kontekstual resurslarla qarşılıqlı təsirdə olan çoxsəviyyəli bir quruluşa doğru genişlənmişdir. Yeni tədqiqatlar PsyCap-ın yalnız nə yaratdığını deyil, PsyCap-ı nəyin formalaşdırdığını, hansı şərtlərin onu zəiflətdiyini və müxtəlif qrupların bu resurslara niyə bərabər çıxış əldə etmədiyini də araşdırmağa başlamışdır.

İcmal eyni zamanda mühüm boşluqlara işarə edir. Qadın sahibkarlar, qaçqınlar, miqrantlar, kənd sahibkarları, sosial sahibkarlar, idmançı-sahibkarlar və əlilliyi olan sahibkarlar əsas axın tədqiqatlarında kifayət qədər təmsil olunmur. Bundan əlavə, müxtəlif mədəniyyətlərdə istifadə edilən PsyCap şkalalarının eyni psixoloji strukturu eyni şəkildə ölçüb-ölçmədiyi açıq tədqiqat problemi olaraq qalır.

Psixoloji Kapital Nədir?

Psixoloji Kapital insanın çətin tapşırıqları yerinə yetirə biləcəyinə dair özünə-səmərəliliyini, gələcəyə dair müsbət gözləntisini, yəni nikbinliyini, məqsədə çatmaq üçün yollar yarada və lazım olduqda bu yolları dəyişə bilməsini ifadə edən ümidini və çətinliklərdən sonra bərpa oluna bilməsini ifadə edən dayanıqlılığını bir araya gətirən, inkişaf etdirilə bilən pozitiv psixoloji resurs strukturudur.

PsyCap anlayışının mühüm xüsusiyyəti yalnız sabit şəxsiyyət xüsusiyyətlərini təsvir etməməsidir. Mənbə ədəbiyyatında PsyCap təcrübə və kontekstdən asılı olaraq güclənə, aşına və ya yenidən qurula bilən dinamik psixoloji vəziyyət kimi nəzərdən keçirilir.

Psixoloji Kapitalın Dörd Əsas Komponenti Hansılardır?

PsyCap bir-biri ilə əlaqəli dörd komponentdən ibarətdir: özünə-səmərəlilik çətin tapşırıqları yerinə yetirmək üçün lazımi səyi göstərə biləcəyinə inanmağı; nikbinlik indi və gələcəkdə uğura dair müsbət gözləntini; ümid məqsədlərdə israrlı olmağı və lazım gəldikdə məqsədə aparan yolu dəyişə bilməyi; dayanıqlılıq isə problem və uğursuzluq qarşısında bərpa olunaraq fəaliyyətini davam etdirə bilməyi ifadə edir.

Fərdi PsyCap-dan komanda və təşkilat səviyyəsinə keçid

PsyCap ilkin olaraq fərdi səviyyədə inkişaf etdirilsə də, sonrakı tədqiqatlar anlayışı komanda və təşkilat səviyyəsinə daşımışdır. Komanda səviyyəsində kollektiv özünə-səmərəlilik, ümid, nikbinlik və dayanıqlılıq üzvlər arasında paylaşılan pozitiv psixoloji vəziyyət kimi nəzərdən keçirilir. Təşkilati PsyCap isə təşkilatın pozitiv psixoloji resurslarının institusional səviyyədə qarşılığı kimi konseptuallaşdırılır.

Lakin icmal burada mühüm metodoloji problem müəyyən edir: komanda PsyCap-ı komanda üzvlərinin fərdi PsyCap ballarının sadə arifmetik cəmi və ya ortalaması kimi qəbul edilə bilməz. Fərdi resursdan kollektiv psixoloji strukturun necə yarandığı, hansı üzvlərin bu formalaşmaya daha çox təsir etdiyi və kritik həddin olub-olmadığı araşdırılmalı açıq suallardır.

