Diabet skrininqində istifadə olunan biomarkerlər yalnız müəyyən bir hədlə müqayisə edilən rəqəmlərdən ibarət deyil. Acqarına plazma qlükozası (fasting plasma glucose; FPG), hemoglobin A1c (HbA1c), oral qlükoza tolerantlıq testi (oral glucose tolerance test; OGTT), acqarına insulin, Homeostasis Model Assessment for Insulin Resistance (HOMA-IR) və triqliserid-qlükoza indeksi (triglyceride-glucose index; TyG) qlükoza metabolizmasının və ya insulin müqavimətinin müxtəlif tərəflərini qiymətləndirən ölçmə və hesablama vasitələridir. Takao Kimuranın narrativ icmalı diabet və prediabet skrininqində bu göstəricilərdən necə istifadə olunduğunu; qan götürülməsi və nümunənin işlənməsi şərtlərinin, dəmir çatışmazlığının, hemolizin, hemoglobin variantlarının, insulin ölçmə sistemləri arasındakı fərqlərin, bədən kompozisiyasının və fərdi metabolik xüsusiyyətlərin nəticələrin şərhinə necə təsir edə bildiyini araşdırır.
İcmalın əsas mesajı odur ki, tək bir biomarker və ya yalnız bədən kütlə indeksi bütün metabolik riski etibarlı şəkildə təmsil etməyə bilər. Xüsusilə 40 yaşdan aşağı bəzi şəxslərdə normal və ya yüksək olmayan BMI dəyərlərinə baxmayaraq insulin müqaviməti, hiperinsulinemiya və ya pozulmuş qlükoza tolerantlığı mövcud ola bilər. Bununla belə, iş bütün simptomsuz gənclərin rutin olaraq geniş biokimyəvi test panelindən keçirilməsini dəstəkləyən sübutların hələ kifayət etmədiyini xüsusi vurğulayır. Buna görə riskin qiymətləndirilməsinin antropometrik ölçmələr, ailə anamnezi və digər klinik/sosial-iqtisadi amillərlə başlanması; FPG və HbA1c kimi biomarkerlərin risk kontekstində qiymətləndirilməsi və OGTT-nin klinik zərurət olduqda istifadə edilməsi tövsiyə olunur.
Diabet skrininqində “ölçmə aparmaq” ilə “ölçməni düzgün şərh etmək” eyni proses deyil. Laboratoriya nəticəsi bioloji vəziyyət qədər nümunənin necə götürüldüyünü, hansı boruda saxlandığını, analizdən əvvəl nə qədər gözlədiyini, istifadə olunan ölçmə üsulunu və şəxsin yanaşı fizioloji və ya hematoloji xüsusiyyətlərini də əks etdirə bilər. Buna görə qlükoza metabolizmasının qiymətləndirilməsini yalnız laboratoriya hesabatındakı dəyərin referens intervalının daxilində və ya xaricində olmasına endirmək olmaz.
İcmal xüsusilə üç səviyyənin bir-birindən ayrılmasını zəruri sayır: ilkin risk skrininqi, diabet/prediabet diaqnozunda istifadə olunan biokimyəvi ölçmələr və insulin müqavimətinin və ya xəstəliyin patofiziologiyasının qiymətləndirilməsinə kömək edən göstəricilər. BMI, bel çevrəsi (waist circumference; WC) və bel-boy nisbəti (waist-to-height ratio; WHtR) ucuz və asan tətbiq olunan antropometrik vasitələrdir. FPG, HbA1c və OGTT qlisemik vəziyyətin qiymətləndirilməsində daha birbaşa məlumat verir. Acqarına insulin, HOMA-IR və TyG isə xüsusilə insulin müqavimətinin qiymətləndirilməsi və ya metabolik vəziyyətin daha ətraflı araşdırılması üçün istifadə edilə bilər; lakin onların hər birinin öz məhdudiyyətləri vardır.
Skrininq, diaqnoz və metabolik riskin qiymətləndirilməsi bir-birindən ayrılmalıdır
Bir testin metabolik risk barədə məlumat verməsi həmin testin təkbaşına diaqnostik test olması demək deyil. Eyni şəkildə, bir indeksin tədqiqatlarda insulin müqaviməti ilə əlaqəli olması onun əhali səviyyəsində ilkin səhiyyə skrininq testi kimi kifayət qədər təsdiqləndiyi anlamına gəlmir. Mənbə bu fərqi xüsusilə HOMA-IR, TyG və gənc əhalidə biokimyəvi skrininq müzakirələrində qoruyur.
