Doğurganlık nisbətlarının ekonomik ve sosial inkişafnin ilk aşamalarında düşmesi uzun süredir bilinen bir demografik örüntüdür. Buna karşılık təsirli bir teori grubu, ölkələr çok yüksək insan inkişafı ve gender bərabərliyi düzeylerine ulaştığında düşüşün tersine dönebileceğini irəli sürməkdədir. Bu yaklaşıma görə inkişafnin orta aşamalarında uşaq sahibi olmayı zorlaştıran tədqiqat yaşamı, ailə kurumları ve sosial rollar; inkişaf ve bərabərlik daha da ilerlediğinde yeniden uyğun hâle gelebilir ve doğurganlıq artabilir.

Dean Spears, Yu-Chieh Hsu, Diane Coffey, Pedro Conceição, Michael Geruso ve Josefin Pasanen tərəfindən hazırlanmış tədqiqat, bu geri dönüş öngörüsünü mevcut en güncel geniş ölkə məlumatlariyle sınamaqdadır. Araştırmacılar 2023 ümumi doğurganlıq hızlarını 193 ölkənin İnsan İnkişafı İndeksi değerleriyle ve UNDP tərəfindən geliştirilen dört gender göstəricisiyle müqayisə etmişdir.

Sonuçlar, yüksək inkişaf etmişlik düzeylerinde doğurganlıq düşüşünün ümumi ve istatistiksel kimi güvenilir bir U dönüşü yaptığına dair sübut bulunmadığını gösterməkdədir. İGE ilə doğurganlıq arasındaki əsas xətti model güclü bir negatif əlaqə üretmiş ve ölkələrarası değişimin təxminən %73’ünü açıklamışdır. Kuadratik, kübik ve yüksək İGE grubuyla sınırlandırılan modeller de gözlenen gelişmişlik aralığında güvenilir bir pozitif eğim göstermemişdir.

Doğrusal modele görə ümumi doğurganlıq səviyyəsi təxminən 0,758 İGE səviyyəsində 2,1 kimi tahmin edilməkdədir. Bu değer, 2023 ölkə medyanı olan 0,762’nin hemen altındadır. İGE’si 0,76’nın üzerinde olan 98 ölkənin %89’unda ümumi doğurganlıq səviyyəsi 2,1’in altındadır.

Bənzər bir örüntü yalnız qadınlara aid İGE, Gender Bərabərsizliyi İndeksi ve Genderə Əsaslanan İnkişaf İndeksi üçün de görülmüşdür. Gender Sosial Normalar İndeksi’nde en bərabərlikçi uçta əlaqə belirgin şəkildə düzleşməkdədir; fakat güvenilir ve model tercihlerine dayanıklı bir yükseliş ortaya çıkmamaqdadır.

Çalışmanın tapıntıları, inkişaf və ya gender ilerlemesinin değersiz ya da azaltılması gereken süreçler olduğunu söylememəkdədir. Sonuç daha sınırlıdır: Günümüzde gözlenen ölkələrarası məlumatlar, inkişafnin ve eşitliğin mevcut en yüksək düzeylerine doğru ilerlemenin tek başına çok aşağı doğurganlığı otomatik şəkildə tersine çevirdiği iddiasını desteklememəkdədir.

Araştırmanın əsas problemi

Küresel doğurganlıq nisbətları yirminci yüzilın ortalarından bu yana azalmaqdadır. Çalışmanın aktardığı Birleşmiş Milletler məlumatlarine görə dünya nüfusunun təxminən üçte ikisi, ümumi doğurganlıq səviyyəsinın iki çocuğun altında olduğu ölkələrde yaşamaqdadır.

Bu düşüş eyni dövrde yoksulluğun azalması, təhsil süresinin uzaması, sağlamlıq koşullarının iyileşmesi, yaşam beklentisinin yükselmesi ve qadınların ekonomik ve sosial konumlarındaki ilerlemeyle birlikdə gerçekleşmişdir. Bu nedenle inkişaf ilə doğurganlıq arasında tarixi kimi negatif bir əlaqə gözlenməkdədir.

Belirsiz olan konu, bu əlaqənin en yüksək inkişaf etmişlik düzeylerinde nasıl devam edeceğidir. Üç əsas olasılık bulunmaqdadır:

1. Doğurganlık aşağı bir düzeyde dengelenebilir.
2. Gelişme arttıkça doğurganlıq daha da düşebilir.
3. Gelişme ve gender bərabərliyi belirli bir səviyyəsi aştığında doğurganlıq yeniden yükselebilir.

Üçüncü olasılık, literatürde U və ya ters J biçimli inkişaf-doğurganlıq əlaqəsi kimi tartışılmaqdadır. İlişkinin ilk bölümünde inkişaf arttıkça doğurganlıq düşmekte; eğrinin sağ tarafında ise gelişmişlik daha da yükseldikçe doğurganlığın yeniden artacağı öngörülməkdədir.

2009’daki U biçimli əlaqə iddiası

Çalışmanın doğrudan sınadığı mühüm araşdırmalardan biri Myrskylä, Kohler ve Billari’nin 2009 tarihli tədqiqatsıdır. Bu tədqiqat, İnsan İnkişafı İndeksi ilə ümumi doğurganlıq səviyyəsi arasındaki negatif əlaqənin təxminən 0,85 İGE səviyyəsindən sonra tersine dönmeye başladığını irəli sürmüşdür.

Bu hipotez ortaya atıldığında çok yüksək inkişaf etmişlik səviyyəsine ulaşmış ölkə sayısı bugünkünden daha azdı. Dolayısıyla eğrinin sağ ucuna əlaqən tahminler görece sınırlı sayıda gözleme dayanıyordu.

