İyi məsləhət, daha bilgili bir şəxsin sahip olduğu değerlendirmeyi doğru ve tarafsız şəkildə aktarmasıyla qərar keyfiyyətini artıra bilər. Ancak doğru değerlendirme, məsləhət isteyen şəxsin kendisi hakkında düşündüğünden daha mənfidirsə nə olur? Bir yöneticinin işçiyə vəzifə yüksəlişi müraciəti yapmamasını, bir müəllimin şagirdinə daha az iddialı bir proqrama yönəlməsini və ya bir məsləhətçiın kişiye zorlu bir yarışmaya girmemesini deməsi yalnız texniki bir tövsiyə deyildir. Eyni zamanda məsləhətçiın o kişiyi nasıl gördüğüne ilişkin örtülü bir qiymətləndirmədir.

Amanda Chen ve David Hagmann, bu sosial mənanın məsləhətleri sistemli şəkildə yuxarı doğru təhrif edə bildiyini göstərir. Tavsiye verenler, obyektiv qiymətləndirmələrindən daha müsbət ve cəsarətləndirici öneriler təqdim edir; tədqiqatçılar bu davranışı flattering advice, yani pohpohlayıcı və ya olduğundan daha müsbət məsləhət kimi adlandırır.

Üç öncədən qeydiyyatdan keçirilmiş ve stimullaşdırılmış eksperimentin ortaq sonucu, məsləhət verənlərin yalnız maraqlar toqquşması olduqda və ya qarşı tarafı azdırmaq istədiklərində doğruluqdan uzaqlaşmadığıdır. Danışmanın qazancı məsləhət alanın doğru karar vermesine bağlandıqda belə məsləhətler şişirdilə bilir. Danışmanlar, karşılarındaki kişiyi xəyal qırıqlığına uğratmamaq, dəstəkləyici görünmək və ya daha sevilə bilən tapılmaq məqsədilə doğruluğun bir hissəsindən imtina edir.

Birinci eksperiment, pohpohlamanın kişiler arası ödül sağladığını göstərir. Bir katılımcıya həqiqi değerlendirmesinden daha müsbət bir çekicilik sırası öneren məsləhətçilar daha sevilə bilən ve daha sıcak bulunmuş, buna karşılık daha az güvenilir kimi değerlendirilmemişdir. Danışmanlara xüsusilə sevilə bilən görünmeleri karşılığında ödeme yapıldığında verilen məsləhətler daha da müsbət hâle gelmişdir.

İkinci eksperiment, məsləhət alanın ifade ettiği gözləntinin obyektiv karar bakımından heç bir yeni bilgi taşımadığı hâlde məsləhətyi değiştirdiğini göstərir. Katılımcıların yüksək və ya aşağı performanslı rakiplere qarşı yarışma tercihi rastgele atanmış bir varsayılan seçenekle yönlendirilmişdir. Həqiqi performans değişmediği hâlde, düşük gözlənti ifade ettiği görülen kişilere daha temkinli məsləhətler verilmişdir.

Üçüncü eksperiment, bu mekanizmanın məsləhətçilar cinsiyeti hiç görmeden belə gender fərqi oluşturabileceğini göstərir. Erkekler, eyni matematik puanına sahip kadınlardan ortalama kimi daha yüksək performans gözləntisi ifade etmişdir. Danışmanlar yalnız puanı gördüğünde erkeklerle kadınlara benzer məsləhətler vermişdir. Puanın yanında şəxsin kendi gözləntisi de gösterildiğinde ise erkeklere daha zor ve daha yüksək ödüllü yarışmaya girme məsləhətsi daha tez-tez verilmişdir.

Bu məsləhət görünüşte erkeklerin lehineydi; lakin her zaman daha yaxşı deyildi. Erkeklere verilen məsləhətlerin gözlənilən pul dəyərii, gözləntileri məsləhətçia gösterildiğinde düşmüşdür. Erkekler bu iddialı məsləhətleri daha fazla izlediği üçün daha zor rakiplere qarşı gereğinden fazla yarışmış; gerçekleşen kazançlardaki olumsuz nəticə ise statistik kimi yalnız yönsel düzeyde kalmışdır.

Çalışmanın əsas mesajı, yaxşı niyyət ilə doğru bilginin her zaman eyni yönde çalışmadığıdır. Birini xəyal qırıqlığına uğratmaktan kaçınmak, ona daha müsbət lakin daha az doğru bir gelecek yolu önermeye dönüşebilir. Bu süreç, açık bir ayrımcılık amacı bulunmadan belə kendine etimad farklılıklarını məsləhət ve fırsat farklılıklarına çevirebilir.

Tavsiye yalnız bilgi aktarımı deyildir

Ekonomi, yönetim ve karar bilimi literatüründe məsləhət çoğunlukla daha bilgili bir göndericiden daha az bilgili bir alıcıya doğru gerçekleşen bilgi aktarımı kimi ələ alınır. Bu yaklaşımda məsləhətçiın ve məsləhət alanın ekonomik çıkarları eyni yöndeyse məsləhətçiın elindeki doğru bilgiyi açıklaması beklenir.

Tədqiqat bu çerçevede natamam kalan bir boyuta dikkat çekməkdədir. Tavsiye, önerilen eylemin yanında məsləhət alan kişi hakkında bir değerlendirme de içerir.

Örneğin:

• “Bu terfiye başvurmalısın” məsləhətsi şəxsin yeterince yetenekli görüldüğünü ima eder.
• “Daha düşük düzeydeki proqrama yönelmelisin” məsləhətsi şəxsin rekabet gücüne ilişkin daha sınırlı bir değerlendirme taşır.
• “En güclü rakiplere qarşı yarışmalısın” önerisi şəxsin yüksək performans gösterebileceğinin sosial işaretidir.

Tavsiye veren kişi bu örtülü değerlendirmenin farkındadır. Tavsiye alan kişi de önerinin kendisi hakkında nə söylediğini anlamaqdadır. Bu nedenle məsləhət verme, yalnız doğruluk hesabı deyil, ilişkisel ve emosional bir karardır.

Pohpohlayıcı məsləhət nedir?

Tədqiqatçılar pohpohlayıcı məsləhətyi, məsləhətçiın gerçekte sahip olduğu değerlendirmeden daha iyimser bir kişi değerlendirmesi aktaran tövsiyə kimi müəyyən edir.

Buradaki davranışın birbaşa yalan olması gerekmez. Danışman:

• Belirsizliğin daha müsbət tarafına ağırlık verebilir.
• Şəxsin kendi gözləntisini başlanğıc nöqtəsi kimi kullanabilir.
• Daha gerçekçi lakin xəyal kırıklığı yaratabilecek seçeneği geri plana atabilir.
• Cəsarətləndirici olmak məqsədilə daha iddialı bir yolu önerebilir.

Bu nedenle pohpohlayıcı məsləhət, açıq şəkildə uydurulmuş bilgiyle sınırlı deyildir. Tavsiyenin obyektiv performanstan uzaklaşarak şəxsin kendisi hakkındaki arzu edilen görüşüne yaklaşması yeterlidir.