Mənbədə ümumiləşdirilən diabet diaqnozu hədləri
| Ölçmə | Mənbədə verilən hədd | Şərh qeydi |
|---|---|---|
| HbA1c | ≥6,5% (48 mmol/mol) | HbA1c-nin eritrosit ömründən, dəmir vəziyyətindən, hemoglobin variantından və ölçmə üsulundan təsirlənə biləcəyi ayrıca qiymətləndirilməlidir. |
| Acqarına plazma qlükozası (FPG) | ≥126 mg/dL (7,0 mmol/L) | Düzgün aclıq və nümunənin işlənməsi şərtləri tələb olunur. |
| 2 saatlıq OGTT qlükozası | ≥200 mg/dL (11,1 mmol/L) | OGTT acqarına qlükoza normal göründüyü halda yükləmədən sonrakı hiperqlisemiyanı aşkar edə bilər. |
| Təsadüfi plazma qlükozası | ≥200 mg/dL (11,1 mmol/L) | Mənbədə WHO üçün klassik hiperqlisemiya əlamətləri; ADA üçün isə klassik əlamətlər və ya hiperqlisemik böhran kontekstində nəzərdən keçirilmişdir. |
İcmalda WHO və ADA-nın əsas diabet diaqnozu hədlərinin böyük ölçüdə oxşar olduğu, lakin hansı əhali qruplarında skrininqin tövsiyə edilməsi baxımından fərqlər olduğu bildirilir. Mənbənin təqdim etdiyi çərçivədə ADA daha geniş yaş əsaslı rutin skrininq yanaşmasından istifadə edir, WHO isə bütün əhalinin skrininqindən çox yüksək riskli şəxslərin erkən müəyyənləşdirilməsinə daha çox diqqət yetirir.
Prediabet və yüksək risk intervalları niyə qurumdan quruma fərqli görünə bilər?
| Göstərici | WHO yüksək risk intervalı | ADA prediabet intervalı |
|---|---|---|
| HbA1c | 6,0–6,4% (42–46 mmol/mol) | 5,7–6,4% (39–46 mmol/mol) |
| FPG | 110–125 mg/dL (6,1–6,9 mmol/L) | 100–125 mg/dL (5,6–6,9 mmol/L) |
| 2 saatlıq OGTT | 140–199 mg/dL (7,8–11,0 mmol/L) | 140–199 mg/dL (7,8–11,0 mmol/L) |
Mənbə ADA-nın prediabet kateqoriyasının həm HbA1c, həm də FPG baxımından WHO-nun yüksək risk tərifindən daha geniş olduğunu vurğulayır. Buna görə “prediabet” və ya “yüksək risk” göstəriciləri müqayisə edilərkən yalnız əhali deyil, istifadə olunan tərif də nəzərə alınmalıdır. Bir tədqiqatın və ya səhiyyə sisteminin daha aşağı hədd istifadə etməsi eyni bioloji paylanma daxilində daha çox şəxsi risk kateqoriyasına daxil edə bilər.
HbA1c Təkbaşına Niyə Yanıldıcı Ola Bilər?
HbA1c son həftələr və aylar ərzində eritrositlərin məruz qaldığı qlükozanı dolayı şəkildə əks etdirən mühüm biomarkerdir; lakin eritrositlərin ömür müddətini və ya ölçmə üsulunu dəyişən hallar HbA1c-ni real qlisemiyadan asılı olmayaraq yüksəldə və ya azalda bilər. İcmal xüsusilə dəmir çatışmazlığının, hemolizin, hemoglobin variantlarının, yüksək fetal hemoglobinin və üsullar arasındakı analitik fərqlərin HbA1c şərhində nəzərə alınmalı olduğunu bildirir.
Dəmir çatışmazlığı qlükoza dəyişmədən HbA1c-ni yüksəldə bilər
Mənbədə qiymətləndirilən tədqiqatlar dəmir çatışmazlığının xüsusilə yeniyetmə qızlarda və premenopauzal qadınlarda mühüm qarışdırıcı amil ola biləcəyini göstərir. Diabet olmasa belə dəmir çatışmazlığı HbA1c dəyərini yüksəldə bilər; bunun əksinə, acqarına qlükoza və ya HOMA-IR eyni istiqamətdə artmaya bilər. Belə uyğunsuzluq yüksək HbA1c-nin real hiperqlisemiyanı nə dərəcədə əks etdirdiyinin ayrıca araşdırılmasını tələb edir.
İcmal HbA1c ilə qan qlükozası arasında izah olunmayan uyğunsuzluq olduqda tam qan sayımı və dəmir parametrlərinin qiymətləndirilməsini; yaxın zamanda transfuziya və ya hemolizin olub-olmadığının soruşulmasını və eritrosit pozğunluğu olan şəxslərdə FPG, OGTT və ya fruktozamin kimi alternativ qiymətləndirmələrin nəzərdən keçirilməsini müzakirə edir.
Hemoglobin variantları və analiz üsulu
HbS, HbC, HbD və HbE kimi hemoglobin variantlarının ölçməyə təsiri istifadə olunan analitik sistemdən asılı olaraq dəyişə bilər. İcmalda müqayisə edilən ədəbiyyat bəzi müasir üsullarda variant interferensiyasının məhdud olduğunu, lakin müəyyən yüksək performanslı maye xromatoqrafiyası (HPLC) sistemlərində klinik baxımdan əhəmiyyətli interferensiyanın görünə bildiyini; yüksək HbF səviyyələrinin də üsullar arasında mənfi yayınmaya səbəb ola bildiyini bildirir.