İnsan kapitalı, sosial kapital və psixoloji kapital arasındakı fərq

İnsan kapitalı insanın bilik, bacarıq və təcrübəsini; sosial kapital sosial şəbəkə və münasibətlərdən əldə edilən resursları; psixoloji kapital isə insanın və bəzi tədqiqatlarda komandanın ümid, özünə-səmərəlilik, dayanıqlılıq və nikbinlik resurslarını ifadə edir. Sahibkarlıq ədəbiyyatı bu üç kapital növünün bir-birini tamamlaya biləcəyini göstərir.

Xüsusilə maliyyəyə çıxış tədqiqatlarında PsyCap bəzən investorların və ya maliyyə təminatçılarının sahibkarı qiymətləndirdiyi siqnal kimi nəzərdən keçirilir. Bununla belə, psixoloji kapitalın maddi və ya sosial resursları əvəz etdiyi qənaətinə gəlmək olmaz.

Tədqiqatın həll etməyə çalışdığı ədəbiyyat problemi

Sahibkarlıq üzrə PsyCap tədqiqatları müxtəlif fənlər və alt sahələrdə parçalanmış şəkildə inkişaf etmişdir. Əvvəlki icmallar əsasən işçiləri, liderliyi və ya insan resursları idarəçiliyini mərkəzə almış; bəzi bibliometrik tədqiqatlar isə sahibkarlıq daxilindəki mövzuları yalnız bir zaman kəsiyində göstərmişdir.

Bu tədqiqat fərqli olaraq sahibkarlıq və təşkilatdaxili sahibkarlığı birlikdə nəzərdən keçirir və sahənin 2006–2024 arasındakı dəyişimini ardıcıl dövrlərə bölərək araşdırır. Beləliklə, yalnız hansı anlayışların mühüm olduğu deyil, hansı anlayışların nə zaman meydana çıxdığı, gücləndiyi və ya periferik tədqiqat xətti olaraq qaldığı da izlənilir.

Tədqiqatın beş tədqiqat sualı

1. Sahibkarlıq və təşkilatdaxili sahibkarlıq kontekstində PsyCap tədqiqatlarının intellektual strukturu necə təşkil olunur?
2. Bu sahədə əsas ölkə və jurnal töhfələri hansılardır?
3. Mövcud tədqiqatlar əsas mövzular və PsyCap ilə əlaqəli mövzular haqqında nə göstərir?
4. Bu mövzular və tədqiqat axınları zamanla necə dəyişmişdir?
5. Gələcəkdə hansı mövzular, metodlar və hədəf populyasiyalar araşdırılmalıdır?

Bibliometrik birgə-söz analizi nəyi göstərir?

Birgə-söz analizi məqalə başlıqlarında, xülasələrdə və müəllif açar sözlərində müəyyən anlayışların nə qədər tez-tez birlikdə istifadə olunduğunu araşdırır. İki termin eyni elmi sənədlərdə daha tez-tez birlikdə görünürsə, aralarındakı tematik əlaqə daha güclü hesab olunur.

VOSviewer bu əlaqələri şəbəkə xəritəsinə çevirir. Bir-biri ilə daha güclü bağlı anlayışlar xəritədə bir-birinə daha yaxın yerləşdirilir. Düyünün ölçüsü terminin görünmə tezliyini, əlaqə xətləri birgə görünmə münasibətlərini, əlaqə gücü isə bu münasibətin intensivliyini təmsil edir.

Sıxlıq xəritələrində isti bölgələr daha sıx konseptual klasterləri, soyuq bölgələr isə daha seyrək və ya periferik mövzuları göstərir. Zaman üzrə overlay xəritələrində isə rənglər anlayışların hansı dövrlərdə daha görünən olduğunu oxumağa kömək edir.