İnsanlar neden doğru olmayan müsbət məsləhətler verebilir?

Tədqiqat tək bir psikolojik nedeni kesinleştirmeməkdədir. Birkaç olası motivasyon eyni yönde çalışabilir.

Xəyal kırıklığını azaltma isteği

Xəyal kırıklığı, beklenen müsbət nəticə ilə yeni bilginin ima ettiği daha olumsuz nəticə arasındakı farktan doğar. Şəxsin kendisini çox başarılı gördüyü bir durumda daha düşük bir değerlendirme duyması, yalnız tək bir karar hakkındaki fikrini deyil, gelecekteki başarı gözləntisini ve öz değerlendirmesini de değiştirebilir.

Danışman, bu psikolojik maliyeti öngörerek kötü haberi yumuşatabilir və ya hiç vermeyebilir.

Emosional destek sağlama isteği

Danışman, obyektiv olasılık düşük olsa belə kişiyi cesaretlendirmenin kaygıyı azaltacağını və ya motivasyonu koruyacağını düşünebilir. Xüsusilə arkadaşlık, mentorluk və ya yöneticilik ilişkilerinde “dəstəkləyici olmak” doğruluqdan ayrı bir hedefe dönüşebilir.

Sevilə bilən görünme isteği

Olumsuz değerlendirme bildiren kişi soğuk, kırıcı və ya dəstəkləyici olmayan biri gibi görülə bilər. Müsbət məsləhət veren kişi ise sıcak, yaxşı niyetli ve dostça algılanabilir.

Zor konuşmadan kaçınma

Birinin kendisine ilişkin gözləntisini düşürmek rahatsız edici bir konuşma tələb edir. Tavsiyeyi yumuşatmak qısa vadede ilişkisel gerilimi azaltabilir.

Sorumluluktan ve suçlanmadan kaçınma

Kişi iddialı bir fırsatı kaçırırsa məsləhətçiı aşırı temkinli olmakla suçlayabilir. Buna karşılık iyimser məsləhət dəstəkləyici bir niyetle verildiği üçün olumsuz sonuçtan sonra belə daha kolay mazur görülə bilər.

Beklentiler neden bu kadar müəyyənedici?

Xəyal kırıklığı, sonucun mutlak kimi kötü olmasına deyil, şəxsin beklediği düzeyin altında kalmasına bağlıdır. Bu nedenle məsləhətçiın məsləhətyi nə kadar yumuşatacağını anlaması üçün məsləhət alanın gözləntisini bilmesi gerekir.

İnsanlar məsləhət isterken çoğunlukla kendi değerlendirmelerini de paylaşır:

• “Son projede çox yaxşı geri bildirim aldım; terfiye başvurmalı mıyım?”
• “Deneme sınavında yaxşı hissettim; daha zor proqrama girmeli miyim?”
• “Müşteriler ürünü sevdi; en büyük yatırımcılara gitmeli miyim?”

Bu ifadeler məsləhətçia yalnız olay hakkında bilgi vermez. Şəxsin nasıl değerlendirilmek istediğini ve hangi məsləhətnin onu xəyal qırıqlığına uğratacağını da göstərir.

Çalışmanın eksperimentsel yeniliği, gözlənti bilgisini obyektiv karar açısından gereksiz hâle getirmesidir. Danışman həqiqi performansı birbaşa görməkdədir. Tavsiye alanın kendi tahmini, performans hakkında heç bir ek bilgi taşımamaqdadır. Buna rağmen tahmin məsləhətyi değiştirməkdədir.

Özgüven farkı nasıl məsləhət farkına dönüşebilir?

Çalışmanın cinsiyet mekanizması şu zincirden oluşmaqdadır:

1. Benzer obyektiv performansa sahip kişiler kendi başarıları hakkında fərqli gözləntiler ifade eder.
2. Erkekler ortalama kimi kadınlardan daha yüksək performans gözləntisi bildirir.
3. Danışmanlar şəxsin gözləntisini görür.
4. Danışman, daha düşük bir önerinin yaratacağı xəyal kırıklığını önlemek üçün məsləhətyi gözləntiye yaklaştırır.
5. Yüksək gözlənti ifade eden erkekler daha iddialı məsləhət alır.
6. Daha düşük gözlənti ifade eden kadınlara daha temkinli seçenek önerilir.

Bu mekanizmada məsləhətçiın şəxsin cinsiyetini bilmesi gerekmez. Cinsiyete ilişkin stereotip taşıması və ya ayrımcılık məqsədilə hareket etmesi de gerekmez. Grup düzeyindeki özünəinam farkı, bireysel gözlənti bilgisi üzərindən məsləhət farkına dönüşür.

Üç eksperimentin ortaq mimarisi

Üç eksperiment de birbirini izleyen üç aşamadan oluşmaqdadır.

Birinci aşama: Tavsiye alıcısının performansı ve gözləntisi

Tavsiye alacaq katılımcılar bir vəzifə tamamlamakta, performansları ölçülmekte ve kendi başarılarına ilişkin tahminde bulunmaqdadır.

İkinci aşama: Danışmanın məsləhət vermesi

Fərqli bir katılımcı grubu həqiqi performansı görmekte ve kişiye parasal kazancını artırması üçün hangi kararı vermesi gerektiğini önerməkdədir. İkinci ve üçüncü eksperimentde məsləhətçiların yarısı ayrıca məsləhət alanın kendi gözləntisini görməkdədir.

Üçüncü aşama: Tavsiyenin görülmesi ve bağlayıcı karar

İlk katılımcılar eksperimente geri dönmekte, kendilerine verilen məsləhətyi görmekte ve həqiqi para kazançlarını etkileyen son kararlarını verməkdədir.

Bu yapı sayesinde tədqiqatçılar:

• Tavsiyenin obyektiv performansa uygunluğunu,
• Beklenti bilgisinin məsləhətyi değiştirip değiştirmediğini,
• Tavsiye alanların öneriyi izleyip izlemediğini,
• Tavsiyenin kazançlara təsirini

eyni eksperiment sistemi içində inceleyebilmişdir.

Maddi teşvikler neden xüsusilə önemlidir?

Bütün eksperimentlerde məsləhətçiın çıkarı məsləhət alanın çıkarıyla eyni yöndedir. Tavsiye alan doğru karar verirse məsləhətçi da daha fazla kazanabilməkdədir.

Bu düzenleme, məsləhətnin şu nedenlerle bozulması açıklamalarını zayıflatmaqdadır:

• Danışmanın məsləhət alanı maddi kimi sömürmesi
• Kendi kazancını artırmak üçün yanlış yönlendirmesi
• Karşı tarafın kaybetmesini istemesi

Danışmanlar yanlış və ya aşırı iyimser məsləhət verdiklerinde yalnız məsləhət alanın deyil, kendi beklenen kazançlarının da azalması riskini üstlenməkdədir.