Yeni tədqiqatın avantajı, 2023 itibarıyla çok daha çox ölkənin daha önce olağan dışı sailan gelişmişlik düzeylerine ulaşmış olmasıdır. UNDP sınıflandırmasında “çok yüksək insan inkişafı” eşiği olan 0,8’in üzerinde 74 ölkə bulunmaqdadır. Ülkelerin dörtte birinden fazlası, əvvəlki araşdırmada geri dönüşün beklendiği gelişmişlik bölgesine girmişdir.

Araştırmacılar böylece teorinin ileriye dönük öngörüsünü doğrudan sorgulamaqdadır: Ülkeler yüksək inkişaf etmişlik bölgesine ulaştığında doğurganlıq gerçekten yükselmiş midir?

Sosial gender bərabərliyine dayalı geri dönüş hipotezi

Doğurganlığın yeniden artabileceğine əlaqən ikinci mühüm nəzəri yanaşma, “tamamlanmamış gender devrimi” düşüncesidir.

Bu yaklaşıma görə qadınlar təhsil ve ücretli tədqiqat alanlarında kişilerle daha eşit bir konuma gəlirken ev içi bakım sorumlulukları ve ailə kurumları eyni hızda değişmemiş ola bilər. Kadınların təhsil ve kariyer fırsatları genişlerken uşaq bakımı ve ev işleri büyük ölçüde qadınlara bırakılırsa ücretli tədqiqat ilə uşaq sahibi olma arasındaki çatışma büyüzvbilir.

Teori, gender bərabərliyi ailə, iş gücü piyasası ve kamu siyasətlarında daha irəli bir düzeye ulaştığında bu çatışmanın azalabileceğini ve doğurganlığın yeniden yükselebileceğini öngörməkdədir.

Yeni tədqiqat bu nəzəri mekanizmaları doğrudan ölçmeməkdədir. Bunun yerine geri dönüş hipotezinin gözlenebilir ölkə səviyyəsindəki sonucunu test etməkdədir: Sosial cinsiyet gelişimi ve eşitliği en yüksək ölkələrde doğurganlıq daha yüksək bir eğilime dönmüş müdür?

Veri kapsamı

Ana doğurganlıq məlumatsi, Birleşmiş Milletler Dünya Nüfus Beklentileri 2024 revizyonundaki 2023 ümumi doğurganlıq səviyyəsi tahminleridir. İnsan gelişimi ve gender göstəricileri UNDP Human Development Report Office məlumatlarinden alınmışdır.

Ümumi doğurganlıq hızı neyi ölçüyor?

Ümumi doğurganlıq hızı və ya TDH, belirli bir ildaki yaşa özgü doğum nisbətlarının varsayımsal bir qadın kuşağı boyunca devam ettiği qəbul edilirse bir qadının orta kaç uşaq sahibi olacağını göstərən dövrsel bir ölçüdür.

Bu değer gerçek bir qadın kuşağının yaşamı boyunca tamamladığı doğum sayısı deyil. 2023 TDH’si, fərqli yaşlardaki qadınların 2023 ilında gözlenen doğum hızlarını tek bir sentetik kuşakta birleştirir.

Çalışma 2,1 değerini nüfusun kendini yenileme səviyyəsinin təxminən göstəricisi kimi kullanmaqdadır. Yazarlar bunun bir sadeleştirme olduğunu; gerçek əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsinin erken yaş ölümleri ve doğumdaki cinsiyet nisbətı gibi koşullara görə değiştiğini özellikle belirtməkdədir.

İnsan İnkişafı İndeksi nasıl oluşturuluyor?

İnsan İnkişafı İndeksi 0 ilə 1 arasında değişen ve üç ana yaşam boyutunu birleştiren bir göstəricidir:

• Uzun ve sağlamlıqlı yaşam: Doğuşta yaşam beklentisiyle ölçülməkdədir.
• Bilgi: Orta təhsil süresi ve beklenen təhsil süresiyle ölçülməkdədir.
• İnsana yakışır yaşam standardı: Satın alma gücü paritesine görə kişi başına gayrisafi millî gəlirle ölçülməkdədir.

Üç alt endeks 0 ilə 1 arasına ölçeklendirilmekte ve geometrik ortalamaları alınmaqdadır:

\[ HDI_i = \left( I_{health,i} \times I_{education,i} \times I_{income,i} \right)^{1/3} \]

Burada \(I_{health}\) sağlamlıq, \(I_{education}\) təhsil ve \(I_{income}\) gəlir alt endeksidir. Endeksin fiziksel birimi yoktur.

Çalışma, İGE hesaplama metodinin 2009’daki əvvəlki araşdırmadan bu yana değiştiğini de vurgulamaqdadır. Təhsil göstəricileri, gəlir bileşeni ve alt göstəricilerin birleştirilme metodi yenilenmişdir. Bu nedenle eski ve yeni məlumat serilerindeki eyni sayısal İGE değerleri bütünüyle eşdeğer deyil.

Şekil 1: İGE yükseldikçe doğurganlıq düşüyor

Şekil 1’in ilk panelinde 193 ölkənin 2023 İGE değeri yatay eksende, ümumi doğurganlıq səviyyəsinın təbii loqarifmi dikey eksende gösterilməkdədir. Her mavi nokta bir ölkəyi təmsil etməkdədir.

Grafiğin əsas görsel örüntüsü açık şəkildə aşağı yönlüdür. Aşağı İGE değerlerinde dört, beş və ya altı çocuğa yaklaşan doğurganlıq nisbətları görülürken yüksək İGE grubundaki ölkələrin büyük bölümü bir ilə iki uşaq arasında toplanmaqdadır.