HPLC, immunoassay və enzimatik HbA1c üsullarının eyni nümunədə həmişə tamamilə eyni nəticəni verməməsi nəticələrin müqayisəsində istifadə olunan üsulun bilinməsini vacib edir. HbA1c ölçülməsi üçün aclıq tələb olunmur. Mənbə həmçinin HbA1c analizində hemoliz riskinə diqqət çəkir və bu məqsədlə EDTA tərkibli boruların istifadəsini müzakirə edir.
Qan qlükozasında preanalitik xəta niyə vacibdir?
Qan götürüldükdən sonra hüceyrələrdə qlikoliz davam edərsə nümunədəki qlükoza sərf oluna bilər. Mənbə buna görə qlükoza tolerantlığının, diabet diaqnozunun və ya insulin həssaslığının/müqavimətinin qiymətləndirilməsi məqsədilə plazma qlükozası ölçülərkən qlikolizi basdıran sitrat və natrium flüorid (NaF) tərkibli boruların istifadəsini önə çıxarır.
Serum otaq temperaturunda və qlikoliz inhibitoru olmadan ayrıldıqda ölçülən qlükoza uyğun inhibitorlu plazma ilə müqayisədə daha aşağı ola bilər. İcmalda müzakirə edilən bir tədqiqatda otaq temperaturunda ayrılmış serum qlükozasının inhibitorlu plazmadan təxminən 4 mg/dL daha aşağı ola bildiyi və fərqin insulin müqaviməti artdıqca böyüyə bildiyi bildirilmişdir. Serum qlükozası istifadə ediləcəksə, qan götürüldükdən sonra nümunənin soyuq saxlanması və serumun sürətlə ayrılması buna görə vacibdir.
HOMA-IR və TyG İndeksi Nəyi Göstərir?
HOMA-IR və TyG indeksi insulin müqavimətini dolayı şəkildə qiymətləndirmək üçün istifadə olunan iki hesablama yanaşmasıdır. HOMA-IR acqarına qlükoza ilə acqarına insulini birlikdə istifadə etdiyi halda, TyG indeksi acqarına triqliserid ilə acqarına qlükozadan istifadə edir; buna görə iki indeks eyni bioloji girişlərə və eyni məhdudiyyətlərə malik deyil.
HOMA-IR formulu
Mənbədə verilən formul:
\(\mathrm{HOMA\!-\!IR} = \dfrac{\text{Açlık plazma glukozu (mg/dL)} \times \text{Açlık immünreaktif insülin (µU/mL)}}{405}\)
HOMA-IR-ın riyazi girişləri acqarına plazma qlükozası və acqarına insulindir. İndeks insulin müqavimətini birbaşa ölçən klemp testi deyil; homeostatik aclıq vəziyyətindən törədilən surroqat göstəricidir. HOMA-IR yüksəldikcə insulin müqavimətinin daha yüksək olduğu istiqamətində şərh aparıla bilər, lakin bu şərh istifadə olunan insulin ölçmə üsulundan və şəxsin insulin ifrazetmə qabiliyyətindən təsirlənir.
Mənbənin mühüm xəbərdarlıqlarından biri budur ki, pankreatik β-hüceyrə funksiyası pozulduqda və insulin ifrazetmə qabiliyyəti azaldıqda acqarına insulin və HOMA-IR real insulin müqavimətini kifayət qədər əks etdirməyə bilər. Bundan əlavə, insulin analiz sistemlərinin standartlaşdırılması problemlərinə görə HOMA-IR üçün universal kəsmə dəyəri müəyyənləşdirmək çətindir.
TyG indeksi formulu
Mənbədə verilən formul:
\(\mathrm{TyG} = \ln\left[\dfrac{\text{Açlık trigliseridi (mg/dL)} \times \text{Açlık glukozu (mg/dL)}}{2}\right]\)
TyG indeksində insulin konsentrasiyası istifadə olunmur. Bu xüsusiyyət insulin analizinin standartlaşdırılması problemlərindən və azalmış insulin ifrazetmə qabiliyyətindən qismən müstəqil qiymətləndirmə təmin edir. Bunun qarşılığında TyG triqliserid səviyyəsindən istifadə etdiyinə görə anormal lipid metabolizmasından təsirlənə bilər. Mənbə buna görə HOMA-IR ilə TyG-ni bir-birinin qüsursuz alternativi kimi deyil, fərqli məhdudiyyətləri olan göstəricilər kimi nəzərdən keçirir.
İnsulin ölçülməsində standartlaşdırma problemi
İnsan insulininin laboratoriya ölçülməsi üçün WHO referens materialı mövcud olsa da, müxtəlif ölçmə sistemləri arasında əhəmiyyətli fərqlər qalmaqdadır. İcmal ADA və International Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine (IFCC) rəhbərliyindəki standartlaşdırma təşəbbüslərinə baxmayaraq rutin klinik praktikada tam uyğunluğun hələ təmin olunmadığını bildirir.