Deneylerin muhafazakâr test keyfiyyəti

Danışmanlar ve məsləhət alanlar birbirlerine qarşı anonimdir. Devam eden bir ilişkileri yoktur, daha sonra hesap vermeyeceklerdir ve ünsiyyət çevrim içi gerçekleşməkdədir.

Bu şərtlər yüz yüze və ya devam eden iş ilişkilerine görə emosional baskıyı azaltmalıdır. Buna rağmen pohpohlayıcı məsləhətnin görülmesi, yazarların həqiqi mentorluk, yöneticilik ve arkadaşlık ilişkilerinde etkinin daha güclü olabileceğini düşünmesine yol açmaqdadır.

Birinci eksperiment: Sevilə bilən görünmək üçün məsləhətyi şişirmek

Araştırma sorusu

Danışmanlar daha sevilə bilən görünmək məqsədilə daha müsbət məsləhət verir mi ve bu strateji gerçekten işe yarar mı?

Birinci aşama: Özçekimler ve öz değerlendirme

Tədqiqatçılar Prolific üzərindən 300 məsləhət alıcısı toplamış ve katılımcılardan özçekim yüklemelerini istemişdir. Talimatlara uygun fotoğraf gönderen 100 erkek ve 107 kadın arasından, cinsiyet dengeli bir örneklem oluşturmak üçün ilk 100 erkek ve ilk 100 kadın seçilmişdir.

Her katılımcı, kendi cinsiyetinden dokuz kişiyle birlikdə on şəxsiyyət bir gruba yerleştirilmiş ve qarşı cinsiyetten değerlendiricilerin kendisini çekicilik bakımından kaçıncı sıraya koyacağını tahmin etmişdir.

Sıralamada:

• 1 en çekici kişiyi,
• 10 en az çekici kişiyi

ifade etməkdədir.

İkinci aşama: Danışmanların değerlendirmesi

Talimatlara uygun tam sıralama vermeyen 115 kişi çıkarıldıktan sonra 472 məsləhətçi analizde kalmışdır. Danışmanların ortalama yaşı 41,03, kadın oranı faiz 49,79’dur.

Her məsləhətçi qarşı cinsiyetten on özçekimi en çekiciden en az çekiciye sıralamışdır. Ardından kendi sıralamasında yedinci sıraya koyduğu kişiye, genel değerlendirici grubunda kaçıncı sırada olduğunu tahmin etmesi konusunda məsləhət vermişdir.

İki fərqli teşvik

Üçüncü aşama

En az bir məsləhətçi tarafından yedinci sıraya konmuş kişiler takip aşamasına çağrılmışdır. Yedi günlük süre içində 144 kişi geri dönmüşdür: 75 erkek ve 69 kadın. Katılımcılar rastgele seçilmiş bir məsləhətçiın məsləhətsini görmüş, 1 dolarlık doğruluk bonusu üçün kendi sıralarını tahmin etmiş ve məsləhətçiı sevilebilirlik, sıcaklık, arkadaş canlılığı, yaxşı huyluluk, güvenilirlik ve samimiyet açısından değerlendirmişdir.

Birinci eksperimentde kişilerin kendi gözləntileri

Erkekler ortalama kimi kendilerini 5,76’ncı, kadınlar ise 6,37’nci sırada tahmin etmişdir. Daha düşük sıra daha yüksək çekicilik anlamına geldiği üçün erkekler kendileri hakkında daha müsbət gözlənti bildirmişdir:

\[ t(205)=2{,}15,\qquad p=0{,}033 \]

Kişilerin kendi değerlendirmeleriyle toplu məsləhətçi değerlendirmeleri arasındakı korelasyon 0,43’tür:

\[ t(193)=6{,}70,\qquad p<0{,}001 \]

Bu ilişki kişilerin öz değerlendirmelerinin tamamen rastgele olmadığını; ancaq insanlar arasında əhəmiyyətli farklılıklar bulunduğunu göstərir.

Sevilebilirlik teşviki məsləhətyi nə kadar değiştirdi?

Danışmanlar kişiyi gerçekte yedinci sıraya koymuş olmasına rağmen sevilebilirlik koşulunda ortalama 5,38’inci sırayı, doğruluk koşulunda ise 6,19’uncu sırayı önermişdir:

\[ t(470)=5{,}44,\qquad p<0{,}001 \]

Sevilebilirlik üçün ödüllendirilen məsləhətçilar məsləhət alanı ortalama kimi daha çekici göstermişdir.

Şəkil 1’de:

• Sevilebilirlik koşulundaki məsləhətlerin faiz 65’i 1–6 arasındakı pohpohlayıcı sıralardır.
• Eyni koşulda məsləhətçiın kendi yedinci sıra değerlendirmesini aktaran məsləhətlerin oranı faiz 30’dur.
• Doğruluk koşulunda pohpohlayıcı məsləhət oranı faiz 44’tür.
• Doğruluk koşulunda yedinci sırayı önerenlerin oranı faiz 53’tür.

Əhəmiyyətli nokta, doğruluk üçün ödüllendirilen məsləhətçiların belə kendi qiymətləndirmələrindən daha müsbət məsləhət vermesidir:

\[ t(234)=-8{,}82,\qquad p<0{,}001 \]

Dolayısıyla pohpohlama yalnız açık sevilebilirlik teşvikinin ürünü deyildir.

Pohpohlama doğruluğu düşürdü mü?

Tavsiye edilen sıra ilə şəxsin toplu değerlendiriciler tarafından belirlenen həqiqi sırası arasındakı fark, sevilebilirlik koşulunda doğruluk koşulundan daha büyüktür:

\[ t(458)=-3{,}97,\qquad p<0{,}001 \]

Bununla birlikdə məsləhətçilar tamamen həqiqi dışı məsləhətler vermemişdir. Sevilebilirlik koşulunda belə ortalama hata yaklaşık bir sıra düzeyindedir. Yazarlar bunu, pohpohlamanın inanılır kalabilmesi üçün belirli bir gerçekçilik sınırında tutulmasıyla ilişkilendirməkdədir.

Pohpohlayıcı məsləhətçilar daha mı sevildi?

Sevilebilirlik ölçeği dört değerlendirmenin ortalamasından oluşturulmuşdur:

• Sevilebilirlik
• Sıcaklık
• Arkadaş canlılığı
• İyi huyluluk

Ölçeğin iç tutarlılığı yüksektir:

\[ \alpha=0{,}93 \]

Güvenilirlik ölçeği ise güvenilirlik ve samimiyet maddelerinden oluşturulmuşdur:

\[ \alpha=0{,}87 \]

Daha müsbət, yani daha düşük sıra məsləhət eden məsləhətçilar daha sevilə bilən bulunmuşdur:

\[ b=-0{,}10,\quad 95\%\ GA[-0{,}19,-0{,}01],\quad p=0{,}027 \]

Eyni məsləhətçilar daha sıcak da değerlendirilmişdir:

\[ b=-0{,}13,\quad 95\%\ GA[-0{,}22,-0{,}04],\quad p=0{,}004 \]

Güvenilirlik katsayısı eyni yönde olmakla birlikdə statistik kimi əhəmiyyətli deyildir:

\[ b=-0{,}05 \]

Başka bir ifadeyle məsləhətnin daha az doğru olması məsləhətçiın güvenilirlik puanını belirgin şəkildə düşürmemişdir.