2006–2016: meydana çıxma dövrü

İlk dövrdə elmi məhsuldarlıq aşağıdır və sahənin hələ aydın konseptual strukturu yoxdur. Tədqiqatların əsas oxu PsyCap ilə performans arasındakı əlaqədir. İqtisadi və qeyri-iqtisadi performans nəticələri ilə yanaşı sahibkarlıq yönümü, innovativlik, yaradıcılıq və sahibkarlıq uğuru erkən dövr mövzularıdır.

Bu dövrdə liderlik, insan kapitalı, sosial kapital, gender, ailə, uğursuzluq, dayanıqlılıq, stress, rifah və emosional tükənmə kimi mövzular da görünməyə başlamışdır. Lakin mənbə müəllifləri mühüm nəzəri problemə diqqət çəkirlər: təşkilat işçiləri üçün hazırlanmış PsyCap strukturunun sahibkarlara birbaşa tətbiqi bütün şərtlərdə keçərli olmaya bilər.

Sahibkarlar muzdlu işçilərdən fərqli risk, qeyri-müəyyənlik, resurs qıtlığı və qərarvermə şərtlərində fəaliyyət göstərdiyinə görə ölçmə alətlərinin və nəzəri fərziyyələrin sahibkarlıq kontekstində yenidən doğrulanması tələb olunur.

2017–2018: sosial və iqtisadi resurslarla inteqrasiya

2017–2018 dövründə sahənin şəbəkə strukturu sıxlaşmışdır. PsyCap–performans əlaqəsi mərkəzdə qalarkən sosial kapital və insan kapitalı ilə əlaqələr güclənmişdir. Xüsusilə sosial kapital daha görünən olmuşdur.

Tədqiqat kontekstləri kənd təsərrüfatı, mikromaliyyə, start-up və kraudfandinq kimi sahələrə genişlənmiş; miqrant sahibkarlar ədəbiyyata daxil olmağa başlamışdır. Eyni dövrdə özünü müəyyənləşdirmə nəzəriyyəsi və siqnal nəzəriyyəsi kimi əlavə nəzəri çərçivələr PsyCap tədqiqatlarında daha görünən olmuşdur.

Mənbə müəllifləri bu dövrü mühüm konseptual dönüş kimi şərh edirlər: PsyCap yalnız insanın daxilində olan resurs kimi deyil, xarici maraqlı tərəflərə siqnallanmış və sosial kontekstdə görünən resurs kimi nəzərdən keçirilməyə başlamışdır.

2019–2020: sahibkarlıq niyyəti və təhsil

2019–2020 dövründə sahibkarlıq təhsili, tələbələr, akademik PsyCap və sahibkarlıq niyyəti güclü tədqiqat mövzularına çevrilmişdir. PsyCap-ın tələbələrin sahibkarlıq niyyətləri ilə əlaqəsi tez-tez araşdırılmışdır.

Sahibkarlıq Niyyəti Real Sahibkarlıq Davranışı ilə Eyni Şeydirmi?

Xeyr. Mənbə xüsusilə tələbə tədqiqatlarında sahibkarlıq niyyətinin real sahibkarlıq fəaliyyətinin əvəzinə istifadə edilməsinə dair xəbərdarlıq edir; bir şəxsin müəssisə qurmaq istəməsi və ya planlaşdırması onun həqiqətən müəssisə quracağı və ya bu davranışı davam etdirəcəyi demək deyil.

Bu niyyət–davranış boşluğu PsyCap-ın sahibkarlığa təsirinin yalnız niyyət şkalaları vasitəsilə qiymətləndirilməsini məhdudlaşdırır. Gələcək tədqiqatlarda real müəssisə yaratma, davam etdirmə, böyümə və uğursuzluqdan sonrakı davranış kimi müşahidə edilə bilən nəticələrdən istifadə edilməsi vacibdir.

