Bir iş axtaran kişiye yalnız iki müqavilə sunulduğunu düşünelim. Birinci müqavilə daha az iş müddəti və daha aşağı əməkhaqqı, ikinci müqavilə ise daha uzun iş müddəti və daha yüksək əməkhaqqı daxiliersin. Standart rasional seçim yaklaşımına göre kişi bu iki seçenek arasındaki sıralamasını belirledikten sonra, menüye iqtisadi açıdan daha kötü və ya ilgisiz üçüncü bir müqavilənin eklenmesi ilk iki seçenek arasındaki seçimi dəyiştirməməlidir.

Davranışsal ekonomi araşdırmaları ise seçimlərin çoğu zaman bu kadar sabit olmadığını göstərir. Ortalama özelliklere sahip üçüncü bir seçenek insanları “ortada kalmaya”, açık bdaxiliimde daha kötü bir seçeneğin eklenmesi ona benzeyen başka bir seçeneği daha çekici görməye və ya en yüksək əməkhaqqılı seçeneğe normalden çox ağırlık vermeye yöneltebilir.

Ricardo Serrano-Padial və Yin Zhang, bu tür “menyu effektlərinin” qadınların və kişilərin iş müqaviləsi seçimlərinde fərqlı olup olmadığını araştırmıştır. Tədqiqat, iştirakçıların gerçekten tapşırıq yaptığı və seçilən müqavilələrin real əməkhaqqı ödənişi doğurabildiği iki aşamalı onlayn bir təcrübədir.

Birinci aşamada iştirakçılardan, gün boyunca bir ilə yedi ayrı saatlıq görüş vaxtıda toplam 10–70 simvol sayma tapşırıqi yapmaları qarşılığında kabul edecekleri en düşük haqqi bildirmeleri istenmiştir. Bu bilikler kullanılarak her iştirakçı üçün kişisel bir əmək təklifi və ya rezervasiya əməkhaqqı eğrisi yaradılmışdır.

İkinci aşamada araşdırmacılar her iştirakçıya, kişinin öz bildirdiği haqlarden hazırlanan fərdiləşdirilmiş müqavilə menüleri sunmuştur. Böylece qadınlarla kişilər arasındaki əsas haqq beklentiləri ilə seçeneklerin sunuluşundan qaynaqlanan davranışsal sapmalar birbirinden ayrılabilmiştir.

Birinci aşamaya 700’den çox kişi giriş yapmış, təxminən 384–385 kişi aşamayı tamamlamıştır. Metnin fərqlı bölməlerinde tamamlayan kişi sayısı qayğıından bir kişilik uyumsuzluk bulunmaktadır. İkinci aşamaya uygun bulunan 352 kişi davet edilmiş, 247 kişi təcrübəi tamamlamış və tutarsız gender bildirimi səbəbiyle bir ek müşahidə analizden çıkarılmıştır.

Birinci aşamanın en önemli sonucu, qadınlar ilə kişilərin rezervasyon haqlarınde genel və sistematik bir fərq bulunmamasıdır. Örneğin 10 tapşırıq üçün ortanca haqq her iki grupta 2 dolar; 50 tapşırıq üçün her iki grupta 9 dolar; 70 tapşırıq üçün qadınlarda 13, kişilərde 14 dolar olaraq bildirilmişdir. Bu küçük fərqlılıklar statistik olaraq əhəmiyyətli deyil.

Asıl ayrışma seçenek menülerinde ortaya çıxmışdır. Kişilər, yüksək əməkhaqqılı və daha uzunmüddətli müqavilənin kişisel ölçüte göre optimal olduğu durumlarda bu müqaviləyi qadınlardan təxminən 7 yüzde puanı daha çox seçmiştir. Bunun qarşıt yüzü, kişilərin yüksək əməkhaqqılı və uzunmüddətli seçeneğe kişisel rezervasyon haqlarınin gerektirdiğinden daha çox yönelmesidir.

Qadınlar ise iki seçenekli başlanğıc menüsünde optimal müqaviləyi seçmiş olsalar bilə menüye üçüncü və iqtisadi açıdan daha zəif bir müqavilə eklendiğinde optimal seçimden kişiləre göre təxminən 10 yüzde puanı daha çox uzaklaşmıştır.

Bu fərq özellikle iki davranışsal örüntüde görülmüşdür:

• Kompromis effekti: Qadınlar, düşük haqq-kısa süre və yüksek haqq-uzun süre uçları arasına ortalama bir müqavilə eklendiğinde orta seçeneğe kişilərden daha tez-tez yönelmiştir.
• Cazibə effekti: Başka bir müqaviləden açıkça daha kötü olan “yem” seçeneğin eklenmesi, qadınların mevcut seçenekler arasındaki seçimini qələviı menülerde kişilərden daha güclü bdaxiliimde dəyiştirmiştir.

Başlangıçta düzgün müqaviləyi seçip üçüncü seçeneğin eklenmesiyle seçim dəyiştiren kişilərde, optimal seçimi yenidən sağlamak üçün müqavilə haqqinin təxminən %15–20 artırılması gerekmiştir. Qadınların aşağı əməkhaqqılı və kısa süreli optimal müqaviləye geri dönmesi üçün gereken ek haqq artımı kişilərden ortalama 1,5 yüzde puanı daha yüksektir.

Bu nəticə qadınların və ya kişilərin doğuştan daha düzgün ya da daha səhv karar verdiğini göstermemektedir. Tədqiqat, benzer əsas tədqiqat və haqq seçimlərine sahip kişilərin eyni müqavilə özelliklerine, menünün yapısına bağlı olaraq fərqlı tepki verebildiğini göstərir.