Şəkil 2 ve Şəkil 3 nə gösteriyor?

15. sayfadaki Şəkil 2, məsləhət edilen sıra daha az müsbət hâle geldikçe məsləhətçiın sevilebilirlik ve sıcaklık puanlarının düştüğünü göstərir.

16. sayfadaki Şəkil 3 ise məsləhətyi şəxsin kendi ilk tahminine görə değerlendirməkdədir. Əsas örüntü asimetriktir:

• Tavsiye şəxsin kendi gözləntisinden daha olumsuz olduğunda məsləhətçi değerlendirmesi belirgin şəkildə düşməkdədir.
• Tavsiye şəxsin gözləntisinden daha müsbət olduğunda ek sevilebilirlik qazancı sınırlı kalmaqdadır.

Bu nəticə, məsləhətçiların en büyük kişiler arası riskinin aşırı müsbət olmak deyil, qarşı tarafın kendi öz değerlendirmesinin altında kalmak olduğunu düşündürməkdədir.

İkinci eksperiment: Bilgi taşımayan gözlənti məsləhətyi değiştirebilir mi?

Araştırma sorusu

Danışman həqiqi performansı zaten biliyorsa, məsləhət alanın kendi gözləntisini öğrenmesi öneriyi değiştirmeli midir?

Standart bilgi yaklaşımında cevap hayırdır. Ancak məsləhətçi şəxsin xəyal kırıklığını önemsiyorsa gözlənti, karar hakkında bilgi taşımasa belə psikolojik bir referans nöqtəsi sağlayabilir.

Rakip gruplarının oluşturulması

Ön aşamada 50 kişi beş dakika içində on soruluk bir test tamamlamışdır. Test:

• Sözcük bulmacaları,
• Fotoğraflardan duygu tanıma,
• Varsayımsal durumlarda en uygun yanıtı seçme

gibi problem çözme, emosional zekâ ve ünsiyyət becerisi maddeleri içerməkdədir.

En yüksək puanlı 20 kişi “Yüksək Performans Grubu”, en düşük puanlı 20 kişi “Düşük Performans Grubu” kimi tanımlanmışdır.

Birinci aşama: Rastgele varsayılan seçenek

201 məsləhət alıcısı eyni testi tamamlamış ve doğru başına 5 sent kazanmışdır. Daha sonra yüksək və ya aşağı performans grubuna qarşı yarışma konusunda bağlayıcı olmayan bir tercih bildirmişdir.

Tədqiqatçılar katılımcıları rastgele iki varsayılan seçeneğe atamışdır:

• Yüksək performans grubu önceden seçili
• Düşük performans grubu önceden seçili

Katılımcılar seçeneği değiştirmekte serbesttir. Böylece ifade edilen gözlənti etkilenmiş, ancaq daha önce tamamlanmış həqiqi performans değişmemişdir.

İkinci aşama: 1.000 məsləhətçi

Danışmanlar iki koşuldan birine atanmışdır:

Her məsləhətçi on kişiye tövsiyə vermişdir. Danışmanın bonusu, geri dönen məsləhət alıcılardan birinin kazanacağı bonusla eyni olacak şəkildə belirlenmişdir.

Üçüncü aşama

176 katılımcı geri dönmüşdür. Yüksək performans grubuna qarşı kazanmanın bonusu 50 sent, aşağı performans grubuna qarşı kazanmanın bonusu 20 senttir. Katılımcılar həqiqi puanlarını və ya rakiplerin puanlarını görmeden məsləhətyi almış ve bağlayıcı karar vermişdir.

Varsayılan seçenek gözləntiyi değiştirdi, performansı değiştirmedi

Düşük grubun varsayılan olduğu koşulda katılımcıların yalnız faiz 22’si yüksək performanslılara qarşı yarışmayı seçmişdir. Yüksək grubun varsayılan olduğu koşulda bu nisbət faiz 65’tir:

\[ \chi^2(1,N=201)=36{,}62,\qquad p<0{,}001 \]

İki grubun həqiqi puanları ise neredeyse aynıdır:

• Düşük varsayılan: 5,10
• Yüksək varsayılan: 5,18

\[ t(199)=0{,}31,\qquad p=0{,}756 \]

Bu ayrım eksperimentin nedensel mantığı açısından kritiktir: Katılımcılar fərqli performans göstermemiş, yalnız fərqli gözlənti ifade etmeye yönlendirilmişdir.

Beklentiler görünür olduğunda nə oldu?

Düşük varsayılana yönlendirilmiş kişilerin gözləntileri məsləhətçia gösterildiğinde, yüksək performans grubuna girme məsləhətsi yaklaşık 4 faiz puanı azalmışdır. Bu, gözləntilerin gizli olduğu duruma görə yaklaşık faiz 11’lik nisbi düşüştür.

Cədvəl 2’de:

• Beklentinin gösterilmesi katsayısı: −0,041, \(p<0,05\)
• Beklenti gösterimi ilə yüksək varsayılan etkileşimi: 0,037, \(p<0,10\)
• Beklentilerin gösterildiği örneklemde yüksək varsayılan etkisi: 0,025, \(p<0,05\)
• Həqiqi test puanı etkisi: 0,168, \(p<0,001\)

Həqiqi puan məsləhətnin en güclü belirleyicisi olmaya devam etmişdir. Ancak obyektiv puan kontrol edildiğinde belə gözlənti bilgisi məsləhətye eklenmişdir.

Şəkil 4’ün sol paneli nasıl okunmalı?

20. sayfadaki Şəkil 4’ün sol panelinde gözləntiler gizliyken yüksək ve düşük varsayılan gruplara verilen məsləhətler birbirine yakındır. Beklentiler gösterildiğinde düşük gözlənti grubuna verilen iddialı məsləhət düşmekte, yüksək gözlənti grubundaki məsləhət ise büyük ölçüde değişmeməkdədir.

Dolayısıyla fark, yüksək gözləntili kişilerin daha da yuxarı itilmesinden çok, düşük gözləntili kişilerin aşağı doğru yönlendirilmesiyle ortaya çıkmaqdadır.

Üçüncü eksperiment: Cinsiyet görülmeden gender fərqi oluşabilir mi?

Rakip gruplarının oluşturulması

Ön örneklemde 50 kişi ASVAB sınavından alınmış on çoktan seçmeli matematik sorusunu beş dakikada tamamlamışdır. İnternette birbaşa bulunmayan kâğıt sürümündeki sorular kullanılmışdır.