PsyCap-ın “qaranlıq tərəfi”

2019–2020 ədəbiyyatında mühüm tənqidi xətt ortaya çıxır. Bəzi tədqiqatlar PsyCap-ın innovativliklə əlaqəsini araşdırarkən deviant innovation adlandırılan, təşkilati normalardan və ya rəsmi istiqamətləndirmələrdən kənarda inkişaf edən innovasiya davranışları ilə də əlaqələr bildirmişdir.

Bu nəticə “pozitiv psixoloji kapital yalnız pozitiv nəticə yaradır” fərziyyəsini problemli edir. Ümid, özünə-səmərəlilik, dayanıqlılıq və nikbinlik insanı hərəkətə keçirə bilər; lakin bu enerjinin hansı davranışa yönəldiyi təşkilati və etik kontekstdən asılı ola bilər.

2021–2022: çoxsəviyyəli və kontekstə həssas tədqiqatlar

2021–2022 dövründə performans maliyyə nəticəsi, artım, sağ qalma və gəlirlilik kimi müxtəlif formalarda nəzərdən keçirilmişdir. Tədqiqatlar sahibkarın PsyCap-ından işçilərə və komandalara uzanan çoxsəviyyəli əlaqələri araşdırmağa başlamışdır.

Kənd təsərrüfatı, idman, süni intellekt, sosial sahibkarlıq və təşkilatdaxili sahibkarlıq kimi yeni sahələrin meydana çıxması tədqiqat kontekstini genişləndirmişdir. Eyni dövrdə sahibkar stressi, tükənmişlik, uğursuzluqla mübarizə və öhdəlik kimi psixoloji dəyişənlər daha görünən olmuşdur.

Daha mühüm dəyişiklik isə tədqiqatçıların artıq yalnız “PsyCap nə yaradır?” sualını deyil, “PsyCap-ı nə yaradır və ya nə tükəndirir?” sualını verməyə başlamasıdır. İqtisadi artım, ailə və sosial dəstək, sahibkarlıq ehtirası və digər kontekstual amillər PsyCap-ın sələfləri kimi araşdırılır.

2023–2024: bibliometrik yetkinləşmə

Son dövrdə performans, dayanıqlılıq, sahibkarlıq niyyəti və sosial kapital sahənin güclü mərkəzləri olaraq qalmışdır. Sosial kapital tədqiqatları onlayn sosial şəbəkələrə genişlənərkən, sosial, yaşıl və kənd təsərrüfatı sahibkarlığı niyyətləri daha görünən olmuşdur.

Mindfulness və rifah kimi psixoloji mövzular da tədqiqat şəbəkəsinin periferiyasında daha aydın görünməyə başlamışdır. Qadınlar, gənclər, təşkilatdaxili sahibkarlar, qaçqınlar, sosial sahibkarlar və kənd sahibkarları daha çox araşdırılmağa başlanmışdır.

Bununla belə, tədqiqat “yetkinlik” termininin ehtiyatla işlədilməsini tələb edir. Bu, tədqiqat suallarının həll olunduğu demək deyil; mərkəzi mövzuların sabitləşməsi və klasterlər arasındakı əlaqələrin sıxlaşması mənasında bibliometrik təsvirdir.

PsyCap tədqiqatının əsas nəzəri çərçivələri

Əsas, yüksələn və kontekstual tədqiqat mövzuları

İcmal dövri birgə-söz şəbəkələrinə əsaslanaraq tədqiqat xətlərini bir neçə tipə ayırır.

Kimlər kifayət qədər araşdırılmayıb?

Mənbə əsas axın PsyCap tədqiqatlarının tipik sahibkar və ya tələbə nümunələrində cəmləşdiyini və bəzi qrupların sistematik şəkildə daha az araşdırıldığını göstərir.

• Miqrantlar, qaçqınlar və müxtəlif miqrasiya təcrübəsinə malik sahibkarlar,
• kənd təsərrüfatı və kənd sahibkarları,
• sosial sahibkarlar,
• idmandan sahibkarlığa keçən şəxslər,
• qadın sahibkarlar,
• gənclər,
• təşkilatdaxili sahibkarlar,
• əlilliyi olan sahibkarlar.