Doğrusal modelin İGE katsayısı −2,678’dir ve robust standart xətası 0,103’tür. Katsayı, İGE’deki bir tam ballık değişime karşılık gelməkdədir; İGE 0 ilə 1 arasında olduğundan daha gerçekçi küçük değişimler üçün logaritmik nəticə ölçeğinde yorumlanmalıdır.

Örneğin İGE’nin 0,10 yükselmesi xətti modelde təxminən kimi:

\[ \Delta \ln(TFR) = -2{,}678 \times 0{,}10 = -0{,}2678 \]

değişimine karşılık gəlir. Logaritmik dönüşüm səbəbindən bunun nisbət karşılığı təxminən:

\[ e^{-0{,}2678}-1 \approx -0{,}235 \]

yani ölkələrarası tahmini əlaqəde təxminən %23,5 daha aşağı TDH’dir. Bu hesap nedensel bir təsir deyil; yalnız doğrusal kəsitsel modelin matematiksel yorumudur.

Neden doğal logaritma kullanıldı?

Araştırmacılar asılı dəyişən kimi doğrudan TDH yerine təbii loqarifminı kullanmışdır:

\[ Y_i = \ln(TFR_i) \]

Ek analizde uygulanan Box-Cox testi dönüşüm parametresini təxminən \(\hat{\theta}=0{,}07\) kimi tahmin etmiş ve %95 etibar intervalını −0,15 ilə 0,29 arasında bulmuşdur. Bu aralık sıfırı içermekte, fakat bire karşılık gələn dönüşümsüz modeli kapsamamaqdadır.

Bu nedenle doğal logaritma, məlumatnin istatistiksel yapısına doğrudan TDH düzeylerinden daha uygun qəbul edilmişdir. Araştırmacılar yine de TDH’nin dönüştürülmediği modeli ayrıca sınamış ve əsas geri dönüş yokluğu sonucunun değişmediğini bildirmişdir.

Doğrusal, kuadratik ve kubik modeller

Doğrusal model:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \varepsilon_i \]

Bu modelde eğim bütün İGE düzeylerinde sabittir:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 \]

Kuadratik model:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \beta_2 HDI_i^2 + \varepsilon_i \]

Kuadratik modelin eğimi:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 + 2\beta_2 HDI_i \]

şeklindedir. \(\beta_2\) yeterince büyük ve pozitifse negatif əlaqə yüksək İGE’de pozitife dönebilir. Fakat kuadratik terim xətti modele görə uyumu anlamlı şəkildə geliştirmemişdir.

Kübik model:

\[ \ln(TFR_i) = \beta_0 + \beta_1 HDI_i + \beta_2 HDI_i^2 + \beta_3 HDI_i^3 + \varepsilon_i \]

Kübik eğim:

\[ \frac{\partial \ln(TFR_i)}{\partial HDI_i} = \beta_1 + 2\beta_2 HDI_i + 3\beta_3 HDI_i^2 \]

kimi hesaplanır. Model daha karmaşık eğrilere izin vermesine rağmen Şekil 1’in ikinci panelinde gözlenen bütün İGE aralığı boyunca türevin sıfırın altında kaldığı gösterilməkdədir.

Yüksək gelişmişlik grubunun ayrı analizi

Bir model bütün ölkələre uygulandığında yüksək İGE ucundaki eğim, aşağı ve orta İGE’deki çok sayıda ölkəden təsirlenebilir. Araştırmacılar bu itirazı karşılamak üçün yalnız yüksək inkişaf etmişlik ölkələrine xətti modeller uygulamışdır.

Ana yüksək inkişaf etmişlik sınırı, əvvəlki U dönüşü tədqiqatsıyla karşılaştırılabilirlik məqsədilə İGE > 0,85 kimi seçilmişdir. Bu grupta 53 ölkə vardır. Tahmin edilən katsayı −1,827, robust standart xəta 0,802’dir ve eğim istatistiksel kimi negatiftir.

Ek analizlerde 0,80, 0,85 ve 0,90 gibi fərqli eşikler kullanılmışdır. Şekil A2’de bu yüksək inkişaf etmişlik alt nümunəlerinin hiçbirinde güvenilir bir pozitif əlaqə görülmeməkdədir.

Çok yüksək İGE ölkələrindeki somut örnekler

Çalışma, yüksək inkişaf etmişlik bölgesindeki ölkə dağılımını somut örneklerle açıklamaqdadır:

• İsrail’in 2023 İGE değeri 0,919, ümumi doğurganlıq səviyyəsi 2,8’dir.
• İsrail’den biraz daha yüksək İGE’ye sahip Fransa’da TDH 1,64’tür.
• Lüksemburg’da TDH 1,40’tır.
• Malta’da TDH 1,10’dur.
• Japonya’da TDH 1,21’dir.

İGE’si 0,92 və ya daha yüksək 26 ölkəde orta TDH 1,37’dir ve en yüksək değer 1,67’dir. İsrail 0,919 değeriyle bu eşiğin hemen altında kaldığı üçün bu 26 ölkəlik hesaplamaya dâhil deyil.

Cənubi Koreya ve Amerika Birleşik Devletleri təxminən 0,94 ilə birbirine çok yakın İGE değerlerine sahiptir. Buna karşılık Kore’nin 0,72 olan TDH’si ABD değerinin yarısından azdır. Bu farklılık, gelişmişlik seviyesinin doğurganlıqtaki bütün ölkə farklarını açıklamadığını; fakat yüksək gelişmişliğin sistematik bir geri dönüş üretmediğini gösterməkdədir.

İGE’de əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsi eşiği

Doğrusal model, TDH’nin 2,1’e eşit olduğu İGE səviyyəsini təxminən 0,758 kimi tahmin etməkdədir. %95 etibar intervalı 0,745 ilə 0,771 arasındadır.

\[ \widehat{HDI}_{TFR=2.1} = 0{,}758 \]

2023 ölkə medyanı 0,762’dir. Böylece model, medyan ölkənin biraz üzerinde gelişmişliğe sahip ölkələrde TDH’nin ümumi kimi əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsinin altında olacağını tahmin etməkdədir.