• Ortalama puan: 4,42
• Yüksək performans grubu: 5–10 puan alan ilk 20 kişi
• Düşük performans grubu: 0–3 puan alan son 20 kişi

Beklentileri yönlendirmek üçün ön örneklemden beşer şəxsiyyət 1.000 grup simüle edilmişdir:

• Grupların 5’inci yüzdelik ortalaması: 2,6
• Grupların 95’inci yüzdelik ortalaması: 6,4

Birinci aşama: Cinsiyet dengeli 1.000 katılımcı

İlk kimi 1.002 kişi toplanmış, cinsiyet dengesi üçün eksperimenti en son tamamlayan iki erkek önceden belirlenen uygulama doğrultusunda çıkarılmışdır. Nihai örneklem:

• 500 erkek
• 500 kadın
• Ortalama yaş: 42,16

Katılımcılar matematik testini tamamladıktan sonra rastgele:

• 2,6’lık düşük referans puanı və ya
• 6,4’lük yüksək referans puanı

görmüş ve kendi doğru cevap sayılarını tahmin etmişdir.

İkinci aşama: Danışmanlar cinsiyeti görmedi

1.000 məsləhətçi iki koşula atanmışdır:

• Yalnız həqiqi matematik puanını görmek
• Həqiqi puanın yanında şəxsin kendi puan tahminini görmek

Danışmanlara heç bir demografik bilgi verilmemişdir. Her məsləhətçi, kendisinin bilgisi olmadan eyni puanlara görə eşleştirilmiş beş erkek ve beş kadın olmak üzere on kişiye məsləhət vermişdir.

Yüksək performans grubuna qarşı kazanma bonusu 50 sent, aşağı performans grubuna qarşı kazanma bonusu 30 senttir.

Üçüncü aşama

949 məsləhət alıcısı takip aşamasına dönmüşdür:

• 479 erkek
• 470 kadın

Katılımcılar həqiqi puanlarını bilmeden məsləhətçiın önerisini görmüş ve rakip grubunu seçmişdir.

Beklenti manipülasyonu nasıl çalıştı?

Düşük referans grubundaki katılımcılar ortalama 3,89, yüksək referans grubundakiler 4,42 doğru yaptıklarını tahmin etmişdir:

\[ t(998)=3{,}78,\qquad p<0{,}001 \]

Ancak həqiqi performansları arasında əhəmiyyətli fark yoktur:

• Düşük referans: 4,79
• Yüksək referans: 4,55

\[ t(998)=-1{,}64,\qquad p=0{,}102 \]

Bu manipülasyon gözləntileri değiştirmiş olsa da fark sınırlı kalmış ve məsləhətçilık kararları üzərində birbaşa əhəmiyyətli bir etki oluşturmamışdır.

Erkekler ve kadınların performansı ilə gözləntileri

Ham puanlarda erkekler ortalama 5,02, kadınlar 4,33 doğru cevap vermişdir:

\[ t(998)=-4{,}73,\qquad p<0{,}001 \]

Ancak araştırmanın gender fərqi testi ham puanları karşılaştırmakla sınırlı deyildir. Danışmanlık aşamasında kadınlarla erkekler eyni performans puanlarına görə eşleştirilmiş ve regresyonlarda performans kontrol edilmişdir.

Eyni performans düzeyindeki erkekler, kadınlardan ortalama 0,77 sual daha yüksək puan gözləntisi bildirmişdir:

\[ b=0{,}77,\quad 95\%\ GA[0{,}56,0{,}99],\quad p<0{,}001 \]

Bu nəticə çalışmanın “özünəinam farkı” kimi kullandığı əsas grup farkıdır.

Cinsiyet bilgisi olmadan məsləhət farkı

Danışman yalnız həqiqi performansı gördüğünde erkeklerle kadınlara verilen yüksək performans grubuna girme məsləhətsi arasında əhəmiyyətli fark bulunmamışdır.

Şəxsin gözləntisi de gösterildiğinde ise erkeklerin yüksək performans grubuna yönlendirilme olasılığı kadınlara görə yaklaşık 3,2 faiz puanı daha fazla artmışdır:

\[ b=0{,}032,\qquad p<0{,}001 \]

Danışmanın cinsiyeti görmemesi nedeniyle bu fark birbaşa “erkekler daha yeteneklidir” stereotipine dayandırılamaz. Danışman yalnız erkeklerin ortalama kimi daha yüksək ifade ettiği gözləntilere tepki vermişdir.

Şəkil 4’ün sağ paneli nə anlatıyor?

Beklentiler gizliyken erkeklerle kadınlara verilen yüksək rakip məsləhətsi yaklaşık eyni düzeydedir. Beklentiler gösterildiğinde:

• Erkeklere verilen məsləhət büyük ölçüde sabit kalmaqdadır.
• Kadınlara yüksək performanslı grupla yarışma məsləhətsi azalmaqdadır.

İkinci eksperimentdeki örüntü tekrar etməkdədir: Daha düşük gözlənti ifade eden grup, gözləntiler görünür hâle geldiğinde daha temkinli məsləhət almaqdadır.

Şəkil 5: Fark hangi puanlarda açılıyor?

25. sayfadaki Şəkil 5, məsləhət farkını her matematik puanı üçün ayrı göstərir.

Çok düşük puanlarda hemen herkes aşağı performanslı grupla yarışma məsləhətsi almaqdadır. Çok yüksək puanlarda ise hemen herkes yüksək performanslı grupla yarışmaya yönlendirilməkdədir. Bu uçlarda şəxsin gözləntisi məsləhətyi fazla değiştirmeməkdədir.

Erkek–kadın farkı daha çox orta puan aralığında açılmaqdadır. Çünkü bu aralıkta iki seçeneğin hangisinin daha uygun olduğu daha belirsizdir ve məsləhətçiın şəxsin xəyal qırıqlığına uğrayıp uğramayacağına ilişkin bilgiyi kullanabileceği alan genişleməkdədir.

Şeklin alt panelinde gözləntiler gizliyken erkek–kadın farkı sıfıra yaxın kalmakta; gözləntiler gösterildiğinde xüsusilə orta puanlarda müsbət fark oluşmaqdadır.

Daha iddialı məsləhət erkeklere gerçekten yarar sağladı mı?

Tədqiqatçılar her kişi üçün məsləhət edilen rakip grubuna qarşı kazanma olasılığını ve bonus miktarını kullanarak məsləhətnin gözlənilən pul dəyəriini hesaplamışdır.

Beklentiler gösterildiğinde erkeklere daha tez-tez yüksək performanslı gruba girme məsləhətsi verilmiş, ancaq bu məsləhətlerin beklenen bonus dəyəri düşmüşdür. Cədvəl 3’te gözlənti gösterimi ilə erkek olma etkileşimi:

\[ b=-0{,}005,\qquad p<0{,}01 \]

kimi hesabatda verilmişdir.

Etkinin büyüklüğü küçüktür ve analiz önceden kaydedilmemiş keşifsel bir analizdir. Buna rağmen görünüşte daha müsbət məsləhətnin ekonomik kimi daha yaxşı məsləhət olmadığına işaret etməkdədir.