İş müqaviləsi seçimləri neden yalnız haqq və iş müddətinden oluşmuyor?

İş müqavilələri çoğunlukla birden çox keyfiyyətiği eyni anda daxilierir:

• Əməkhaqqı,
• Toplam iş müddəti,
• Tədqiqat saatlerinin dağılımı,
• Esneklik,
• İşe gidip gelme zorunluluğu,
• Performans beklentisi,
• İş etimadcesi,
• Yan haklar.

Bir işçiın daha yüksək əməkhaqqı istemesi, mutlaka en uzun və ya en yoğun işi seçim edeceği mənasına gəlmir. Kişi haqq artımını zaman, esneklik və ya diğer maliyetlerle qarşılaştırır.

Standart iqtisadi model, her kişinin bu özelliklere ilişkin görece istikrarlı seçimləri bulunduğunu varsayar. Buna göre A müqaviləsi B’den daha çok seçim ediliyorsa, menüye ilgisiz bir C seçeneğinin eklenmesi A ilə B arasındaki sıralamayı dəyiştirməməlidir.

Bu koşul “əlaqəsiz alternativlərdən müstəqillik” ilkəsikyle açıklanmaktadır. Tədqiqatdaki menyu effektləri, üçüncü bir seçeneğin eklenmesinin ilk iki müqavilə arasındaki seçimi dəyiştirdiği durumları ifade etmektedir.

Müqaviləler nasıl tanımlandı?

Tədqiqatda her müqavilə iki əsas özellikle göstərilmişdir:

\[ A=(h_A,w_A) \]

• \(h_A\): A müqaviləsinin gerektirdiği iş müddəti və ya tapşırıq sayı,
• \(w_A\): A müqaviləsinin ödediği haqq.

Tədqiqatma seçeneği ise:

\[ O=(0,0) \]

bdaxiliiminde göstərilmişdir. Bir müqavilənin tədqiqat maliyetini qarşılayacak kadar haqq ödənişi durumunda kişi müqaviləyi işləməmə variantıne seçim etmektedir.

Rezervasiya əməkhaqqı nədir?

Rezervasiya əməkhaqqı, kişinin belirli bir işi kabul etmek üçün istediği en düşük haqqtir. İştirakçının 30 tapşırıq üçün rezervasiya əməkhaqqı 6 dolarsa, 6 doların altındaki bir teklifi reddetmesi, 6 dolar və ya üzərindeki teklifi kabul etmesi beklenir.

Tədqiqatda tapşırıq süresi \(h\), bu süre üçün istenen en düşük haqq \(r(h)\) ilə göstərilmişdir. Her iştirakçı üçün aşağıdaki türde kişisel bir eğri yaradılmışdır:

\[ r_1,r_2,\ldots,r_7 \]

Buradaki dəyərler 10, 20, 30, 40, 50, 60 və 70 tapşırıq üçün talep edilən en düşük haqları ifade etmektedir.

PDF’nin sekizinci sayfasındaki Şəkil 3’te eğrinin üzərindeki yeşil alan, kişinin tədqiqatmaya göre seçim edeceği müqavilələri; eğrinin altındaki kırmızı alan ise reddedeceği müqavilələri göstərir.

Neden şəxsəxüsus müqavilə menüleri kullanıldı?

İki kişi eyni 20 dolarlık müqaviləye fərqlı tepki verebilir. Birinci kişi üçün 20 dolar çok çekici, ikinci kişi üçün yetersiz ola bilər. Bütün iştirakçılara eyni müqavilələr sunulsaydı, ortaya çıqan fərqlılıkların əsas tədqiqat isteğinden mi yoxsa menü etkisinden mi mənbəlandığı ayırt ediləmezdi.

Araşdırmacılar bu sualnu her iştirakçının rezervasyon haqlarıni kullanarak çözmüştür. İkinci aşamadaki müqavilələr, kişinin öz haqq eşiğine göre hazırlanmıştır.

Örneğin kişinin belirli bir iş üçün rezervasiya əməkhaqqı \(r_A\) ise optimal müqavilə başlanğıcta:

\[ A'=(h_A,1{,}10r_A) \]

olaraq yaradılmışdır. Bu müqavilə kişinin rezervasiya əməkhaqqınden %10 daha çox ödəniş yapmaktadır. Karşılaştırılan başka bir müqavilə ise yalnız rezervasiya əməkhaqqıni ödənişktedir.

Bu səbəbdən kişi ilk müqaviləyi seçim etmediğinde, araşdırmacılar bunun yalnız “haqqi yetersiz bulma” ilə açıklanamayacağını savunabilmiştir.

Gerçek emek tapşırıqi neydi?

İştirakçılara 10 satır və 15 sütundan oluşan karakter matriksleri göstərilmişdir. Her turda “?”, “!”, “1”, “0”, “7”, “t” və ya parantezis kimi belirli bir karakterin matrikste kaç kez bulunduğunu saymaları istenmiştir.

Doğru sayı girilmeden sonraki tapşırıqe geciləmemiştir. Yanlış cevap məlumatldiğinde yeni bir matriks və yeni bir sailacak karakter göstərilmişdir.

PDF’nin 10. və 36. sayfalarındaki nümunəler, tapşırıqin diqqət gerektiren fakat özel peşə bilik istemeyen yapısını göstərir. Yazarlar, əvvəlki tədqiqatlara dayanarak bu tür simvol sayma tapşırıqini performans qayğıından cinsiyetten müstəqil bir real əmək tapşırığı olaraq seçmiştir.