İGE’si 0,76’nın üzerinde 98 ölkə bulunmaqdadır:

• Bu ölkələrin %89’unda TDH 2,1’in altındadır.
• Dörtte üçünde TDH 1,73’ün altındadır.
• Çin’in İGE değeri 0,797, Brezilya’nın 0,786’dır.
• Sri Lanka, Ekvador, Paraguay ve Vietnam gibi ölkələr təxminən 0,76 ətraf mühitsinde ve əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsine yakın ya da onun altında doğurganlığa sahiptir.

Bu nəticə, aşağı doğurganlığın yalnız geleneksel kimi “zengin Batı ölkələri” kimi sınıflandırılan küçük bir ölkə grubuyla sınırlı olmadığını gösterməkdədir.

İGE bileşenleri baxımından 0,76 ne anlama geliyor?

Şekil 1’in üçüncü paneli, İGE’nin sağlamlıq, təhsil ve gəlir bileşenlerinin dünya dağılımını gösterməkdədir. Üç bileşenin endekse təxminən eşit katkı yaptığı varsaildığında 0,76 səviyyəsi kabaca şu koşullarla əlaqəlendirilməkdədir:

• Təxminən 69 illık yaşam beklentisi;
• Orta 11,4 illık təhsil;
• 14 ildan az beklenen təhsil süresi;
• Satın alma gücü paritesine görə 16.000 doların altında kişi başına millî gəlir.

Lübnan, Paraguay ve Vietnam birbirine yakın ümumi İGE değerlerine sahip olmasına rağmen sağlamlıq, təhsil ve gəlir bileşenlerinin birleşimleri farklıdır. Bu durum eyni ümumi endeks değerinin fərqli inkişaf yollarından oluşabileceğini gösterməkdədir.

Sosial cinsiyet göstəricileri

Yalnız qadınlara aid İGE

Standart İGE metodi yalnız qadınlara aid yaşam beklentisi, təhsil ve kazanılmış gəlir məlumatlarine uygulanmaqdadır. Böylece qadınların mutlak insan inkişafı səviyyəsi ölçülməkdədir.

Genderə Əsaslanan İnkişaf İndeksi – GDI

GDI, qadınlara aid İGE’nin kişilere aid İGE’ye nisbətıdır:

\[ GDI_i = \frac{HDI_{female,i}}{HDI_{male,i}} \]

Değerin bire yakın olması qadın ve kişi inkişaf nəticəlarının birbirine yakın olduğunu göstərir. Birin üzerindeki değerler, ölçülen bileşenlerde qadınların kişilerden daha yüksək bir konumda olduğu eşitsizliği ifade eder.

Gender Bərabərsizliyi İndeksi – GII

GII; üreme sağlığı, təhsil ve siyasal güçlenme ilə iş gücüne katılım alanlarındaki qadın-kişi eşitsizliğinin neden olduğu insan inkişafı kaybını ölçməkdədir. Daha yüksək GII daha çox eşitsizlik anlamına gəlir.

Grafikte inkişafnin soldan sağa doğru ilerlemesi üçün yatay eksende \(1-GII\) kullanılmışdır:

\[ GII^{improvement}_i = 1-GII_i \]

Gender Sosial Normalar İndeksi – GSNI

GSNI, Dünya Değerler Araştırması yanıtlarından yararlanarak qadınlara əlaqən siyasal, təhsilsel, ekonomik ve fiziksel bütünlük alanlarındaki önyargıları ölçməkdədir. Yüksək değer daha çox önyargı anlamına gəlir.

Grafikte daha bərabərlikçi değerlerin sağda görünmesi üçün \(1-GSNI\) kullanılmışdır:

\[ GSNI^{improvement}_i = 1-GSNI_i \]

GSNI, digər göstəricilerden fərqli kimi yalnız gözlenen təhsil, gəlir və ya sağlamlıq nəticəlarını deyil, insanların qadın hakları ve sosial rollar hakkındaki tutumlarını ölçməkdədir.

Şekil 2: Kadınların gelişimi arttıkça ümumi örüntü yine aşağı yönlü

Yalnız qadınlara aid İGE’nin doğrusal katsayısı −2,451, robust standart xətası 0,108’dir. İlişki, standart İGE ilə elde edilene çok yakındır.

\(1-GII\) değişkeninin doğrusal katsayısı −1,990, robust standart xətası 0,091’dir. Sosial cinsiyet eşitsizliğinin azaldığı ölkələrde ümumi doğurganlıq səviyyəsinın kəsitsel kimi daha aşağı olduğu görülməkdədir.

GDI katsayısı −3,871’dir; ancak modelin açıklayıcılığı digər iki inkişaf göstəricisine görə daha aşağıtür. Bunun nedeni GDI’nin qadınların mutlak gelişmişliğinden ziyade qadın ve kişi nəticəları arasındaki nisbətı ölçmesidir. Aşağı gelişmişlikte iki cinsiyetin de bənzər nəticəlara sahip olduğu bir ölkə, yüksək inkişaf etmişlikteki bir ölkəden daha eşit bir GDI değeri alabilir.

Sosial cinsiyet göstəricileri yalnız İGE’nin tekrarı mı?

Yalnız qadınlara aid İGE ilə ümumi İGE arasındaki korelasyon 0,989’dur. Bu nedenle iki göstəricinin ölkə sıralamalarının büyük ölçüde benzemesi beklenməkdədir.

Buna karşılık GII ilə İGE arasındaki korelasyon −0,918, GDI ilə İGE arasındaki korelasyon 0,633’tür. En yüksək İGE ölkələri ilə en yüksək GDI və ya GII performansına sahip ölkələr tam kimi eyni deyil.