Katılımcılar məsləhətye uydu mu?

Erkeklerin yüksək performans grubuna girme məsləhətsini izleme olasılığı kadınlardan daha yüksək bulunmuşdur. Cədvəl 4’ün etkileşimli modelinde:

• Yüksək performans məsləhətsinin genel takip olasılığı üzerindeki katsayısı: −0,206, \(p<0,001\)
• Yüksək performans məsləhətsi × erkek etkileşimi: 0,130, \(p<0,05\)

Bu nəticə, yüksək performans önerisinin genel kimi izlenmesinin daha zor olduğunu; ancaq erkeklerin kadınlara görə bu iddialı öneriyi daha fazla takip etdiyini göstərir.

Gerçekleşen bonuslarda erkeklerin daha az kazandığı yönünde bir örüntü görülmüş, ancaq yazarların açıq şəkildə belirttiği üzere bu kazanç sonucu yalnız yönsel düzeydedir. Bu nedenle “pohpohlayıcı məsləhət erkeklerin həqiqi kazancını kesin kimi düşürdü” şeklinde kesin bir nedensel nəticə çıkarılmamalıdır.

Üç eksperiment birlikdə neyi gösteriyor?

Birinci tədqiqat pohpohlamanın neden kişiler arası açıdan çekici olduğunu, ikinci tədqiqat gözləntinin nedensel rolunu, üçüncü tədqiqat ise bu mekanizmanın grup düzeyindeki dağılımsal sonucunu göstərir.

İnanç temelli faydanın arz tarafı

İnanç temelli fayda literatürü insanların kendileri hakkında müsbət düşünmekten psikolojik yarar elde etdiyini ve bu inançları tehdit eden bilgilerden kaçınabildiğini göstərir.

Bu tədqiqat mekanizmayı bilgi alan kişiden bilgi veren kişiye taşımaqdadır. Danışmanlar:

• Tavsiye alanın müsbət inancının değerini hesaba katmakta,
• Olumsuz bilginin yaratacağı emosional maliyeti içselleştirmekte,
• Kendi maddi çıkarları zarar görebilecek olsa belə məsləhətyi yumuşatmaqdadır.

Bilgiden kaçınmanın məsləhət alan tarafındaki karşılığı, məsləhətçiın olumsuz bilgiyi tam kimi sunmaktan kaçınmasıdır.

Bu nəticələr klasik ayrımcılık açıklamalarından nasıl ayrılıyor?

Tavsiye farklılıkları çoğunlukla məsləhətçiın kadınlar ve erkekler hakkında fərqli stereotiplere sahip olmasıyla açıklanmaqdadır. Bu açıklamada məsləhətçiın cinsiyeti görmesi və ya çıkarsaması gerekir.

Buradaki mekanizma ise iki tarafın etkileşiminden doğmaqdadır:

• Tavsiye alanlar fərqli gözləntiler ifade eder.
• Danışmanlar bu gözləntilere uyum sağlar.
• Grup düzeyindeki gözlənti farkı məsləhət farkı üretir.

Bu nedenle yalnız məsləhətçiın cinsiyet tutumlarını değiştirmeyi amaçlayan örtülü önyargı eğitimleri mekanizmanın tamamını ortadan kaldırmayabilir.

Özgüven ve məsləhət farkı birbirini büyütebilir mi?

Yazarlar mekanizmanın özünü güçlendiren bir döngü oluşturabileceğini tartışmaqdadır:

1. Erkekler daha yüksək gözlənti ifade eder.
2. Daha iddialı məsləhət alırlar.
3. Daha zor ve görünür fırsatlara başvururlar.
4. Başarı və ya yalnız girişim eksperimentimi özünəinami artıra bilər.
5. Gələcəkdə daha yüksək gözlənti ifade ederler.

Kadınlarda ise daha temkinli məsləhət daha təhlükəsiz yolların seçilmesine ve iddialı fırsatların daha az denenmesine yol açabilir.

Tədqiqat bu uzun dönemli döngüyü birbaşa test etmemişdir. Mekanizmanın olası örgütsel sonucu kimi tartışmaqdadır.

Kuruluşlar ve yöneticiler açısından anlamı

İş yerlerinde çalışanlar məsləhət isterken çoğunlukla hedeflerini ve kendi değerlendirmelerini de paylaşır. Mentor və ya menecer obyektiv performansı bilse belə çalışanın özünəinaminden etkilenebilir.

Bu durum şu alanlarda önem taşımaqdadır:

• Vəzifə yüksəlişi başvuruları
• Liderlik vəzifələri
• Yüksək görünürlüklü projeler
• Ücret müzakereleri
• Girişimcilik ve yatırım kararları
• Rekabetçi təlim programları
• Kariyer değişiklikleri

Danışman, çalışanın öz güvenini desteklediğini düşünürken öneriyi həqiqi performanstan uzaklaştırabilir. Bu davranış münasibəti qısa vadede güçlendirse de yanlış kariyer seçimi və ya sistemli fırsat farklılığı yaratabilir.

Çalışmanın önerdiği müdahale tərəfləri

Məqalə birbaşa bir müdahale eksperimenti yürütmemişdir. Genel tartışmada iki yaklaşım önerilməkdədir:

Obyektiv performansa dayalı məsləhət protokolleri

Danışmanların önerilerini məsləhət isteyen şəxsin ifade ettiği özünəinamden önce ölçülebilir performans, beceri ve başarı olasılığına dayandırması sağlanabilir.

Örneğin məsləhətçidan önce şu değerlendirmeyi kaydetmesi istenebilir:

• Obyektiv performans nedir?
• Benzer performanstaki kişiler üçün əsas başarı oranı nedir?
• Beklenti bilgisi verilmeden önce hangi məsləhətyi verirdim?

Tavsiye isteyenler üçün kalibrasyon çalışmaları

Kişilerin başarılarını nə sürekli küçümsemesi nə de abartması; gözləntilerini keçmiş performansla daha doğru karşılaştırması sağlanabilir.

Çalışmanın amacı insanların hedeflerini və ya duygularını paylaşmasını engellemek deyildir. Danışmanın, ifade edilen özünəinamin məsləhətyi hangi yönde çekebileceğini fark etmesini sağlamaktır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Üç eksperiment de önceden kaydedilmişdir.
• Katılımcılar həqiqi para kazanımlarını etkileyen kararlar vermişdir.
• Həqiqi məsləhət veren–məsləhət alan etkileşimleri kurulmuşdur.
• Danışmanların ve məsləhət alanların maddi çıkarları eyni yönde düzenlenmişdir.
• Beklentiler ilə həqiqi performans eksperimentsel kimi ayrıştırılmışdır.
• İkinci eksperimentde gözlənti rastgele varsayılan seçenekle değiştirilmişdir.
• Üçüncü eksperimentde məsləhətçilara cinsiyet bilgisi verilmemişdir.
• Kadınlarla erkekler məsləhət aşamasında eyni həqiqi performansa görə eşleştirilmişdir.
• Tavsiyenin verilmesi, değerlendirilmesi, izlenmesi ve ekonomik sonucu ayrı aşamalarda ölçülmüşdür.
• Analiz kodları, ön kayıtlar ve eksperiment materyalleri açık bilim çerçevesinde paylaşılmışdır.
• Deneylerde aldatma kullanılmadığı bildirilmişdir.
• Yazarlar keşifsel ve önceden kaydedilmemiş analizleri açıq şəkildə ayırmışdır.