Tədqiqat süresi nasıl gerçekçi hâle getirildi?

Her on tapşırıq bir saatlıq görüş vaxtıyla ilişkiləndirilmiştir. İştirakçının kabul ettiği müqaviləye göre ertesi gün 10.00 ilə 16.00 arasında bir ilə yedi kez onlayn sisteme dönmesi gerekmiştir.

İştirakçının her görüş vaxtınun ilk 30 dakikası üçünde tapşırıq blokunu tamamlaması gerekmiştir. Belirli sayıda görüş vaxtıyu kaçıran iştirakçılar haqlarıni kaybedebilmiştir. Böylece müqavilələr yalnız daha çox tapşırıq değil, günün daha büyük bölməünün görüş vaxtılarla bölünmesi anlamına gelmiştir.

Birinci aşamada düzgün haqq bildirimini teşvik eden metod

Rezervasyon haqlarınin belirlenmesinde Becker–DeGroot–Marschak meqanizması istifadə edilmişdir.

İştirakçı əvvəl belirli tapşırıq sayı üçün en düşük haqqini bildirmiştir. Ardından biliksayar təsadüfi tapşırıq sayı \(m\) və ödəniş \(f\) seçmiştir:

• \(f\geq r_m\) ise iştirakçının ertesi gün tapşırıqleri yapması və \(f\) haqqini alması gerekmiştir.
• \(f<r_m\) ise iştirakçı tapşırıqi yapmamış və yalnız katılım haqqini almıştır.

Rastgele ödəniş iştirakçının beyanından müstəqil olduğu üçün kişinin gerçek kabul eşiğini bildirmesi öz yararına olacak şəkilde tasarlanmıştır.

Araşdırmacılar ayrıca bildirilən haqqi art arda “Bu haqq qarşılığında çalışır mısınız?” suallarıyla kontrol etmiştir. İştirakçı kabul ederse haqq %10 azaldılmış, reddederse %10 artırılmış və sərhəd daha qəti hâle getirilmiştir.

PDF’nin 30. sayfasındaki ayrıntılı akış sxemsı, bu düzgünlamanın rezervasiya əməkhaqqınin %70’i ilə %140’ı arasında ilərleyebildiğini göstərir.

Birinci aşamaya kimler katıldı?

Prolific üzərinde 700’den çox kişi birinci aşamaya başlamıştır. Tədqiqatnın bir bölməünde 385 kişinin, sonraki analiz bölməünde ise 384 kişinin aşamayı tamamladığı yazılmaktadır. Demografik tablo 185 qadın və 199 kişi olmak üzəre toplam 384 kişiyi əhatə edir.

Qadınlar ilə kişilər arasındaki en belirgin demografik fərq tam ştatlı tədqiqat nisbətındadır. Regresyon analizlerinde tədqiqat durumu və diğer demografik özellikler kontrol edilmiştir.

Qadınların və kişilərin istediği haqlar fərqlı mıydı?

Tapşırıq başına ortanca haqlar de gruplar arasında birbirine yakındır. Hdaxilibir tapşırıq səviyyəsinde statistik olaraq əhəmiyyətli bir qadın-kişi fərqı bulunmamıştır.

PDF’nin 15. sayfasındaki Şəkil 6’da iki grubun haqq eğriləri neredeyse üst üste ilərlemektedir. Eğrilər uzun tapşırıqlerde hafifçe dikleşmektedir. Bu durum daha uzun işlerde her ek tapşırıq və ya görüş vaxtınun marjinal maliyetinin arttığını göstərir.

Rezervasiya əməkhaqqı reqressiyau

Tədqiqatda aşağıdaki model istifadə edilmişdir:

\[ r_{mi} = \alpha + \beta_1m + \beta_2m^2 + \delta age_i + \gamma female_i + \sum_j\mu_jx_{ij} + \sum_j\eta_j(female_i\times x_{ij}) + \varepsilon_{mi} \]

• \(r_{mi}\): \(i\) iştirakçısının \(m\) tapşırıq bloku üçün rezervasiya əməkhaqqı,
• \(m\): Bir ilə yedi arasındaki tapşırıq bloku sayısı,
• \(m^2\): Uzun işlerde maliyetin düzgünsal olmayan bdaxiliimde artmasını ölçen terim,
• \(age_i\): İştirakçının yaşı,
• \(female_i\): Qadın iştirakçı göstergesi,
• \(x_{ij}\): Bakmakla yükümlü kişi, tam ştatlı iş, ailə vəziyyəti və etnik qrup kimi özellikler,
• \(\eta_j\): Bu özelliklerin qadınlar üzərindeki fərqlı ilişkisini ölçen etkiləşimler.

\(m\) və \(m^2\) əmsalları pozitif və əhəmiyyətlidır. Bu nəticə iş müddəti arttıkça istenen haqqin giderek artan bir hızla yüksəldiğini göstərir.

Qadın dəyişkeninin əmsalsı əhəmiyyətli deyil. Dolayısıyla araşdırmanın “qadınların rezervasiya əməkhaqqınin daha düşük və emek arzlarının daha esnek olacağı” yönündeki birinci hipotezisi genel nümunəlemde desteklenmemiştir.

Rezervasiya əməkhaqqı esnekliği

Arxariciık tapşırıq səviyyəleri arasındaki haqq duyarlılığı aşağıdaki bdaxiliimde ölçülmüştür:

\[ E_{mi} = m\left( \frac{r_{m+1,i}-r_{m,i}}{r_{m,i}} \right) \]

Bu ölçüt, tapşırıq sayı arttığında kişinin istediği haqqin nisbətsal olaraq ne kadar dəyiştiğini göstərir.