Örneğin en yüksək İGE’ye sahip 38 ölkənin yalnız beşi en yüksək 38 GDI ölkəsi arasındadır. Bu nedenle GDI ve GII analizleri, standart İGE grafiğinin bütünüyle eyni ölkə sıralamasını tekrar etmeməkdədir.

Bununla birlikdə ortak regresyon modellerinde standart İGE kontrol edildiğinde yalnız qadınlara aid İGE ve GDI’nin bağımsız katsaiları istatistiksel anlamlılığını kaybetməkdədir. Bu nəticə, bu göstəricilerin doğurganlıqla əlaqəsinin mühüm bölümünün ümumi insan inkişafıyle ortaklaştığını gösterməkdədir.

GSNI neden fərqli bir örüntü gösteriyor?

GSNI grafiği digər göstəricilerde görülen təxminən log-doğrusal düşüşten ayrılmaqdadır. Daha fazla gender önyargısına sahip ölkələrde bərabərlik arttıkça doğurganlıq belirgin şəkildə düşməkdədir. En az önyargılı ölkələr grubunda ise eğri düzleşməkdədir.

En gelişmiş GSNI alt nümunəinde doğrusal katsayı 0,128 ve standart xəta 0,127’dir. Bu tahmin küçük pozitif bir noktaya karşılık gelse de istatistiksel kimi sıfırdan ayrı deyil.

Şekil A4’te fərqli seçimler yapılmışdır:

• GSNI < 0,77 olan ölkələr;
• En aşağı önyargıya sahip beş ölkə;
• En aşağı önyargıya sahip on ölkə;
• En aşağı önyargıya sahip on beş ölkə;
• Fərqli dərəcəlerde polinom modelleri.

Kullanılan eşik ve model türüne görə eğim pozitif, negatif və ya sıfıra yakın olabilməkdədir. Ana üstünlük olan kubik modelde en iyi gözlenen GSNI səviyyəsindəki eğim −1,3; %95 etibar intervalı −5,0 ilə 2,4 arasındadır.

Bu nedenle GSNI bulgusu “bərabərlik arttıkça doğurganlıq kesin kimi düşmeye devam eder” şəklində okunmamalıdır. Daha doğru nəticə, en bərabərlikçi uçta əlaqənin düzleşebildiği fakat istatistiksel kimi güvenilir bir yükselişin henüz görülmediğidir.

GII’deki görünən kübik geri dönüş neden qəbul edilmedi?

GII’nin bir kubik modelinde çok aşağı eşitsizlik bölgesinde pozitif eğim oluşabilməkdədir. Ancak tədqiqat bu sonucu Yemen’in olağan dışı yüksək eşitsizlik değerinin modele güclü təsirsine bağlamaqdadır.

Yemen çıkarıldığında kübik terimin modele katkısı ortadan kalkmakta ve statistik əhəmiyyətlilik kaybolmaqdadır. Bu nedenle araşdırmacılar sonucu yüksək bərabərlik seviyelerinde sağlam bir doğurganlıq geri dönüşü kimi değerlendirmemişdir.

GDI değerlerinin birde sınırlandırılması

GDI değerleri birin üzerine çıktığında qadınların ölçülen inkişaf bileşenlerinde kişilerden daha iyi durumda olduğu bir eşitsizlik oluşmaqdadır. Çalışma, bu değerlerin nəticəları yapay şəkildə təsirlemesi olasılığına karşı bütün birin üzerindeki GDI değerlerini bire eşitleyen ek bir analiz gerçekleştirmişdir.

Üstten sınırlandırılmış GDI’nin 0,980 üzerindeki ölkələrinde doğrusal eğimin t değeri 0,43, %95 etibar intervalı −6,6 ilə 10,1 arasındadır. Böylece bu alternatif tanımda da güvenilir pozitif bir əlaqə bulunmamaqdadır.

Human Fertility Database sağlamlık kontrolü

Ana analiz Birleşmiş Milletler Dünya Nüfus Beklentileri doğurganlıq tahminlerine dayanmaqdadır. Araştırmacılar məlumat kaynağı tercihini sınamak üçün Human Fertility Database’de güncel doğurganlıq məlumatsi olan 22 ölkəyle ek bir model kurmuşdur.

Bu ölkələr ağırlıklı kimi yüksək İGE grubunda olduğu üçün analiz doğrudan geri dönüş beklenen aralığa odaklanmaqdadır. Tahmin edilən eğimin t değeri −0,19’dur.

Sonuç pozitif bir yükseliş göstermeməkdədir; ancak etibar intervalı geniştir ve 22 ölkənin İGE değerleri birbirine yakındır. Dolayısıyla bu analiz güclü bir negatif eğim kanıtından çok, alternatif məlumat kaynağında da belirgin bir yukarı dönüş görülmediğini gösterməkdədir.

Çalışmanın nüfus projeksiyonları baxımından anlamı

Birleşmiş Milletler ve çeşitli ulusal və ya uluslararası nüfus projeksiyonlarının merkezî senaryolarında, günümüzde çok aşağı doğurganlığa sahip ölkələrin ilerleyen illarda daha yüksək bir uzun dövr səviyyəsine yaklaşacağı varsailabilməkdədir.

Çalışma bu projeksiyonların mutlaka yanlış olduğunu göstermeməkdədir. Gelecekte doğurganlıq gerçekten yükselebilir. Araştırmacıların savı, böyle bir yükselişin bugün belgelenen inkişaf-doğurganlıq əlaqəsinin otomatik devamı olmayacağıdır.