Tədqiqatın əsas məhdudiyyətləri

• Deneyler anonim ve çevrim içi etkileşimlerle sınırlıdır.
• Həqiqi menecer–çalışan və ya mentor–öğrenci ilişkileri birbaşa incelenmemişdir.
• Birinci çalışmanın çekicilik değerlendirmesi xüsusi ve egoyla güclü şəkildə ilişkili bir alandır; diğer məsləhət türlerine etkiler eyni büyüklükte olmayabilir.
• Danışmanların hangi motivasyonla pohpohladığı kesin kimi ayrıştırılmamışdır.
• Xəyal kırıklığını önleme, emosional destek, sevilə bilən görünme ve konuşmadan kaçınma eyni yönde çalışmış ola bilər.
• Həqiqi yaşamda şəxsin kendi gözləntisi bazen məsləhətçiın bilmediği xüsusi bilgi taşıyabilir; eksperimentlerde bu olasılık tasarım gereği ortadan kaldırılmışdır.
• İkinci eksperimentde varsayılan seçenek ifade edilen gözləntiyi değiştirmiş, ancaq herkes varsayılanı korumamışdır.
• Üçüncü eksperimentde araştırmacıların oluşturduğu düşük–yüksək gözlənti müdahalesinin məsləhət üzerindeki birbaşa etkisi əhəmiyyətli bulunmamışdır.
• Üçüncü eksperimentde erkeklerin ham matematik puanı daha yüksektir; əsas cinsiyet mekanizması eşit performans eşleştirmeleri ve performans kontrollerine dayanmaqdadır.
• Beklenen kazançtaki olumsuz erkek etkisi küçüktür ve maraqlı analiz önceden kaydedilmemişdir.
• Gerçekleşen bonus kazancındaki düşüş yalnız yönsel düzeydedir.
• Pohpohlama etkisinin büyüklüğü genel kimi ılımlıdır; məsləhətçilar obyektiv performansı tamamen göz ardı etmemişdir.
• Yaxın ilişkinin pohpohlamayı artırıp azaltacağı bilinmeməkdədir.
• Uzun dönemli etimad, itibar ve tekrarlanan etkileşimler test edilməmişdir.
• Önerilen örgütsel müdahalelerin etkisi eksperimentsel kimi sınanmamışdır.
• Çalışmanın rəyçi qiymətləndirməsini tamamlamış yayın statüsü PDF’den doğrulanamamaqdadır.

Tədqiqatın nə dediyi

• Tavsiye sosial bir değerlendirme işareti taşıdığı üçün obyektiv bilgiden uzaklaşabilir.
• Danışmanlar maddi çıkarları doğrulukla uyumlu olduğunda belə məsləhətyi şişirebilir.
• Daha pohpohlayıcı məsləhətçilar daha sevilə bilən ve sıcak bulunabilir.
• Pohpohlama məsləhətçiın güvenilirlik değerlendirmesini mutlaka düşürmeyebilir.
• Şəxsin ifade ettiği gözlənti, karar üçün yeni bilgi taşımadığı hâlde məsləhətyi etkileyebilir.
• Daha düşük gözlənti ifade eden kişiler daha temkinli məsləhətler alabilir.
• Erkeklerle kadınların ortalama özünəinam farkı, məsləhətçi cinsiyeti görmeden məsləhət farkına dönüşebilir.
• Daha müsbət görünen məsləhət her zaman daha doğru və ya daha kazançlı deyildir.
• İyi niyetli davranışlar amaçlanmamış grup farklılıkları oluşturabilir.

Tədqiqatın nə demədiyi

• Bütün məsləhətçiların sürekli yalan söylediğini ileri sürmeməkdədir.
• Müsbət və ya cəsarətləndirici məsləhətnin her zaman zararlı olduğunu demir.
• İnsanların duygularının məsləhət verirken tamamen göz ardı edilmesini önermeməkdədir.
• Her erkeğin kadınlardan daha özünəinamli olduğunu demir.
• Her kadının performansını küçümsediğini ileri sürmeməkdədir.
• Erkeklere daha iddialı məsləhət verilmesinin her durumda onların zararına olduğunu göstərmir.
• Kadınların aldığı temkinli məsləhətnin her koşulda yanlış olduğunu kanıtlamamaqdadır.
• Çalışmadaki farkın məsləhətçiların şüurlu kadın karşıtlığından kaynaklandığını demir.
• Klasik cinsiyet stereotiplerinin başka məsləhət ortamlarında etkisiz olduğunu ileri sürmeməkdədir.
• Örtülü önyargı eğitiminin tamamen yararsız olduğunu kanıtlamamaqdadır.
• Həqiqi iş yerlerindeki vəzifə yüksəlişi, maaş və ya kariyer sonuçlarını birbaşa ölçmeməkdədir.
• Uzun dönemli özünəinam–məsləhət döngüsünü eksperimentsel kimi göstərmir.

Keçmiş baxımından əhəmiyyəti

Tavsiye araştırmalarının büyük bölümü məsləhət alanların başkalarının görüşlerini nə kadar kullandığına, məsləhətçia nə zaman güvendiğine ve kendi kararını nasıl güncellediğine odaklanmışdır.

Bu tədqiqat bakışı məsləhət verene çevirməkdədir. Danışmanın elindeki doğru bilgiyi neden değiştirdiğini, hangi sosial kazançları beklediğini ve məsləhət alanın öz algısının iletilen bilgiye nasıl karıştığını inceleməkdədir.

Bu gün baxımından əhəmiyyəti

Modern iş yaşamında çalışanlardan kendilerini tanıtmaları, hedeflerini yüksək sesle ifade etmeleri ve fırsat istemeleri beklenməkdədir. Bu koşullarda özünəinam yalnız şəxsin başvuru davranışını deyil, başkalarının ona vereceği məsləhətyi de etkileyebilir.

Tədqiqat, performans değerlendirmesi ilə öz sunumun birbirinden ayrılmadığı durumlarda daha sessiz və ya daha temkinli kişilerin eyni obyektiv yeterlilikte olsalar belə daha az iddialı yönlendirme alabileceğini göstərir.