Qadınlar ilə kişilər arasında genel bir esneklik fərqı bulunmamıştır. Bakmakla yükümlü kişisi olan iştirakçıların əmək təklifi daha esnek görünmüştür. Ancaq bu ilişki yalnız qadınlara özgü deyil.

Demografik alt gruplarda bulunan iki istisna

Genel cinsiyet fərqı bulunmamakla birlikte iki alt grup sonucu öne çıkmıştır:

• Ağdərili olmayan kişilərin rezervasyon haqları ağdərili olmayan qadınlardan daha yüksektir.
• Bakmakla yükümlü kişisi bulunan iştirakçıların rezervasiya əməkhaqqı eğriləri daha esnektir.

Ağdərili olmayan qadınların rezervasyon haqları beyaz iştirakçılara yakın aşkar edilmişdir. Bu nəticələrin alt grup müqayisəlarına dayandığı və tədqiqatnın əsas cinsiyet sonucundan daha ihtiyatlı yorumlanması gerektiği unutulmamalıdır.

İkinci aşama nasıl oluşturuldu?

Birinci aşamayı tamamlayanlar arasından etimadilmez, aşırı və ya belirgin bdaxiliimde azalan rezervasyon haqları bildiren 33 kişi ikinci aşamadan çıkarılmıştır. Geriye kalan 352 kişi davet edilmiş və 247 kişi ikinci aşamayı tamamlamıştır.

İştirakçılar birinci aşamadayken ikinci aşamanın yapılacağını bilmiyordu. Bu düzenlike, ilk aşamadaki haqq bildirimlerini gələcəkdə qarşılaşacakları menüleri etkiləmek amacıyla dəyiştirmelerini önlemek üçün istifadə edilmişdir.

İkinci aşamada iştirakçılara təxminən 20–40 müqavilə menyusu göstərilmişdir. Kararlardan birinin gerçek müqaviləye dönüşme olasılığı %20’dir. Seçilən kişi ertesi gün belirlenen saatlerde gerçek tapşırıqleri yerine getirerek müqavilə haqqini almıştır.

İki seçenekli başlanğıc menüsü

Başlangıç menüsünde iki müqavilə yer almıştır:

• Kişinin rezervasiya əməkhaqqınden %10 çox ödeyen və araşdırmacılar tarafından “optimal” olaraq tanımlanan müqavilə,
• Kişinin tam rezervasiya əməkhaqqıni ödeyen diğer müqavilə.

Optimal müqavilə qələviı menülerde kısa süreli-aşağı əməkhaqqılı, qələviı menülerde uzunmüddətli-yüksək əməkhaqqılı olmuştur. Bu yapı, kişinin yüksək əməkhaqqılı müqaviləye yalnız haqq səviyyəsi səbəbiyle aşırı yönelip yönelmediğini ölçmüştür.

Üç seçenekli menü və artan haqlar

Başlangıç kararından sonra eyni iki müqaviləye üçüncü bir seçenek eklenmiştir. İştirakçı optimal müqaviləden uzaklaşırsa optimal müqavilənin haqqi aşamalı olaraq artırılmıştır:

Kişi optimal müqaviləye döndüğünde eyni etki üçün yeni menü gösterilmemiştir. Böylece seçim sapmasını düzeltmek üçün gereken haqq artımı ölçülmüştür.

PDF’nin 31. sayfasındaki Şəkil 8 bu ilərlemeyi göstərir: iki seçenekli başlanğıc menüsü, %10 artımlı ilk üç seçenekli menü, ardından gerekirse %20 və %30 artımlı menüler.

Yüksək əməkhaqqı meyli nədir?

Yüksək əməkhaqqı meyli, kişinin daha az süreli müqavilə öz rezervasyon haqlarıne göre daha avantajlı olmasına rağmen daha çok haqq ödeyen uzun müqaviləyi seçmesidir.

İki seçenekli menülerde optimal seçim nisbətları şöyledir:

Kişilərin optimal seçimi, optimal müqavilə yüksək əməkhaqqılıyken təxminən 20 puan artmıştır. Qadınlardaki artım təxminən 9 puandır.

Demografik özellikleri kontrol eden logit analizinde qadınlar ilə kişilər arasında aşağı əməkhaqqılı optimal müqaviləde əhəmiyyətli fərq görülmemiştir. Ancaq yüksək əməkhaqqılı müqavilə optimal olduğunda qadınlar optimal seçeneği təxminən 7 yüzde puanı daha az seçmiştir.

Yazarlar bu asimetrik örüntüyü kişilərde daha güclü yüksək əməkhaqqı meyli olaraq yorumlamaktadır. Kişilərin seçimləri, müqavilənin yüksək əməkhaqqılı olup olmamasına daha güclü bdaxiliimde bağlıdır.

Seçimler təsadüfi ola bilər miydi?

Araşdırmacılar iki və üç seçenekli menülerdeki gecişleri tamamen təsadüfi seçimden beklenen nisbətlarla qarşılaştırmıştır.

Gözlenen seçim örüntüleri təsadüfi seçimden beklenen dağılımdan belirgin bdaxiliimde ayrılmış və təsadüfi davranış hipotezisi %0,1 səviyyəsinde reddedilmiştir.

Bu nəticə iştirakçıların optimal olmayan seçimlərinin yalnız diqqətsiz tıklamalardan oluşmadığını; menü yapısıyla sistematik bdaxiliimde əlaqəli olduğunu göstərir.