Başka bir ifadeyle gelecekteki geri dönüş:

• Mevcut kəsitsel əlaqəyi yukarı kaydıran yeni siyasətlar;
• Aile, bakım ve tədqiqat kurumlarında henüz gözlenmeyen değişimler;
• Sosial normlarda daha kapsamlı dönüşümler;
• Doğurganlığın belirleyicilerinde yeni bir tarixi kırılma

gerektirebilir. Çalışma bu mekanizmalardan hangisinin təsirli olacağını test etmeməkdədir.

İnsan gelişimi ilə doğurganlıq arasında səbəbiyyət heyətabilir mi?

Hayır. Çalışma ölkələrarasındaki eş zamanlı istatistiksel əlaqəyi açıklamaqdadır. Yüksək İGE’nin doğurganlığı düşürdüğünü nedensel kimi sübut etmir.

İGE ilə doğurganlıq arasındaki əlaqəyi eyni anda təsirleyebilecek unsurlar arasında şunlar bulunabilir:

• Kentleşme;
• Çocuk yetiştirme ve barınma maliyetleri;
• Doğum yaşının ertelenmesi;
• Doğum kontrol metodlerine erişim;
• Təhsil ve istihdam yapısı;
• Aile ve uşaq bakım siyasətları;
• İş güvencesi ve tədqiqat saatleri;
• Evlilik ve eşleşme örüntüleri;
• Göç;
• Kültürel ve dinî normlar.

Bu unsurların hiçbiri ana regresyonda ayrı nedensel değişkenler kimi modellenmemişdir.

Ülke səviyyəsindəki nəticə bireyler hakkında ne söylemez?

Bir ölkəde qadınların təhsil, gəlir ve yaşam beklentisi daha yüksəkken ümumi doğurganlıq səviyyəsinın aşağı olması, eyni ölkə üçünde daha təhsilli və ya daha eşit koşullardaki her qadının daha az uşaq sahibi olduğu anlamına gelmez.

Ülke səviyyəsindəki əlaqə ilə birey səviyyəsindəki əlaqə fərqli ola bilər. Çalışmanın analiz birimi ölkədir ve her ölkə grafikte tek bir gözlem oluşturur.

Dönem doğurganlığı ilə yaşam boyu doğurganlıq arasındaki fark

TDH belirli bir takvim ilındaki doğum hızlarına dayanır. İnsanların uşaq sahibi olma yaşını ertelemesi, o ilın dövr TDH’sini təsirleyebilir. Çalışma tamamlanmış kuşak doğurganlığını doğrudan modellememəkdədir.

Bu nedenle tapıntılar “2023’te gözlenen dövr doğurganlığı” hakkında güçlüdür; bugün genç olan kuşakların yaşamları tamamlandığında kesin kimi kaç uşaq sahibi olacağını belirlemez.

Çalışmanın güclü tərəfləri

• Güncel 2023 məlumatlariyle 193 ölkəyi kapsaması;
• Əvvəlki U biçimli əlaqənin öngördüğü yüksək inkişaf etmişlik bölgesinde artık çok daha çox gözlem bulunması;
• Doğrusal, kuadratik, kübik ve yüksək değerlerle sınırlandırılmış modelleri karşılaştırması;
• Yüksək İGE üçün fərqli 0,80, 0,85 ve 0,90 eşiklerini sınaması;
• UNDP’nin geliştirdiği bütün əsas gender göstəricilerini incelemesi;
• Sosial normları ölçen GSNI’yi doğurganlıq literatürüne dâhil etmesi;
• Logaritmik dönüşüm tercihini Box-Cox testleriyle değerlendirmesi;
• Dönüştürülmemiş TDH ilə ek analiz sunması;
• GDI değerlerini birde sınırlandıran sağlamlık kontrolü yapması;
• Human Fertility Database ilə alternatif doğurganlıq məlumatsini sınaması;
• Eğimlerin yalnız regresyon katsailarıyla deyil, gelişmişliğin bütün aralığında türev grafikleriyle gösterilmesi.

Çalışmanın məhdudiyyətlərı

• Çalışma ön ve hakem değerlendirmesi doğrulanmamış bir tədqiqat taslağıdır.
• Ana analiz tek bir ilın kəsitsel ölkə məlumatlarine dayanmaqdadır.
• Ülkelerin zaman üçündeki inkişaf ve doğurganlıq değişimleri izlenmemişdir.
• Ülke səviyyəsindəki əlaqə birey səviyyəsindəki qərarları açıklamaz.
• Analiz nedensel təsir tahmin etmeməkdədir.
• Dönem ümumi doğurganlıq səviyyəsi tamamlanmış yaşam boyu doğurganlıq deyil.
• İGE metodi zaman üçünde değiştiği üçün eski tədqiqatlarla sayısal değerlerin doğrudan karşılaştırılması sınırlıdır.
• Yalnız qadınlara aid İGE, ümumi İGE ilə çok yüksək korelasyona sahiptir.
• GDI ve GII ailə üçündeki bakım paylaşımını və ya iş-ailə uyumunu doğrudan ölçmeməkdədir.
• GSNI yalnız 80 ölkəyi kapsamakta ve ölkələrin məlumat ilları tamamilə eyni deyil.
• GSNI’nin en bərabərlikçi ucundaki tahminler küçük ölkə alt gruplarına bağlı ve hassastır.
• Human Fertility Database kontrolü yalnız 22 ölkəye dayanmaqdadır.
• İsrail gibi yüksək doğurganlığa sahip tekil yüksək inkişaf etmişlik ölkələri, ümumi eğilimin neden ölkələrarasında farklılaştığını açıklamamaqdadır.
• Regresyonlar ailə siyasətsı, uşaq bakım maliyeti, tədqiqat koşulları və ya konut piyasası gibi mekanizmaları ayırmamaqdadır.
• Nüfus projeksiyonlarının gelecekteki geri dönüş varsayımları doğrudan tahmin və ya geriye dönük projeksiyon testiyle değerlendirilmemişdir.
• Şekil 2’nin panel adları açıklama metninde ters yazılmışdır.
• Şekil 1’in üçüncü panel açıklamasında kesişme noktasının panel numarası yanlış belirtilmişdir.