Bu qrupların məruz qaldığı ayrı-seçkilik, resurs çatışmazlığı, iqlim riski, miqrasiya stressi, ailə məsuliyyətləri və ya institusional maneələr fərqli olduğu üçün PsyCap-ın işləmə forması da tipik sahibkar nümunələrindən fərqli ola bilər.

PsyCap-a çıxış hər kəs üçün bərabər deyil

Tədqiqatın pozitiv psixologiya ədəbiyyatına gətirdiyi mühüm tənqidlərdən biri PsyCap-ın yalnız fərdin “pozitiv düşünmə qabiliyyəti” kimi nəzərdən keçirilməməli olmasıdır. Yaş, gender, iqtisadi şərtlər, ailə dəstəyi, sosial şəbəkələr və institutların quruluşu psixoloji resursların inkişafını asanlaşdıra və ya çətinləşdirə bilər.

Buna görə də psixoloji kapital anlayışının yalnız fərdi məsuliyyətə endirilməsi struktur maneələri görünməz edə bilər. Tədqiqat fərdi və struktur izahların bir-biri ilə inteqrasiya edilməsini təklif edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat PRISMA-ScR prinsiplərini izləyən əhatə icmalıdır və bibliometrik analizlə birləşdirilmişdir. Protokol Open Science Framework üzərində qeydiyyata alınmışdır. Tədqiqatçılar Scopus və Web of Science verilənlər bazalarından istifadə etmiş və son axtarışı 2025-ci ilin iyulunda həyata keçirmişdir.

Daxiletmə meyarları

• Verilənlər bazası: Scopus və ya Web of Science.
• Sahə: sahibkarlıq və ya təşkilatdaxili sahibkarlıq kontekstində PsyCap.
• Nəşr dövrü: 2006–2024.
• Sənəd növü: elmi məqalə.
• Dil: İngilis dili.
• Axtarış strukturu: “psychological capital” və ya PsyCap terminlərinin self-employment, entrepreneur, intrapreneur, corporate entrepreneurship və əlaqəli anlayışlarla kombinasiyası.

PRISMA-ScR seçim prosesi

Məlumatların emalı

Biblioqrafik qeydlər RIS formatında idxal edilmiş və VOSviewer 1.6.20 istifadə edilərək mətn mədənçiliyi aparılmışdır. Məqalə başlıqları, xülasələr və müəllif açar sözləri birgə-söz analizinin mətn girişini təşkil etmişdir.

Bundan əlavə, ölkə, araşdırılan populyasiya, metod və nəzəri çərçivə kimi bibliometrik proqramların birbaşa aşkar edə bilmədiyi məlumatlar strukturlaşdırılmış Excel faylında əl ilə çıxarılmışdır. Buna görə tədqiqat yalnız avtomatik bibliometriyaya əsaslanmır, tənqidi oxu və manual kodlaşdırmanı da əhatə edir.

Açar sözlərin təmizlənməsi

Çıxarılan sözlər analizdən əvvəl standartlaşdırılmışdır. “Variable”, “approach” və “methodology” kimi ümumi terminlər çıxarılmış; eyni anlayışı ifadə edən fərqli yazılışlar birləşdirilmişdir. Məsələn, “PsyCap” və “psychological capital” vahid standart termin altında birləşdirilmişdir.

Əsas söz şəbəkəsi

Cəmi 994 açar sözdən ən azı beş dəfə görünən 40 termin əsas şəbəkə analizinə daxil edilmişdir.

Bu rəqəmlər dəyişənin təsir ölçüsü deyil. “Görülmə” terminin korpusda nə qədər tez-tez olduğunu; “ümumi əlaqə gücü” isə digər terminlərlə birgə görünmə əlaqələrinin ümumi intensivliyini göstərən bibliometrik şəbəkə ölçüsünü ifadə edir.