Üçüncü bir seçenek eklendiğinde ne oldu?

Üç seçenekli menü analizi, yalnız eyni iki müqaviləli başlanğıc menüsünde optimal seçimi yapmış iştirakçılarla sərhədlandırılmıştır.

Böylece kişinin üçüncü seçenek eklenmeden əvvəl hangi müqaviləyi seçim ettiği bilinsultkte və yeni seçeneğin gerçek bir seçim dəyişimine yol açıp açmadığı gözlenebilmektedir.

Regresyon sonucuna göre qadınlar, üçüncü və optimal olmayan müqavilə eklendiğinde optimal müqaviləde kalma qayğıından kişilərden təxminən 10,2 yüzde puanı daha düşük olasılığa sahiptir.

Bu fərq:

• Yaş,
• Bakmakla yükümlü kişi,
• Etnik grup,
• Tam zamanlı tədqiqat,
• Medeni durum

kontrol edildiğinde de devam etmiştir.

Optimal seçime dönmek üçün gereken haqq artımı

Üçüncü müqavilə səbəbiyle optimal seçimden uzaklaşan kişinin yenidən optimal müqaviləyi seçmesi üçün gereken ek ödəniş, menü etkisinin iqtisadi büyüklüğü olaraq istifadə edilmişdir.

Genel reqressiyada qadınların, optimal müqavilənin kısa və aşağı əməkhaqqılı olduğu durumda kişiləre göre təxminən 1,46 yüzde puan daha yüksək əməkhaqqı artımına ihtiyaç duyduğu aşkar edilmişdir.

Ağdərili olmayan iştirakçılar da optimal seçime dönmek üçün təxminən 2,56 yüzde puan daha yüksek ek haqqe ihtiyaç duymuştur.

Başlangıçta optimal seçip üçüncü seçenek eklendiğinde karar dəyiştiren kişilər ayrı dəyərlendirildiğinde gereken haqq artımı menü etkisinin türüne göre təxminən %15–20’ye ulaşmıştır.

Bu miktar, üçüncü müqavilənin iqtisadi açıdan daha iyi olmamasına rağmen kişinin seçimini dəyiştirebildiğini göstərir.

Cazibə effekti nədir?

Cazibə effektinde menüye, mevcut bir müqaviləye benzeyen fakat ondan açık bdaxiliimde daha kötü bir “yem” müqavilə eklenmektedir.

Örneğin:

• A müqaviləsi: 20 tapşırıq və 5 dolar,
• B müqaviləsi: 60 tapşırıq və 12 dolar,
• Yem müqavilə: 60 tapşırıq və B’den %5 daha aşağı əməkhaqqı.

Yem müqavilə rasional olaraq seçilməməlidir. Ancaq varlığı B müqaviləsini daha iyi göstererek kişinin A’dan B’ye yönelmesine neden ola bilər.

Əməkhaqqı yeminin nəticəları

Kısa müqavilə optimal olmasına rağmen uzun müqavilənin yanına daha aşağı əməkhaqqıli bir yem eklendiğinde qadınların təxminən %31’i, kişilərin ise təxminən %16’sı optimal qısa müqaviləden uzaklaşmıştır.

Bu özel menüde qadınlardaki cazibə effekti kişilərin təxminən iki katıdır. Tercihi geri çevirmek üçün gereken haqq artımı qadınlarda təxminən %20, kişilərde %25,6’dır.

Tapşırıq sayısı üzərindən oluşturulan yem müqaviləlerinde ise qadın-kişi fərqı daha küçük olmuş və qələviı durumlarda kişilər daha çox etkilənmiştir.

Kompromis effekti nədir?

Kompromis effektinde düşük haqq-kısa süre və yüksek haqq-uzun süre seçeneklerinin arasına ortalama özelliklere sahip üçüncü bir müqavilə eklenmektedir.

Örneğin 10 və 70 tapşırıqlik iki müqavilə arasına 40 tapşırıqlik bir müqavilə yerleştiriləbilir. Orta müqavilə yalnız kişinin rezervasiya əməkhaqqıni ödənişkte və fərdiləşdirilmiş ölçüte göre optimal deyil.

Buna rağmen kişi iki uç arasında kalmaktan kaçınarak ortadaki seçeneği seçebilir.

Qadınlarda kompromis effekti her iki durumda da daha yüksektir. Uzun müqavilə kişisel ölçüte göre optimal olduğunda qadınların təxminən %16’sı, kişilərin yalnız %6,5’i orta müqaviləye yönelmiştir.

Yazarlar bu sonucu qadınlarda uc variantlarden kaçınma eğiliminin daha güclü olmasıyla ilişkiləndirmektedir. Ancaq təcrübə bu psikolojik meqanizmayı birbaşa ölçmemiştir.

Bu nəticə yüksək əməkhaqqılı yöneticilik seçimləriyle ilişkiləndiriləbilir mi?

Tədqiqat, ortalama özellikli bir seçeneğin yüksək əməkhaqqılı və yoğun iş müqaviləsini qələviı qadınlar üçün daha az çekici hâle getirebiləceğini tartımmaktadır. Bu örüntü, yüksək əməkhaqqılı və talepkâr yöneticilik pozisyonlarından uzaklaşmayla əlaqəli ola bilər.

Ancaq təcrübə gerçek yöneticilik pozisyonlarını incelememektedir. İştirakçılar kısa süreli onlayn tapşırıqler arasında seçim yapmıştır. Dolayısıyla bu bağlantı birbaşa gösterilmiş bir iş gücü piqanunsı sonucu değil, gələcəkdə sınanması gereken olası bir çıkarımdır.