İmmunoassaylərdə çarpaz reaksiya, analoq və əlaqəli peptidlərlə spesifiklik problemləri, referens material ilə xəstə nümunəsi arasındakı matriks fərqləri, hemoliz və insulinin qısa yarımparçalanma dövrü kimi amillər ölçmələrin müqayisəsini çətinləşdirə bilər. Buna görə fərqli laboratoriyada və ya fərqli analiz platformasında ölçülmüş insulin dəyərlərini və bu dəyərlərdən hesablanan HOMA nəticələrini birbaşa müqayisə etmək ehtiyat tələb edir.
Biomarkerlərin güclü tərəfləri və məhdudiyyətləri
| Vasitə | Əsas elmi istifadə | Əsas üstünlük | Mühüm şərh məhdudiyyəti |
|---|---|---|---|
| BMI | Artıq çəki/piylənmə və ilkin metabolik risk skrininqi | Ucuzdur, təkrarlana bilir, qan tələb etmir | Əzələ və yağ kütləsini ayıra bilmir; yaş və etnik fərqlər vacibdir. |
| WC / WHtR | Mərkəzi piylənmə və antropometrik riskin qiymətləndirilməsi | Sadədir, ucuzdur və qan nümunəsi tələb etmir | Yaş, cins, region və etnik xüsusiyyətlərə görə şərh edilməlidir. |
| Sidik qlükozası | Bəzi regionlarda ilkin skrininq | Ucuz və qeyri-invazivdir | Qan qlükozası adətən təxminən 160–180 mg/dL və ya daha yuxarı qalxmayınca müsbət olmaya bilər; qlobal ilkin skrininq üçün sübut yetərli deyil. |
| FPG | Acqarına qlisemiyanın qiymətləndirilməsi | Tək qan nümunəsi | Ən az 8 saatlıq aclıq və düzgün nümunə işlənməsi lazımdır; yükləmədən sonrakı hiperqlisemiyanı qaçıra bilər. |
| Təsadüfi qlükoza | Qlisemiyanın aclıqdan asılı olmayaraq qiymətləndirilməsi | Aclıq tələb etmir | Tək ölçmənin diaqnostik konteksti və simptomlarla əlaqəsi vacibdir. |
| HbA1c | Daha uzunmüddətli qlisemik məruz qalmanın qiymətləndirilməsi | Aclıq tələb etmir, tək nümunə kifayətdir | Dəmir çatışmazlığı, hemoliz, eritrosit ömrü, hemoglobin variantları və üsuldan təsirlənə bilər. |
| OGTT | Qlükoza tolerantlığının ətraflı təsnifatı | Yükləmədən sonrakı qlükoza cavabını və eyni vaxtdakı insulin cavabını göstərə bilər | 8–12 saat aclıq, bir neçə qan nümunəsi və iki saatdan uzun test müddəti tələb edir. |
| Acqarına insulin | İnsulin ifrazının və insulin müqavimətinin qiymətləndirilməsinə dəstək | Qlükoza ilə birlikdə metabolik qiymətləndirməni genişləndirir | Ölçmə sistemləri tam standartlaşdırılmayıb; hemoliz və üsul fərqləri vacibdir. |
| HOMA-IR | İnsulin müqavimətinin surroqat qiymətləndirilməsi | Acqarına qlükoza və insulindən hesablana bilər | İnsulin ifrazetmə qabiliyyəti, cins/etnik xüsusiyyətlər və insulin analiz üsulundan təsirlənir. |
| TyG indeksi | İnsulin ölçmədən insulin müqavimətinin dolayı qiymətləndirilməsi | Qlükoza və triqliseriddən istifadə edir; insulin analizi tələb etmir | Anormal lipid metabolizması nəticəyə təsir edə bilər. |
40 Yaşdan Aşağı Hər Kəsə Biokimyəvi Diabet Skrininqi Aparılmalıdırmı?
Xeyr; mənbə icmalı 40 yaşdan aşağı normal BMI dəyərlərinə baxmayaraq insulin müqaviməti və ya prediabet ola biləcəyini göstərən ədəbiyyatı müzakirə etsə də, simptomsuz gənc əhalinin hamısında qan və ya sidik biomarkerləri ilə genişləndirilmiş rutin skrininqi dəstəkləyən sübutların hələ kifayət etmədiyini açıq şəkildə bildirir. Mənbənin yanaşması fərdi risk amillərini əvvəlcə qiymətləndirən və biokimyəvi testləri klinik risk kontekstində istifadə edən pilləli skrininqdir.
Normal BMI metabolik riski tam istisna etmir
BMI əhali skrininqində faydalıdır, lakin bədən kompozisiyasını birbaşa ölçmür. Eyni BMI dəyərinə malik iki şəxsin visseral yağ miqdarı və ya insulin həssaslığı fərqli ola bilər. İcmalda xüsusilə Cənubi Asiya mənşəli bəzi gənclərdə daha aşağı BMI səviyyələrində belə daha yüksək ümumi və ya mərkəzi piylənmə və daha aşağı insulin həssaslığı bildirən tədqiqatlar müzakirə olunur.