Çalışma ne söylüyor?

• 2023 ölkələrarası məlumatlarinde İGE ilə ümumi doğurganlıq səviyyəsi arasında güclü negatif əlaqə vardır.
• İlişki gözlenen en yüksək İGE düzeylerinde güvenilir bir pozitif eğime dönüşmeməkdədir.
• Yenilenme səviyyəsinin altındaki doğurganlıq, orta-yüksək inkişaf etmişlikteki çok sayıda ölkəde yaygınlaşmışdır.
• Yalnız qadınlara aid İGE, GII ve GDI de yüksək düzeylerde güvenilir bir doğurganlıq geri dönüşü göstermeməkdədir.
• GSNI’nin en aşağı önyargı bölgesinde əlaqə düzleşebilir; fakat güvenilir pozitif dönüş kanıtı yoktur.
• Gelecekte bir doğurganlıq artışı gerçekleşirse bu artış, mevcut kəsitsel inkişaf örüntüsünün otomatik devamı olmayacaktır.

Çalışma ne söylemiyor?

• İnsani inkişafnin doğurganlığı nedensel kimi düşürdüğünü sübut etmir.
• Sosial gender bərabərliyinin uşaq sahibi olmayı doğrudan engellediğini göstermeməkdədir.
• Gelişme və ya bərabərlik siyasətlarının durdurulmasını ya da tersine çevrilmesini önermeməkdədir.
• Bütün yüksək inkişaf etmişlik ölkələrinde doğurganlığın eyni olduğunu söylememəkdədir.
• İsrail gibi yüksək doğurganlıqlı yüksək inkişaf etmişlik örneklerinin nedenini açıklamamaqdadır.
• Doğurganlığın gelecekte hiçbir koşulda yükselemeyeceğini öngörmeməkdədir.
• Çocuk bakım, konut, gəlir desteği və ya tədqiqat siyasətlarının təsirsiz olduğunu test etmeməkdədir.
• İnsanların istedikleri uşaq sayısını və ya gerçekleşmeyen doğurganlıq tercihlerini ölçmeməkdədir.
• Aşağı doğurganlığın ekonomik, ətraf mühitsel və ya sosial nəticəlarının olumlu ya da olumsuz olduğunu değerlendirmeməkdədir.

Geçmiş, bugün ve gelecek baxımından önemi

Geçmişte yüksək inkişaf etmişlikte doğurganlığın geri döneceği düşüncesi, eğrinin sağ ucunda az sayıda ölkənin olduğu məlumatlarden türetilmişti. Yeni tədqiqat, əvvəlki hipotezin öngördüğü inkişaf etmişlik səviyyəsine artık çok daha çox ölkə ulaşmışken eyni dönüşün görünmediğini gösterməkdədir.

Bugün aşağı doğurganlıq, yalnız en zengin Avrupa ve Doğu Asya ölkələrinin sorunu deyil. İGE’si dünya medyanı ətraf mühitsinde olan çok sayıda ölkə de əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsinin altına inmişdir. Bu durum aşağı doğurganlıq araşdırmalarının daha geniş bir ölkə kümesini kapsaması gerektiğini gösterməkdədir.

Gelecek baxımından tədqiqat, nüfus projeksiyonlarında kullanılan doğurganlıq geri dönüşü varsayımlarının dikkatle değerlendirilmesini gerektirməkdədir. Doğurganlık ileride yükselebilir; fakat mevcut məlumat, daha yüksək İGE və ya daha yüksək gender bərabərliyinin tek başına bunu sağlayacağını göstermeməkdədir.

Gelecekteki araşdırmalar ölkələrin zaman üçündeki değişimini, ailə siyasətlarını, ev içi iş bölümünü, bakım altyapısını, doğumların ertelenmesini, konut ve tədqiqat koşullarını birlikdə incelemelidir. Özellikle GSNI’de gözlenen düzleşmenin gerçek bir kurumsal eşik mi, ölçüm sınırlılığı mı və ya küçük nümunə belirsizliği mi olduğu yeni məlumatlarle sınanmalıdır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Teknik araşdırma özeti

Ana İGE regresyon nəticəları

*** p < 0,001; * p < 0,05. Kuadratik modelin xətti modele görə ek uyum testi p = 0,271’dir. Tablo A1’de kübik terimin kvadratik modele ek katkısına əlaqən p değeri 0,0228’dir; ana şekil ise kubik modelin xətti modele görə ortak iyileşme testini ayrı şəkildə raporlamaqdadır.

Sosial cinsiyet göstəricilerinin doğrusal nəticəları

En yüksək inkişaf etmişlik və ya bərabərlik alt nümunəleri

Şekillerin teknik işlevi

Şekil 1’in görsel okuması

İlk panelde ölkə noktaları aşağı İGE ve yüksək doğurganlıq bölgesinden yüksək İGE ve aşağı doğurganlıq bölgesine uzanan belirgin bir diyagonal küme oluşturmaqdadır. Doğrusal, kuadratik ve kübik tahmin çizgileri birbirine yakındır.

İkinci panel, her modelin marjinal eğimini sıfır çizgisine görə gösterməkdədir. Bütün tahminler gözlenen İGE aralığında sıfırın altında kalmaqdadır. Üçüncü panel ise əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsi kesişimine yakın ölkələrin eyni ümumi İGE’ye fərqli sağlamlıq, təhsil ve gəlir bileşimleriyle ulaşabildiğini gösterməkdədir.