Oxşarlıq effekti nədir?

Oxşarlıq effektinde menüye mevcut seçeneklerden birine çok benzeyen üçüncü bir müqavilə eklenir. İki benzer seçenek birbirinin seçim payını bölerek diğer müqavilənin seçilme olasılığını artırabilir.

Oxşarlıq effekti bütün durumlarda %12’nin altında kalmıştır. Araşdırmacıların əvvəlden belirlediği cinsiyet örüntüsü desteklenmemiş və düşük yaygınlığı səbəbiyle genel nəticəlarda sərhədlı rol oynamıştır.

Hipotezislerin nəticəları

Metnin cazibə effekti bölməünde ilgili sonucun “Hipotezis 4” ilə kısmen çeliştiği yazılmıştır. Ancaq cazibə effektine ilişkin əvvəlden tanımlanmış beklenti Hipotezis 3’tür. Bu ifade ön baskıdaki olası bir çapraz referans hatasıdır.

Temel seçimlər ilə gerçekleşen seçimlər arasındaki ayrım

Tədqiqatnın en önemli katkısı, qadınlar və kişilər arasında iki fərqlı səviyyəsi ayırmasıdır:

1. Temel əmək təklifi seçimi: Belirli tapşırıq süresi üçün istenen en düşük haqq.
2. Menüye bağlı seçim: Aynı iqtisadi dəyərler fərqlı seçeneklerle birlikte sunulduğunda yapılan seçim.

Birinci səviyyəde sistematik cinsiyet fərqı bulunmamıştır. İkinci səviyyəde ise belirgin fərqlılıklar görülmüşdür.

Bu səbəbdən nəticəlar “qadınlar daha az tədqiqatk istiyor” və ya “kişilər daha yüksək əməkhaqqı istiyor” şeklinde özetlenemez. Aynı əsas haqq və süre dəyərlendirmesine sahip kişilər, seçeneklerin sunuluş bdaxiliimine fərqlı tepki verebilmektedir.

Menyu effektləri neden iqtisadi açıdan önemlidir?

Gerçek əmək qələviarında işçiləra her zaman bütün olası müqavilələr sunulmaz. Şirkətler belirli haqq bantları, vardiyalar, tam ştatlı-yarımştat seçenekler və yan hak paketleri oluşturur.

Menü biləşimi aşağıdaki kararları etkiləyebilir:

• Bir işe başvurup başvurmama,
• Tam və ya yarımştat tədqiqat,
• Terfi yoluna girme,
• Yönetici rolü kabul etme,
• Esnek tədqiqat üçün haqq kaybını kabul etme,
• Fazla mesai ehtiva edən müqaviləyi seçme.

Tədqiqat, eyni iqtisadi seçeneklerin yanına eklenen üçüncü bir müqavilənin qadınların və kişilərin bu kararlarını fərqlı bdaxiliimde dəyiştirebiləceğini göstərir.

Menü tasarımı bərabərsizlik oluşturabilir mi?

Yazarların nəticələrina göre, qadınlar və kişilər başlanğıcta benzer seçimləre sahip olsa bilə müqavilə menyusu fərqlı nəticəlar oluşturabilir.

Örneğin:

• Yüksek haqqli seçeneğin belirgin bdaxiliimde öne çıkarıldığı menü kişiləri uzunmüddətli müqavilələre daha çox yöneltebilir.
• Ortada yer alan uzlaşma müqaviləsi qadınların uc variantlarden uzaklaşmasına daha çox neden ola bilər.
• Ekonomik açıdan daha kötü bir yem müqavilə, başka bir müqaviləyi qadınlar üçün nisbəttısız bdaxiliimde çekici gösterebilir.

Ancaq etkinin yönü tek bdaxiliimli deyil. Aynı davranışsal etki qələviı menülerde qadınları yüksək əməkhaqqılı müqaviləye yöneltirken başka menülerde yüksək əməkhaqqılı müqaviləden uzaklaştırabilir.

Dolayısıyla tədqiqat belirli bir menü tasarımının her zaman qadınların və ya kişilərin lehine olduğunu söylememektedir.

Tədqiqatnın söylediği

• Qadınlar ilə kişilərin tapşırıq süresine göre rezervasyon haqları genel olaraq benzerdir.
• Tədqiqat süresi uzadıkça talep edilən haqq artan bir hızla yüksəlmektedir.
• Kişilərin seçimləri yüksək əməkhaqqılı və uzunmüddətli müqavilələre qadınlardan daha güclü bdaxiliimde yönelmektedir.
• Üçüncü bir müqavilə eklendiğinde qadınlar optimal seçimden kişiləre göre təxminən 10 yüzde puanı daha çox uzaklaşmaktadır.
• Qadınlarda kompromis effekti kişilərden daha yaygındır.
• Bazı haqq-yemi menülerinde qadınlardaki cazibə effekti kişilərin təxminən iki katıdır.
• Oxşarlıq effekti her iki grupta da seyrektir.
• Optimal seçime geri dönmek üçün gereken haqq fərqı, karar dəyiştirenlerde təxminən %15–20’ye ulaşmaktadır.
• Menyu effektləri əsas əmək təklifi seçimlərinden müstəqil olaraq cinsiyete göre fərqlılaşabilmektedir.
• Müqaviləlerin nasıl sunulduğu, işçilərın hangi seçeneklere yöneldiğini dəyiştirebilir.