Mənbə həmçinin Hindistanda və digər regionlarda normal çəkili və ya piylənməsi olmayan gənclərdə hiperinsulinemiya və yüksək insulin müqaviməti göstəricilərinin görünə bildiyini bildirir. Buna görə BMI-nin normal olması şəxsin insulin müqavimətindən qəti şəkildə uzaq olduğu demək deyil.
İrqi, etnik və regional fərqlər
Antropometrik hədlərin və metabolik risk əlaqələrinin bütün əhalilərdə eyni olmaması icmalın əsas məqamlarından biridir. BMI üçün yetkin təsnifatları geniş istifadə olunsa da, bel çevrəsi və bel-boy nisbəti kimi mərkəzi piylənmə göstəricilərində cins, region və etnik fərqlər nəzərə alınmalıdır. Bəzi Asiya, Afrika və Cənubi Amerika tədqiqatlarında beynəlxalq BMI hədlərinin yüksək bədən yağı və ya kardiometabolik riski olan bəzi gəncləri kifayət qədər həssas şəkildə aşkar edə bilmədiyi bildirilmişdir.
Bu vəziyyət “irq təkbaşına bioloji diaqnozu müəyyən edir” kimi şərh edilməməlidir. İcmalın təqdim etdiyi ədəbiyyatda bədən yağının paylanması, ətraf mühit və sosial-iqtisadi amillər, həyat tərzi və insulin ifrazı dinamikası kimi çoxsaylı dəyişənlər birlikdə rol oynayır.
Sosial-iqtisadi şərait də metabolik risklə əlaqəlidir
İcmal aşağı valideyn təhsili, aşağı sosial-iqtisadi status və uşaqlıq dövründə psixososial stress ilə insulin müqaviməti arasında əlaqə bildirən tədqiqatları da nəzərdən keçirir. Bəzi gənc əhali tədqiqatlarında aşağı gəlir, yüksək TyG indeksi, piylənmə və yüksək sərbəst şəkər istehlakı birlikdə müşahidə edilmişdir.
Bu tapıntılar sosial-iqtisadi vəziyyətin təkbaşına bioloji test kimi istifadə oluna biləcəyi demək deyil. Mənbədəki funksiyası metabolik riskin yalnız fərdi laboratoriya nəticələrindən və ya bədən ölçülərindən ibarət olmadığını; sosial və ətraf mühit şəraitinin risk qiymətləndirilməsinin fonuna daxil edilməli olduğunu göstərməkdir.
ABŞ, İtaliya və Hindistan nümunələri
İcmalda təqdim edilən ABŞ məlumatlarında prediabet prevalansı 12–18 yaş qrupunda təxminən %18, 19–34 yaş qrupunda təxminən %24 olaraq verilmişdir. İtaliyada artıq çəkili və ya piylənməsi olan gənclərdə qiymətləndirilən tədqiqatlarda təxminən %3 pozulmuş acqarına qlükoza və təxminən %5 pozulmuş qlükoza tolerantlığı bildirilmişdir. Hindistanda 16–25 yaşlı gənclərdə istifadə olunan tərif və meyarlara görə prediabet prevalansı təxminən %4,5–9,9 arasında dəyişmişdir.
Bu göstəricilər müxtəlif tədqiqatların, müxtəlif populyasiyaların və müxtəlif diaqnostik meyarların nəticələridir; vahid qlobal prevalans dəyəri kimi birləşdirilə bilməz. Əksinə, icmalın əsas mesajlarından biri hədlərin, populyasiya quruluşunun və istifadə olunan üsulun prevalans şərhini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilməsidir.
Sidik qlükoza skrininqinin yeri
Başda Yaponiya olmaqla bəzi Asiya ölkələrində məktəb və ya dövri sağlamlıq müayinələri zamanı sidik qlükoza testi istifadə edilmişdir. Sidik test zolaqları ucuz, sadə və qeyri-invazivdir. Bununla belə, sidikdə qlükozanın aşkar görünməsi üçün qan qlükozasının əksər hallarda daha yüksək səviyyələrə çatması tələb olunur; buna görə erkən metabolik pozuntunu tutmaq qabiliyyəti məhduddur.
Mənbə bəzi proqramların simptomsuz diabet hallarını tapmaqda fayda göstərə bildiyini qəbul etsə də, 40 yaşdan aşağı şəxslər üçün sidik qlükozasını qlobal bir ilkin diabet skrininq standartına çevirməyi dəstəkləyən sübutların kifayət etmədiyi nəticəsini qoruyur.
Qan axını və hematoloji göstəricilər nə deməkdir?
İcmal insulin müqaviməti ilə hematokrit, hemoglobin, eritrosit və leykosit kimi hematoloji göstəricilər və qanın axıcılığı arasındakı əlaqələri bildirən ədəbiyyatı müzakirə edir. Daha yüksək insulin müqavimətinin daha aşağı qan axıcılığı ilə əlaqəli olduğu; azalmış periferik qan axınının skelet əzələsinə qlükoza daşınmasını azaltmaqla insulin müqaviməti ilə əlaqəli ola biləcəyi və pankreatik β-hüceyrə qan axınındakı azalmanın β-hüceyrə funksiyası baxımından əhəmiyyət daşıya biləcəyi bildirilir.