Nəşr həcminin inkişafı

2006–2016 dövründə məhsuldarlıq aşağı və qeyri-müntəzəmdir. 2016-cı ildən sonra nəşr sayı müntəzəm şəkildə artmış və 2022-ci ilə qədər yığılan nəşr sayı 132-yə çatmışdır. 2023–2024 dövrü müəlliflər tərəfindən bibliometrik yetkinlik mərhələsi kimi müəyyən edilmişdir; 2023-cü il 56 nəşr ilə ən yüksək illik məhsuldarlığın müşahidə edildiyi ildir.

Ölkə və jurnal bölgüsü

Çin 2006-cı ildən etibarən ümumilikdə 58 nəşr ilə ən çox nəşr hazırlayan ölkə kimi bildirilmişdir. Çinin illik məhsuldarlığı 2022-ci ildə 15, 2023-cü ildə 13 məqaləyə çatmışdır. Amerika Birləşmiş Ştatları daha aşağı, lakin daha sabit məhsuldarlıq xətti göstərmiş; İndoneziya, Malayziya və Hindistan dəyişkən, lakin artan kontekstual töhfələr vermişdir.

Mənbə bu sıralamanın jurnal keyfiyyəti sıralaması kimi şərh edilməməli olduğunu xüsusi vurğulayır; cədvəl yalnız araşdırılmış korpusda nəşrlərin hansı kanallarda cəmləşdiyini göstərir.

Təşkilatdaxili sahibkarlıq hələ də məhdud tədqiqat sahəsidir

İcmal intrapreneurship ilə PsyCap-ı açıq şəkildə birlikdə nəzərdən keçirən tədqiqatların az olduğunu göstərir. Bəzi tədqiqatlar hələ yalnız konseptual təklif səviyyəsindədir. Mövcud kəmiyyət tədqiqatlarında isə müxtəlif ölkələr, sektorlar və işçi nümunələri olmasına baxmayaraq ortaq metodoloji problemlər mövcuddur.

Mənbə həmçinin intrapreneurship, corporate entrepreneurship, entrepreneurial orientation və innovative behavior anlayışlarının bəzi tədqiqatlarda bir-birinin əvəzinə istifadə edildiyinə diqqət çəkir. Analiz səviyyəsinin fərd, yoxsa təşkilat olduğunun aydın yazılmaması da ədəbiyyatın şərhini çətinləşdirir.

Gələcək tədqiqatlar üçün metod gündəliyi

Müəlliflər yalnız mövcud modellərin yeni nümunələrdə təkrar yoxlanmasını kifayət hesab etmirlər. Təklif olunan metodlar arasında:

• sahibkar, komanda və təşkilat arasında ikitərəfli əlaqələri araşdıran çoxsəviyyəli modellər,
• PsyCap-ın müəssisə qurulmazdan əvvəl, quruluş zamanı və illər sonrakı inkişafını izləyən uzununa tədqiqatlar,
• təhsil və kouçinq kimi PsyCap müdaxilələrinin əvvəl-sonra ölçmələri ilə eksperimental və ya kvazi-eksperimental dizaynlar,
• müxtəlif şəxsi, sosial və kontekstual resurs kombinasiyalarını qiymətləndirən fsQCA kimi konfiqurasiyalı metodlar,
• vasitəçilik, moderatorluq və daha inkişaf etmiş əlaqə modelləri,
• sahibkarlıq kontekstinə uyğunlaşdırılmış ölçmə alətləri və keyfiyyət/kəşfiyyat tədqiqatları