Şekil 2’nin görsel okuması

Kadın İGE ve \(1-GII\) grafiklerinde noktalar belirgin şəkildə aşağı yönlü ve görece sıkı bir örüntü gösterməkdədir. GDI grafiğinde saçılım daha büyüktür. GSNI grafiğinde ise aşağı önyargı bölgesinde doğurganlıq noktaları təxminən yatay bir bantta toplanmaqdadır.

Alt eğim panelleri, qadın İGE, GII ve GDI üçün en iyi gözlenen değerlerde sağlam pozitif eğim bulunmadığını gösterməkdədir. GSNI eğiminin model seçimine daha duyarlı olması, bu göstəricinin nəticəlarının diğerlerinden daha ihtiyatlı okunmasını gerektirməkdədir.

Modelin yanıt verdiği ve vermediği araşdırma sorusu

Model şu soruya yanıt verməkdədir:

2023’te inkişaf ve gender göstəricileri en yüksək olan ölkələrde ümumi doğurganlıq səviyyəsi, ölkələrarası istatistiksel əlaqəde yeniden yükselmekte midir?

Model şu sorulara yanıt vermeməkdədir:

• Bir ölkə İGE’sini artırırsa doğurganlığı nedensel kimi ne kadar değişir?
• Belirli bir ailə siyasətsının təsirsi nedir?
• Ev içi işlerin daha eşit paylaşılması doğurganlığı artırır mı?
• Bireylerin istedikleri uşaq sayısıyla gerçekleşen uşaq sayısı arasındaki fark nedir?
• Aşağı doğurganlıq kaç il sürecektir?

Kaynak ve Yöntem Notu

Çalışmanın özgün adı: Low fertility persists despite high levels of human development and gender equity

Yazarlar ve PDF’deki sıraları: Dean Spears, Yu-Chieh Hsu, Diane Coffey, Pedro Conceição, Michael Geruso, Josefin Pasanen

Ortak ilk yazarlar: Dean Spears ve Yu-Chieh Hsu

Digər ortak yazarların sıralaması: PDF’de digər ortak yazarların alfabetik kimi sıralandığı belirtilməkdədir.

Sorumlu yazar: Michael Geruso

PDF’de belirtilen kurumlar:

• Dean Spears, Diane Coffey ve Michael Geruso: University of Texas at Austin Population Research Center
• Yu-Chieh Hsu, Pedro Conceição ve Josefin Pasanen: UNDP Human Development Report Office

Kurumsal iş birliği: University of Texas at Austin Population Research Center ilə UNDP Human Development Report Office ortak projesi

Metnin tarihi: Şubat 2026

SSRN’ye gönderilme tarihi: 26 Haziran 2026

Sayfa sayısı: 29

SSRN kayıt numarası: 6908378

DOI: 10.2139/ssrn.6908378

Yayın platformu: SSRN

Resmî bağlantı:SSRN tədqiqat kaydı

Dergi və ya konferans: Hakemli dergi və ya konferansta qəbul edilmiş yayın bilgisi doğrulanmamışdır.

Yayınevi: Hakemli nihai akademik yayınevi belirtilmemişdir. SSRN tədqiqatın paylaşıldığı araşdırma platformudur.

Hakemlik durumu: PDF “preliminary, working draft” kimi işaretlenmişdir. Hakem değerlendirmesinden geçmiş nihai bir dergi sürümü doğrulanmamışdır.

Finansman: Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development tərəfindən University of Texas at Austin Population Research Center’a sağlanan P2CHD042849 numaralı merkez hibesi

Kurumsal sorumluluk beyanı: PDF’de görüşlerin yazarlara aid olduğu; Birleşmiş Milletler, UNDP, Birleşmiş Milletler üzv devletleri və ya NIH’nin resmî görüşlerini məcburi kimi yansıtmadığı belirtilməkdədir.

Çalışma türü: Ülke səviyyəsində kəsitsel demografik ve inkişaf göstəricisi analizi

Ana məlumat mənbəları: UN World Population Prospects 2024 revizyonu, UNDP Human Development Report Office göstəricileri ve Human Fertility Database sağlamlık məlumatsi

Ana nümunə: 2023 ilı üçün 193 ölkə

Ana nəticə değişkeni: Ümumi doğurganlıq hızının təbii loqarifmi

Ana araşdırma sorusu: İnsani inkişaf və ya gender ilerlemesinin en yüksək gözlenen düzeylerinde doğurganlıq əlaqəsinin pozitif eğime dönüp dönmediği

Səbəbiyyət durumu: Çalışma açıkça nedensel təsir tahmin etmeməkdədir; ölkələrarasındaki istatistiksel əlaqəyi tanımlamaqdadır.

Kaynak içi sunum sorunları: Şekil 2’nin GII ve GDI panel adları 10. sayfadaki metinde ters yazılmışdır. Şekil 1’in üçüncü panel açıklamasında əhalinin özünü yeniləmə səviyyəsi kesişiminin panel numarası yanlış gösterilmişdir.

Əsas metodsel sınırlama: Tek illık ölkə kesiti, ölkələrin zaman üçündeki və ya bireylerin yaşam boyu değişimini göstermeməkdədir. GSNI ve HFD sağlamlık analizlerinin ölkə sayısı ana nümunəden belirgin şəkildə daha küçüktür.

Bilimsel okuma xəbərdarlıqsı: Çalışmanın tapıntıları, inkişaf ve gender bərabərliyinin değersiz və ya doğurganlıq bakımından zararlı olduğunu sübut etmir. Gösterilen nəticə, bugün gözlenen ölkələrarası örüntüde bu ilerlemelerin en yüksək düzeylerinin çok aşağı doğurganlığı otomatik kimi tersine çevirmediğidir.