Lakin bu əlaqələr tam qan sayımı parametrlərinin diabet skrininqi üçün təsdiqlənmiş müstəqil biomarkerlər olduğu demək deyil. Mənbə açıq şəkildə bildirir ki, hematoloji göstəricilər yüksək diabet riski ilə əlaqəli ola bilsə də, diabet skrininqi bu göstəricilərdən istifadə etməklə aparıla bilməz.
İşin dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr
İşin dəstəklədiyi: Diabet skrininqində istifadə olunan biomarkerlərin ölçmə və şərh şərtləri vacibdir. Serum/plazma hazırlanması üsulu qlükoza ölçməsini dəyişə bilər. HbA1c dəmir vəziyyətindən, eritrosit xüsusiyyətlərindən və analiz üsulundan təsirlənə bilər. İnsan insulini üçün laboratoriyalararası tam standartlaşdırma hələ təmin olunmayıb. HOMA-IR və TyG insulin müqaviməti barədə köməkçi məlumat verir, lakin qüsursuz və ya universal göstəricilər deyil. Normal BMI, xüsusilə bəzi gənc və ya fərqli populyasiya qruplarında metabolik riski tam istisna etmir.
İşin dəstəkləmədiyi: Bütün 40 yaşdan aşağı şəxslərin rutin olaraq HOMA-IR, TyG, insulin və ya OGTT ilə skrininqdən keçirilməli olduğu; tək bir HOMA-IR kəsmə dəyərinin bütün ölkələr və etnik qruplar üçün keçərli olduğu; HbA1c-nin təkbaşına bütün şəxslərdə real qlisemiyanı qüsursuz əks etdirdiyi; normal BMI-nin diabet riskini aradan qaldırdığı və ya hematoloji parametrlərin diabet diaqnozu üçün təkbaşına istifadə edilə biləcəyi bu icmal tərəfindən göstərilmir.
Tədqiqatın Metodu və Nəticələri
Bu iş yeni xəstə nümunəsi, laboratoriya eksperimenti və ya klinik müdaxilə yaratmayan narrativ ədəbiyyat icmalıdır. Ədəbiyyat axtarışı 1 Mart–10 Sentyabr 2026 tarixləri arasında PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, CINAHL və Cochrane Library verilənlər bazalarında aparılmışdır. Uyğun tədqiqatların və əlaqəli icmalların ədəbiyyat siyahıları ayrıca əl ilə yoxlanmış; potensial olaraq nəzərdən qaçmış nəşrləri tapmaq üçün Google Scholar istifadə edilmişdir.
Axtarış 1985–2026 dövründəki ingilisdilli nəşrlərlə məhdudlaşdırılmışdır. MeSH terminləri və sərbəst mətn terminləri; tip 2 diabet, prediabet, insulin müqaviməti, BMI, qlükoza tolerantlığı, OGTT, acqarına qlükoza, HbA1c, hemoglobin variantları, dəmir çatışmazlığı, insulin, HOMA-IR, TyG, bel çevrəsi, WHO, ADA, IFCC və standartlaşdırma daxil olmaqla geniş anlayış dəstini əhatə etmişdir.
Müəllif klinik praktika təlimatlarına, sistematik icmallara, meta-analizlərə və uzunmüddətli müşahidə tədqiqatlarına üstünlük verdiyini və prediabet/diabet skrininqi ilə bağlı müəyyən edilə bilən, resenziyalı klinik tədqiqatları qiymətləndirdiyini bildirir. Bununla belə, iş sistematik icmal kimi dizayn edilməmişdir; formal risk-of-bias qiymətləndirməsi, PRISMA tipli tədqiqat seçimi hesabatı və ya meta-analitik effekt ölçüsü sintezi aparılmamışdır.
Mənbənin skrininq məntiqi
| Mərhələ | Qiymətləndirilən element | Elmi məqsəd |
|---|---|---|
| 1 | Klinik və antropometrik risk | BMI, bel çevrəsi, ailə anamnezi və sosial-iqtisadi/şəxsi risk konteksti ilə yüksək risk ehtimalını müəyyənləşdirmək. |
| 2 | FPG və HbA1c | Qlisemik pozuntu baxımından biokimyəvi qiymətləndirmə aparmaq. |
| 3 | Uyğunsuz və ya yüksək riskli halların qiymətləndirilməsi | HbA1c ilə qlükoza arasındakı uyğunsuzluqda dəmir vəziyyətini, eritrosit pozğunluğunu, hemolizi və ya ölçmə üsulunu qiymətləndirmək. |
| 4 | Klinik baxımdan zəruri olduqda OGTT | Acqarına dəyərlərin göstərmədiyi yükləmədən sonrakı qlükoza pozuntusunu və qlükoza tolerantlığını daha ətraflı qiymətləndirmək. |
| 5 | Seçilmiş hallarda insulin müqaviməti göstəriciləri | Acqarına insulin, HOMA-IR, TyG və əlaqəli metabolik göstəricilərdən tədqiqat və ya ətraflı patofizioloji qiymətləndirmə kontekstində istifadə etmək. |
Mənbədaxili terminologiya qeydi: Məqalənin nəticə bölməsində ilkin risk amilləri arasında “pre-pregnancy education” ifadəsi də yer alır. Bu ifadə kontekstdə qeyri-adi olduğuna görə Verianla onu səssizcə başqa anlayışa çevirməmişdir. Əsas elmi izahda mənbənin daha geniş müzakirəsi ilə açıq şəkildə dəstəklənən ailə anamnezi, antropometrik ölçmələr və sosial-iqtisadi/klinik risk konteksti qorunmuşdur.