yer alır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi

• PsyCap tədqiqatları 2006–2024 arasında nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənmiş və tematik olaraq sıxlaşmışdır.
• Performans, dayanıqlılıq, özünə-səmərəlilik, sahibkarlıq niyyəti və sosial kapital sahənin davamlı əsasları sırasındadır.
• PsyCap tədqiqatları fərdi səviyyədən komanda, təşkilat və kontekstual səviyyələrə genişlənir.
• Stress, rifah, mindfulness, maliyyəyə çıxış, rəqəmsal şəbəkələr və intrapreneurship kimi mövzular son dövrlərdə daha görünən olur.
• Qadınlar, qaçqınlar, miqrantlar, kənd və sosial sahibkarlar kimi qrupların kifayət qədər araşdırılmadığına dair bibliometrik və tənqidi sübutlar mövcuddur.
• Mədəniyyət, yaş, gender, sosial dəstək və iqtisadi şərtlər PsyCap-ın inkişafını və istifadəsini anlamaqda getdikcə daha mühüm hesab olunur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi

• Yüksək PsyCap-ın hər sahibkarda mütləq yüksək performansa səbəb olduğu sübut edilməmişdir.
• Sahibkarlıq niyyəti real sahibkarlıq davranışı ilə eyni deyil.
• Tələbə nümunəsində aşkarlanan əlaqələr bütün sahibkarlara avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.
• Fərdi PsyCap ballarının ortalaması birbaşa komanda və ya təşkilati PsyCap kimi qəbul edilə bilməz.
• Qərb kontekstində hazırlanmış PsyCap ölçmə alətlərinin bütün mədəniyyətlərdə ölçmə invariantlığı göstərdiyi sübut edilmiş deyil.
• PsyCap-ın bütün nəticələri müsbət deyil; bəzi tədqiqatlar arzuolunmaz innovasiya davranışları ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

Məhdudiyyətlər

İcmal yalnız Scopus və Web of Science-da indekslənən jurnal məqalələrinə əsaslanır. Buna görə digər verilənlər bazalarındakı məqalələr, kitab fəsilləri, konfrans nəşrləri, dissertasiyalar və boz ədəbiyyat əhatə xaricində qalmışdır.

Yalnız ingilisdilli nəşrlərin daxil edilməsi müxtəlif dil və coğrafiyalardan gələn tədqiqatların görünürlüğünü azalda bilər. Bu vəziyyət xüsusilə mədəni və kontekstual PsyCap fərqlərini araşdıran tədqiqat baxımından mühümdür.

Korpusun ölçüsü və bibliometrik dizayn səbəbindən nəticələr hər tədqiqat üzrə ətraflı təsir qiymətləndirilməsi şəklində deyil, aqreqasiya olunmuş səviyyədə təqdim edilmişdir. Buna görə bu tədqiqat meta-analiz deyil və ümumi təsir ölçüsü hesablamır.

Tədqiqat əsasən birgə-söz analizindən istifadə etmişdir; birgə-istinad analizi, biblioqrafik uyğunlaşdırma və birgə-müəlliflik şəbəkələri kimi digər bibliometrik texnikalar tətbiq edilməmişdir.

Praktik mənası

Müəlliflər sahibkarlıq təhsili, inkubator və akselerator proqramlarında PsyCap-ın inkişafına yönəlmiş məzmunun qiymətləndirilə biləcəyini; lakin dəstəyin qadınlar, qaçqınlar, miqrantlar, kənd sahibkarları və sosial sahibkarlar kimi müxtəlif kontekstual maneələrlə üzləşən qruplara uyğunlaşdırılmalı olduğunu bildirirlər.

Sahibkarlar baxımından PsyCap ədəbiyyatı böhrandan sonra səyi davam etdirmə, stress və qeyri-müəyyənliklə mübarizə, imkanları tanıma, innovasiya və uğursuzluqdan sonra bərpa prosesləri ilə əlaqəlidir. Lakin tədqiqatın bibliometrik xarakterinə görə bunlar hər sahibkar üçün zəmanətli nəticələr kimi şərh edilməməlidir.