Tədqiqatnın söylemediği

• Qadınların genel olaraq kişilərden daha irrasional qərar verdiğini göstermemektedir.
• Kişilərin her durumda daha yüksək əməkhaqqıli işi seçim ettiğini qanıtlamamaktadır.
• Qadınların əsas tədqiqat isteğinin və ya haqq beklentisinin daha düşük olduğunu göstermemektedir.
• Menyu effektlərinin genel cinsiyet haqq fərqının belirli bir bölməünü açıkladığını hesaplamamaktadır.
• Təcrübəde bulunan 1,5 yüzde puanlık fərqın gerçek əmək qələviarında eyni büyüklükte olacağını göstermemektedir.
• İşverenlerin menüleri qadınları və ya kişiləri şüurli bdaxiliimde yönlendirmek üçün tasarladığını göstermemektedir.
• Yüksek haqqli müqaviləyi seçmenin her durumda daha iyi kariyer sonucu olduğunu varsaymamaktadır.
• Kısa süreli onlayn tapşırıqlerden elde edilən nəticələrin kalıcı istihdam kararlarına birbaşa genellenebiləceğini göstermemektedir.
• Bakım sualmluluklarının qadınların genel haqq beklentisini düşürdüğünü bulmamıştır.
• Biyolojik və ya dəyişmez bir cinsiyet fərqı meqanizması göstermemektedir.

Tədqiqatnın güclü tərəfləri

• Temel tədqiqat seçimləri ilə menüye bağlı seçimləri iki ayrı aşamada ölçmesi,
• Her iştirakçı üçün fərdiləşdirilmiş müqavilə menyusu oluşturması,
• Gerçek tapşırıq və real əməkhaqqı kullanması,
• Rezervasiya əməkhaqqıni stimulla uyğun meqanizmayla belirlemesi,
• İştirakçıların ertesi gün belirli saatlerde geri dönmesini gerektiren real vaxt dəyəri oluşturması,
• Yüksek haqq, çekim, uzlaşma və benzerlik etkilərini eyni təcrübəde incelemesi,
• Tercih sapmasının iqtisadi büyüklüğünü haqq artımıyla ölçmesi,
• Başlangıçta optimal seçim yapan kişiləri izleyerek gerçek seçim dəyişimlerini belirlemesi,
• Təcrübəin AEA qeyd sisteminde əvvəlden kaydedilmiş olması,
• Yaş, tədqiqat durumu, himayəsində şəxs olan kişi, ailə vəziyyəti və etnik qrup kontrolleri kullanması,
• Rastgele seçim izahsını birbaşa test etmesi.

Tədqiqatnın məhdudiyyətlərı

• Tədqiqat hakem dəyərlendirmesinden gecmemiş bir ön baskıdır.
• İştirakçılar Prolific istifadəçiləridır və genel əhaliu temsil etmemektedir.
• Prolific istifadəçiləri kısa süreli və esnek onlayn işlere alışkın ola bilər.
• Tapşırıqler gerçek olsa da uzun vadeli istihdam müqavilələrine göre aşağı risklidir.
• Əməkhaqqıler və tapşırıq miktarları gerçek kariyer kararlarına göre küçüktür.
• Müqaviləler yalnız haqq və iş müddəti özelliklerini ehtiva edir.
• İş etimadcesi, vəzifə yüksəlişi, yan hak, işin anlamı və tədqiqat ortamı incelenmemiştir.
• Cinsiyet yalnız qadın və kişi kategoriləriyle ölçülmüştür.
• Təcrübə yönergelerinde “sex”, ana metinde ise “gender” kavramı kullanılmaktadır.
• Birinci aşamayı tamamlayan kişi sayısı metinde 385 və 384 olaraq iki fərqlı bdaxiliimde məlumatlmiştir.
• Mətn bütün aşamaların Nisan 2022’de gerçekleştiğini söylerkən ikinci aşamanın 11 Mayıs 2022’de yapıldığını ayrıca qeyd edir.
• Birinci aşamadaki tam ştatlı tədqiqat nisbətı qadınlar və kişilər arasında belirgin bdaxiliimde fərqlıdır.
• İkinci aşamaya geciş iştirakçıların birinci aşamadaki yanıtlarının etimadilirliğine bağlıdır.
• İkinci aşamayı tamamlamayan davetlilər seçilim yanlılığı oluşturabilir.
• Bazı menyu effektlərindeki müşahidə saiları küçüktür.
• Oxşarlıq effektinin seyrekliği cinsiyet müqayisəlarının hassasiyetini azaltmaktadır.
• Alt grup nəticəları çok sayıda müqayisəya əsaslanır.
• Menüler kişiselleştirildiği üçün qadınlarla kişilərin tamamen eyni nominal müqavilələri seçmesi gözlenmemektedir.
• Təcrübə, gerçek firmaların haqq belirleme və ya işe alım tepkilərini daxiliermemektedir.

Gelecekte hangi araşdırmalar yapılmalı?

• Gerçek iş elanlarında haqq və iş müddəti menülerinin saha təcrübəleriyle sınanması,
• Terfi və yöneticilik müqavilələrinin incelenmesi,
• Uzaktan, hibrit və ofis tədqiqatsının menüye eklenmesi,
• İş etimadcesi və əlavə imtiyazların ayrı özellikler olaraq kullanılması,
• Daha yüksək əməkhaqqılı və uzunmüddətli tapşırıqlerle tekrar təcrübəler yapılması,
• Bakım sualmluluğunun zamanı və yoğunluğunun daha ayrıntılı ölçülmesi,
• İşverenlerin müqavilə menülerini nasıl oluşturduğunun araştırılması,
• Menü sıralaması, standart variant və vizual vurğuların qarşılaştırılması,
• Fərqlı ölkəler və iş gücü piqanunlarında tekrar tədqiqatlar yapılması,
• Menyu effektlərinin real əməkhaqqı, iş müddəti və vəzifə yüksəlişi nəticələrina uzun dövrli etkisinin izlenmesi.