Ölçmədən əvvəlki şərtlərin müqayisəsi
| Ölçmə | Aclıq | Əsas preanalitik/analitik diqqət nöqtəsi |
|---|---|---|
| FPG | Ən az 8 saat | Qlikolizin basdırılması və plazmanın uyğun şəkildə hazırlanması vacibdir. |
| OGTT | 8–12 saat və ya daha uzun | Bir neçə qan götürülməsi tələb olunur; test iki saatdan uzun çəkir. |
| HbA1c | Tələb olunmur | Eritrosit ömrü, dəmir çatışmazlığı, hemoliz, hemoglobin variantları və analiz üsulu nəzərə alınmalıdır. |
| Acqarına insulin | Ən az 8 saat | Analiz sistemləri arasındakı standartlaşdırma problemi və hemoliz vacibdir. |
| HOMA-IR | Acqarına qlükoza və acqarına insulin tələb edir | İnsulin ifrazetmə qabiliyyəti və insulin analiz sistemi nəticəyə təsir edir. |
| TyG | Acqarına qlükoza və triqliserid tələb edir | Lipid metabolizması pozğunluğu indeksə təsir edə bilər. |
İcmalın güclü tərəfi
Məqalənin mühüm töhfəsi diabet skrininqini tək bir laboratoriya dəyərinə endirmək əvəzinə antropometriya, biokimya, preanalitik proses, laboratoriya standartlaşdırması və populyasiya fərqlərini eyni qiymətləndirmə çərçivəsində birləşdirməsidir. Xüsusilə HbA1c, insulin və HOMA-IR kimi tez-tez istifadə olunan dəyərlərdə “ölçmə nəticəsi düzgün rəqəm kimi bildirilibsə, bioloji şərh də avtomatik olaraq düzgündür” fərziyyəsinin etibarlı olmadığını göstərir.
İcmalın metodoloji məhdudiyyətləri
Narrativ icmal olduğuna görə iş sistematik ədəbiyyat icmalının bütün metodoloji təminat mexanizmlərindən istifadə etməmişdir. Formal risk-of-bias qiymətləndirməsi yoxdur; tədqiqat seçiminin hər mərhələsini kəmiyyətcə göstərən sistematik axın hesabatı verilməmiş və nəticələr meta-analizlə birləşdirilməmişdir. Buna görə icmal geniş və klinik baxımdan öyrədici sintez təqdim etsə də, müəyyən bir skrininq strategiyasının digərindən nə qədər üstün olduğunu vahid ümumi effekt ölçüsü ilə hesablamır.
İcmalda istifadə olunan ədəbiyyat çox fərqli yaş qruplarını, coğrafiyaları, etnik qrupları, laboratoriya sistemlərini və tədqiqat dizaynlarını əhatə edir. Bu müxtəliflik işin geniş perspektiv təqdim etməsinə kömək edir; eyni zamanda tək bir biomarker həddinin və ya skrininq alqoritminin bütün populyasiyalara avtomatik tətbiqinə mane olan əsas səbəblərdən biridir.
Son elmi sintez
Mənbə 40 yaşdan aşağı şəxslərdə insulin müqaviməti, pozulmuş qlükoza tolerantlığı, prediabet və ya diabetin ola bilməsinin getdikcə daha vacib ictimai səhiyyə problemi olduğunu vurğulayır. Xüsusilə yalnız yaş və BMI kimi sadə meyarlara əsaslanan skrininq yanaşmaları bəzi yüksək riskli şəxsləri nəzərdən qaçıra bilər.
Bununla belə, həll bütün gənc əhaliyə məhdudiyyətsiz biokimyəvi test tətbiq etmək kimi təqdim olunmur. İcmalın gəldiyi daha ölçülü nəticə budur: risk qiymətləndirilməsi klinik və antropometrik amillərlə başlamalı, uyğun şəxslərdə FPG və HbA1c ölçülməli, nəticələr preanalitik və fərdi bioloji amillərlə birlikdə şərh edilməli və OGTT kimi daha əhatəli testlər klinik zərurət olduqda istifadə edilməlidir.
Mənbə və Metod Qeydi
Orijinal tədqiqat: Points to Consider Regarding Biomarker Measurement and Evaluation in Diabetes Screening.
Müəllif: Takao Kimura.