Təşkilatdaxili sahibkarlıqda ortaq PsyCap innovasiya layihələrinin davam etdirilməsi və əməkdaşlıqla əlaqələndirilir. İnvestisiya və maliyyələşdirmə kontekstində PsyCap dili bəzi tədqiqatlarda etibarlılıq siqnalı kimi nəzərdən keçirilir. Siyasət səviyyəsində isə müəlliflər PsyCap-ın yalnız fərdi xüsusiyyət olmadığını; maliyyəyə çıxış, dəstək siyasətləri və institusional sabitlik kimi xarici şərtlər tərəfindən də formalaşdırıldığını vurğulayırlar.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Psychological Capital and Entrepreneurial Behavior: A Scoping Review and Co-Word Analysis from a Positive Psychology Perspective

Müəlliflər: Yassine Chaibi; Fatima Ezzahra Siragi; Bouchra El Abbadi.

Məsul müəllif: Yassine Chaibi.

Qurumlar: Hassan First University of Settat, National School of Business and Management, Laboratory of Innovation in Finance, Governance and Artificial Intelligence (LIFGA), Settat, Morocco; Hassan First University of Settat, National School of Business and Management, Laboratory for Research in Managerial Transformation and Innovation (LA-TIM), Settat, Morocco.

Jurnal: Psychology International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə: 2026, 8(2), 31.

DOI: 10.3390/psycholint8020031

Təqdim: 27 Mart 2026.

Reviziya: 3 May 2026.

Qəbul: 5 May 2026.

Nəşr: 11 May 2026.

Mənbə növü: Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş açıq girişli əhatə icmalı və bibliometrik birgə-söz analizi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

İcmal dövrü: 2006–2024.

Son verilənlər bazası axtarışı: İyul 2025.

Verilənlər bazaları: Scopus və Web of Science.

Yekun korpus: 215 ingilisdilli elmi məqalə.

Metod: PRISMA-ScR əhatə icmalı, bibliometrik analiz, mətn mədənçiliyi, birgə-söz analizi, VOS əsaslı şəbəkə xəritələndirməsi, dövri sıxlıq və temporal overlay analizi; əlavə manual məlumat çıxarılması.

Proqram təminatı: VOSviewer 1.6.20 və strukturlaşdırılmış Excel məlumat çıxarılması.

OSF: İcmal protokolu Open Science Framework üzərində qeydiyyata alınmışdır və protokol CC0 1.0 Universal lisenziyası altında göstərilmişdir.

Əlavə material: PRISMA-ScR yoxlama siyahısı Table S1 kimi təqdim edilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Etika komitəsi: Tətbiq edilmir; tədqiqat yeni insan iştirakçısı məlumatı toplamır.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmamış və ya təhlil edilməmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Y.C. və F.E.S.; metodologiya Y.C. və F.E.S.; araşdırma Y.C.; orijinal layihə Y.C.; nəzərdən keçirmə və redaktə Y.C., F.E.S. və B.E.A.; nəzarət F.E.S. və B.E.A.; layihənin idarə edilməsi F.E.S. və B.E.A.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər: Yalnız Scopus və Web of Science, yalnız ingilisdilli jurnal məqalələri, tədqiqat-bazalı təsir sintezi əvəzinə aqreqasiya olunmuş bibliometrik analiz və birgə-istinad/biblioqrafik uyğunlaşdırma kimi digər şəbəkə texnikalarının əhatə xaricində saxlanılması.

Elmi şərh sərhədi: Məqalə PsyCap-ın sahibkarlıq davranışına səbəbli təsirini ölçən yeni eksperiment deyil. Nəticələr 215 tədqiqatdan ibarət nəşr korpusunun strukturunu və zaman içində tematik inkişafını göstərir. Müəyyən PsyCap–nəticə əlaqəsinə dair səbəblilik qiymətləndirilməsi müvafiq orijinal tədqiqatın dizaynından asılıdır.