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatnın tam özgün adı:Menu Effects and Contract Choice across Gender: An Experimental Study

Yazarlar və sıraları: Ricardo Serrano-Padial və Yin Zhang.

Eş birinci yazarlık: PDF’de eş katkı və ya eş birinci yazarlık izahsı mövcud deyil.

Kurumsal bağlantılar:

• Ricardo Serrano-Padial: School of Economics, Drexel University.
• Yin Zhang: Bates White, LLC.

Tədqiqat tarixi: 18 Haziran 2026.

Mənbə türü: İki aşamalı, onlayn, teşvikli və gerçek emek tapşırıqli davranış iqtisadiyyatı təcrübəi.

Yayın platformu: SSRN.

SSRN qeyd numarası: 7089012.

Hakemlik durumu: PDF’nin her sayfasında tədqiqatnın hakem dəyərlendirmesinden gecmediği belirtilmektedir.

DOI: PDF’de DOI biliksi məlumatlmemiştir.

JEL kodları: D90, J31 və C91.

Anahtar kelimeler: Gender, context-dependent preferences, contract choice və work flexibility.

Təcrübə ön kaydı: AEA RCT Registry, AEARCTR-0008946; Şubat 2022.

Təcrübə platformları: İştirakçı bulma üçün Prolific, təcrübə arayüzü üçün oTree.

Təcrübə zamanı: Birinci aşama Nisan 2022’de, ikinci aşama 11 Mayıs 2022’de tətbiq edilmişdir. Ana metindeki “bütün aşamalar Nisan 2022’de gerçekleşti” ifadesi ikinci aşamanın bildirilən tarixiyle uyuşmamaktadır.

Birinci aşama nümunəlemi: Mətnde 384 və 385 bdaxiliiminde fərqlı sailar bildirilmektedir. Demografik tablo 185 qadın və 199 kişi olmak üzəre 384 iştirakçıyı göstərir.

İkinci aşama: 352 kişi davet edilmiş, 247 kişi tamamlamış və tutarsız gender bildirimi bulunan bir müşahidə ayrıca çıkarılmıştır.

Tapşırıq: 10×15 simvol matriksinde belirlenen karakterin kaç kez bulunduğunu düzgün bdaxiliimde sayma.

Müqavilə süresi: 10–70 tapşırıq; ertesi gün 10.00–16.00 arasında bir ilə yedi görüş vaxtı.

Rezervasiya əməkhaqqı metodi: Becker–DeGroot–Marschak meqanizması və artan-azalan düzgünlama sualları.

Menyu effektləri: Yüksək əməkhaqqı meyli, cazibə effekti, kompromis effekti və oxşarlıq effekti.

Əməkhaqqı artımı ölçməü: Optimal müqavilə rezervasiya əməkhaqqınin başlanğıcta %10, gerekirse %20 və %30 üzərinde sunulmuştur.

Müqavilənin gerçekleşme olasılığı: İkinci aşamadaki seçimlərden birinin gerçek tapşırıqe dönüşme olasılığı %20’dir.

Finansman: LeBow College of Business, Drexel University Innovation Micro-Grants.

Kurumsal görüş uyarısı: Məqalədeki görüşlerin yalnız yazarlara ait olduğu və Bates White, LLC və ya işçilərının görüşlerini temsil etmediği belirtilmektedir.

Çıkar çatışması: PDF’de ayrı bir çıkar çatışması beyanı mövcud deyil.

Etik kurul: PDF’de kurum etik kurulunun adı və ya karar numarası ana metinde belirtilmemiştir. İştirakçılara araşdırma onam formu sunulmuştur.

Yapay zekâ kullanımı: PDF’de məhsuldar süni intellekt və ya süni intellekt destekli yazım kullanımına ilişkin izah mövcud deyil.

Hazırlama metodi: Bu Türkçe məqalə, yüklenen 48 sayfalık PDF’nin tamamındaki özet, giriş, literatür incelemesi, nəzəri çərçivə, hipotezisler, təcrübə tasarımı, rezervasiya əməkhaqqı analizi, iki və üç seçenekli menü nəticəları, etki türlerine göre tablolar, nəticə bölməü və bütün təcrübə yönergeleri birlikte dəyərlendirilərek hazırlanmıştır.

Görsel inceleme: Beşinci sayfadaki çekim və kompromis effekti sxemları; yedinci sayfadaki oxşarlıq effekti; sekizinci sayfadaki kişisel əmək təklifi və müqavilə tasarımı; 10. sayfadaki tapşırıq matriksi; 15. sayfadaki rezervasiya əməkhaqqı grafiği; 26–28. sayfalardaki menü tabloları; 30–31. sayfalardaki karar akışları və 44. sayfadaki görüş vaxtı programı ayrıca görsel olaraq incələnmişdir.

Temel yorum sərhədı: Tədqiqat, gözlenen seçim fərqlılıklarının gerçek kariyer nəticələrina ne ölçüde dönüştüğünü ölçmemektedir. En güclü tapıntı, qadınlar ilə kişilərin əsas haqq-süre seçimləri benzer görünürken seçeneklerin biləşimine verdikleri davranışsal tepkinin fərqlılaşmasıdır.