Qurumlar: Department of Integrated Health Science, Graduate School of Food and Population Health Science, Gunma University, Maebashi, Gunma, Yaponiya; General Health Support Center, Gunma University, Maebashi, Gunma, Yaponiya.
Jurnal: Diabetology.
Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.
Cild / məqalə nömrəsi: 7 / 192.
Nəşr tarixi: 1 Oktyabr 2026.
Redaksiya tarixləri: Alındı: 30 Avqust 2026; yenidən işlənib: 22 Sentyabr 2026; qəbul edilib: 23 Sentyabr 2026.
Academic Editor: Marc Rendell.
DOI: 10.3390/diabetology7100192.
Mənbə növü: Narrativ icmal məqaləsi. Orijinal klinik sınaq və ya sistematik icmal/meta-analiz deyil.
Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY). Verianla izahı mənbə mətnin paraqraf və cümlə ardıcıllığını yenidən istehsal etmək əvəzinə icmaldakı elmi faktları müstəqil tədris strukturu ilə açıqlayır. Mənbə cədvəllərinin dizaynı köçürülməyib; elmi baxımdan zəruri hədlər və müqayisələr yeni HTML cədvəllərində yenidən təşkil edilib.
Ədəbiyyat axtarışı dövrü: 1 Mart–10 Sentyabr 2026.
Verilənlər bazaları: PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science, CINAHL və Cochrane Library; əlavə olaraq istinad siyahısının yoxlanması və Google Scholar.
Nəşr dövrü: 1985–2026 arasında dərc edilmiş ingilisdilli tədqiqatlar.
Axtarış yanaşması: MeSH və sərbəst mətn terminləri; klinik təlimatlar, sistematik icmallar, meta-analizlər və uzunmüddətli müşahidə tədqiqatları prioritet olaraq qiymətləndirilmişdir.
Formal risk-of-bias qiymətləndirilməsi: Aparılmayıb.
Meta-analiz: Aparılmayıb.
Maliyyələşdirmə: Yaponiya Ministry of Education, Culture, Sports Science, and Technology tərəfindən Grants-in-Aid 26K11461 (T.K.) ilə dəstəklənmişdir.
Etik komitə: Tətbiq olunmur; iş yeni insan və ya heyvan məlumatı yaratmayan icmaldır.
Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq olunmur.
Məlumatların əlçatanlığı: İşdə yeni məlumat yaradılmadığı və ya təhlil edilmədiyi üçün məlumat paylaşımı tətbiq edilə bilməz.
Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşması bildirməmişdir.
Müəllif töhfələri: Mənbə PDF-də ayrıca müəllif töhfələri/CRediT bölməsi yoxdur; iş tək müəlliflidir.
Vizual yenidənqurma qeydi: Mənbədə ayrıca qrafik və ya elmi şəkil yoxdur. Əsas vizual sübut Cədvəl 1–3-dür. Bu Verianla məqaləsində mənbə cədvəllərinin orijinal vizual düzümü köçürülməyib; diaqnostik hədlər, biomarker müqayisələri və skrininq məntiqi elmi faktlar qorunaraq yeni HTML strukturlarında təqdim edilib.
Verianla Live / Live Figure uyğunluğu: Qismən uyğundur. Biomarkerlərin üstünlük-məhdudiyyət müqayisəsi Live Compare, riskdən testə irəliləyən struktur Live Process, HOMA-IR və TyG tənlikləri isə Live Equation üçün uyğundur. Mənbədə zaman sırası və ya fiziki hərəkətli proses olmadığından Live Figure animasiyası zəruri deyil. Live mühərrikinin cari texniki müqaviləsi təsdiqlənmədiyinə görə məqaləyə xüsusi JavaScript və ya təsdiqlənməmiş data-vlive atributları əlavə edilməyib.
Osmanlı türkcəsi (OTA) uyğunluğu: Şərti Uyğundur. Ümumi tibb, diaqnoz, qan analizi və metabolizm izahı ötürülə bilər; HbA1c, HOMA-IR, OGTT, TyG, IFCC kimi müasir canonical texniki tokenlər orijinal formalarında qoruna bilər. İnsulin müqaviməti, prediabet, qlükoza tolerantlığı və laboratoriya standartlaşdırması kimi mərkəzi müasir anlayışların tarixi və ya açıqlayıcı OTA qarşılıqları etibarlı lüğət/korpus yoxlanmasını tələb edir.
Əsas şərh məhdudiyyəti: Bu məqalə skrininq üsulunun klinik effektivliyini yeni populyasiyada sınaqdan keçirməyib. Mənbə ədəbiyyatdakı sübut və məhdudiyyətləri sintez edən narrativ icmaldır. Xüsusilə simptomsuz 40 yaşdan aşağı əhalidə genişləndirilmiş biokimyəvi skrininqin rutin tətbiqini dəstəkləyən sübutların yetərsiz olduğu sərhəd qorunmalıdır.
Şərh yazın
E-poçt ünvanınız yayımlanmayacaq. Məcburi sahələr * ilə işarələnib