Gələcək baxımından əhəmiyyəti

Gelecek araştırmaların şu soruları incelemesi lazımdır:

• Yüz yüze məsləhətde pohpohlama çevrim içi ortama görə daha mı güçlüdür?
• Arkadaşlık ve yaxınlıq doğru geribildirimi kolaylaştırır mı, yoksa pohpohlamayı artırır mı?
• Tavsiye verenin sonradan hesap vermesi davranışı nasıl değiştirir?
• Nəticə belirsizliği arttığında pohpohlama nə ölçüde yükselir?
• Obyektiv değerlendirmeyi önce kaydetmek gözlənti təsirini azaltabilir mi?
• Özgüven kalibrasyonu cinsiyet temelli məsləhət farkını daraltabilir mi?
• Tekrarlanan mentorluk ilişkilerinde pohpohlayıcı məsləhət uzun dönemli güveni nasıl etkiler?
• Benzer mekanizma ırk, sınıf, yaş və ya sosial statüye bağlı gözlənti farklılıklarında ortaya çıkar mı?

Mənbə və Metod Qeydi

Çalışmanın tam özgün adı:Flattering Advice

Yazarlar: Amanda Chen ve David Hagmann

Müəllif sıralaması: Amanda Chen birinci müəllif, David Hagmann ikinci yazardır.

Eş birinci yazarlık: PDF’de eş katkı və ya eş birinci yazarlık bildirimi yoxdur.

Sorumlu müəllif: Amanda Chen

Sorumlu müəllif e-posta adresi:zchengj@connect.ust.hk

Kurumsal bağlantı: Department of Management, The Hong Kong University of Science and Technology

Amanda Chen ORCID:0000-0002-4428-627X

David Hagmann ORCID:0000-0002-2080-997X

Belge uzunluğu: 36 səhifə

DOI: PDF’de belirtilmemişdir.

Dergi: PDF’de belirtilmemişdir.

Yayınevi: PDF’de belirtilmemişdir.

Yayın tarihi: Ana metinde belirtilmemişdir. PDF dosya üstverisindeki oluşturulma zamanı 13 Temmuz 2026, 18.30, UTC+08.00’dır. Bu texniki tarih resmî yayın tarihi kimi kabul edilmemelidir.

Hakemlik halı: Hakem değerlendirmesini tamamlamış ve yayımlanmış dergi sürümü PDF üzərindən doğrulanamamaqdadır.

Araştırma türü: Üç öncədən qeydiyyatdan keçirilmiş, teşvikli ve həqiqi məsləhətçi–məsləhət alıcısı etkileşimleri içeren çevrim içi eksperiment

Ümumi bildirilen örneklem: N = 3.982

Örneklem sayılarının yorumlanması: Makalede tədqiqat aşamalarına görə ilk katılım, keçərli nihai örneklem, ön rakip örneklemleri ve takip aşamasına geri dönen katılımcılar ayrı ayrı raporlanmaqdadır. Takip aşamalarında eyni məsləhət alıcıları yeniden katıldığı üçün aşama sayıları birbaşa toplanarak ümumi örneklem hesaplanmamalıdır.

Birinci çalışmanın əsas örneklemleri:

• İlk məsləhət alıcısı alımı: 300
• Nihai cinsiyet dengeli özçekim örneklemi: 200
• Nihai məsləhətçi örneklemi: 472
• Takip aşamasına dönen məsləhət alıcıları: 144

İkinci çalışmanın əsas örneklemleri:

• Rakip gruplarını yaradan ön örneklem: 50
• Tavsiye alıcıları: 201
• Danışmanlar: 1.000
• Takip aşamasına dönen məsləhət alıcıları: 176

Üçüncü çalışmanın əsas örneklemleri:

• Rakip gruplarını yaradan ön örneklem: 50
• Nihai məsləhət alıcısı örneklemi: 1.000
• Danışmanlar: 1.000
• Takip aşamasına dönen məsləhət alıcıları: 949

Ön kayıt ve açık bilim: Yazarlar bütün manipülasyonları, ölçümleri ve məlumat dışlamalarını raporladıklarını belirtməkdədir. Ön kayıt raporları, eksperiment ekran görüntüleri, statistik analizleri ve şekilleri yeniden üretmek üçün istifadə olunan kodlar Open Science Framework üzərində paylaşılmışdır.

Açık bilim bağlantısı:OSF tədqiqat materyalleri

Aldatma halı: Deneylerde aldatma kullanılmadığı qeyd edilmişdir.

Etik kurul bilgisi: PDF’de etik kurulun adı, onay numarası və ya ayrıntılı etik onay bildirimi yoxdur. Bu nedenle etik kurul halı metinden doğrulanamamaqdadır.

Əsas eksperimentsel özellik: Danışmanın bonusu məsləhət alanın qərar keyfiyyətine bağlanmış, böylece iki tarafın maddi teşvikleri eyni yönde tutulmuşdur.

Əsas nedensel ayrıştırma: İkinci çalışmada ifade edilen gözlənti rastgele varsayılan seçenekle değiştirilmiş, həqiqi performans önceden tamamlandığı üçün etkilenmemişdir. Üçüncü çalışmada məsləhətçilar məsləhət alanın cinsiyetini görmemiş ve kadınlarla erkekler həqiqi performanslarına görə eşleştirilmişdir.

Əsas nəticə: Danışmanlar, doğru performans bilgisine sahip olduklarında ve kendi maddi çıkarları doğrulukla uyumlu olduğunda belə məsləhət alanın ifade ettiği gözləntilere doğru kayan daha müsbət məsləhətler verebilməkdədir.

Cinsiyet sonucunun doğru yorumu: Tədqiqat, məsləhətçiların cinsiyeti görmeden erkeklere daha iddialı məsləhət vermesini erkeklerle kadınlar arasındakı ortalama ifade edilmiş özünəinam farkıyla açıklamaqdadır. Nəticə, her erkeğin daha özünəinamli və ya her kadının daha temkinli olduğu anlamına gelmeməkdədir.

Ekonomik nəticə uyarısı: Erkeklere gözləntileri gösterildiğinde verilen məsləhətnin gözlənilən pul dəyərii daha düşük bulunmuşdur. Bu analiz keşifseldir ve etki küçüktür. Gerçekleşen bonus kazancındaki düşüş ise yalnız yönsel düzeyde hesabatda verilmişdir.

Başlıca məhdudiyyət: Deneylerin anonim çevrim içi ortamda yapılması, həqiqi örgütsel ilişkilerdeki uzun dönemli güveni, hesap verebilirliği, sosial yakınlığı ve kariyer sonuçlarını birbaşa təmsil etmeməkdədir.

Bu Türkçe məqalə, yüklenen 36 sayfalık çalışmanın özet, kuramsal çerçeve, üç eksperimentin bütün aşamaları, beş şəkil, dört nəticə tablosu, genel tartışma, açık bilim bildirimi ve məhdudiyyətləri əsas alınarak hazırlanmışdır. PDF’de ilişki və ya yönsel bulgu kimi sunulan nəticələr kesin nedensel sübut şəklində aktarılmamış; önceden kaydedilmemiş keşifsel analizler ayrıca qeyd edilmişdir.