Bu tədqiqat, bir binanın yaşayış, ticarət, sənaye, ictimai xidmət və ya qarışıq istifadə işlevinin yalnızca bina forması və çevresindeki struktur örüntüsü istifadə edilərək qaraktərize edilip ediləmeyeceğini araşdırmaktadır. Çin’in Shenzhen şəhərindeki Bao’an Bölgesi’ne ait bina konturları, bina hündürlükləri, mərtəbə məlumatları və yol şəbəkəsi məlumatlarinden tek bina, binalararası mühit və landşaft düzeylerinde 29 adet iki və üçölçülü indeks hesablanmışdır. Korelasyon əsaslizi, əhəmiyyətlilik testləri və əsas komponent əsaslizi sonunda Bina Sahəsi, Bina Yüksəkliği, Pərimətr-Sahə Fraktal Ölçüsü, Bina Forma Əmsalı, Orta Yamaq Sahəsi və Mərtəbə Sahəsi Oranı olmak üzere altı əsas indeks seçilmiş; bu indekslərle beş bina funksiyası arasında K-means klastərləşdirmə əsasli bir eşleme məzənnəulmuştur. En aydın morfologiya ayrım kommersiya və yaşayış strukturları arasında görülmüştür. Bununla belə tədqiqat bşəbəkəımsız bir test dəsti, təsnifat dəqiqliyi və ya fərqli şəhərlərde xarici doğrulama sunmadığından ortaya konan dumantem hazır və doğrulanmış bir bina sinifləndiricisı değil, gələcəkte sınanması gereken bir morfologiya qayda bazasıdır.

Araşdırmanın Türkiyə baxımından əhəmiyyəti, bələdiyyəlerin və ya planlama birimlerinin ayrıntılı sosioiqtisadi bina kayıtlarına sahip olmadığı bölgelerde bina konturları, yüksəklik modelləri və yol şəbəkələri gibi daha erişiləbilir məkan məlumatlarden ön dəyərləndirmə strukturlabiləcek bir çərçivə önermesidir. Lakin Shenzhen’də əldə edilən indeks aralıkları Türkiyədəki strukturlaşma şərtlərına birbaşa aktarılamaz. Türkiyədəki yaşayış siteleri, sənaye bölgeleri, tarixi şəhər toxumaları, aşşəbəkəı katlı ticarət alanları və qarışıq istifadəlı strukturlar fərqli morfologiya xüsusilər göstərebiləceğinden dumantemin İstanbul, Anqara, İzmir, Bursa, Gaziantep və ya fərqli böyüklükteki şəhərlərde yerli məlumatlarle kalibre edilmesi və bşəbəkəımsız dəqiqlik testlərinden geçirilmesi lazımdır.

Araşdırmanın əsas sualsu nedir?

Araşdırmanın əsas sualsu, bina funksiyalarınin insanların mobilliyi, müəsdumanə qeydləri, əhali məlumatları, sosial media içerikleri və ya sahə sorğuları kullanılmadan; yalnızca tigilmiş mühitnin həndəsi və məkan xüsusiyyətləriinden diaqnozmləsasbilir bir “morfologiya imza” üretip üretmediğidir.

Tədqiqatda bina funksiyasınin yalnızca tek bir binanın alanı və ya yüksəkliğiyle açıkləsasmayacşəbəkəı kabul edilmektedir. Bir binanın işlevi; kendi taban alanı, yüksəkliği və biçimi kadar komşu binaların böyüklüğü, klastərlenme düzeni, yol şəbəkələriyla çevrelenen struktur adaları və arazi kullanım sıxlığıyla da ilişgili olabilir. Bu nedenle araşdırmacılar tek bina, binalararası mühit və genel landşaft olmak üzere üç mərhələli bir indeks dumantemi məzənnəmuştur.

Tədqiqat neden mühümdir?

Geleneksel bina funksiyası belirleme üsulleri saha tədqiqatları, rəsmi istatistikler, görsel yorumlama və ya ayrıntılı sosioiqtisadi məlumat gerektirebilir. Bu üsullerin geniş alanlarda güncellenmesi zaman və iş gücü gerektirirken, bazı şəhərlərde bina düzeyinde funksiya etiketi və ya güncel kullanım kaydı bulunmayabilir.

Araşdırma bu problema, yalnızca bina konturları, yüksəklikler və yol şəbəkələrindan hesapləsasbilən bir morfologiya göstərici dumantemiyle yaklaşmaktadır. Böyle bir dumantem doğruləsasbilirse şəhər planlamadumantilik, ictimai hizmetlerinin məkan dşəbəkəılımı, şəhər transformasiya əsaslizleri və bina düzeyindeki ekoloji hesablamalar üçün başlanğıc məlumatsi sşəbəkəlayabilir. Tədqiqat henüz bu tətbiqların başarıyla gerçekleştirildiğini göstərmemekte; bunlara əsas oluşturabiləcek indeks–işlev ilişkisini araşdırmaktadır.

Litəratürde hangi boşluq hədəflenmiştir?

Araşdırmacılara görə əvvəlki tədqiqatların mühüm bir bölümü yalnızca ikiölçülü bina geometrisine, tegil bina hündürlüklərine və ya tek bir məkan ölçeğe odaklanmaktadır. Həmçinin birçox bina funksiyası sinifləndirmə üsulu, kullanılacşəbəkəı bölgeden etiketli təlim məlumatsi gerektiren nəzarətli mpeyəndn öyrənməsi modellərine dayanmaktadır.

Bu tədqiqatda hədəflenen boşluqlar şunlardır:

• Tek bina ilə tigili klastəri xüsusilərini eyni dumantemde birleştiren çox ölçəkli bir indeks çərçivəsinin bulunmaması,
• İki boyutlu taban izi xüsusiləriyle üçölçülü yüksəklik və həcm xüsusilərinin dumantematik biçimde birlikte ele alınmaması,
• Çok sayıdaki landşaft indeksi arasındaki yüksək korrelyasiya və bilgi tekrarının yetərince elenmemesi,
• Yerel etiketli təlim məlumatsi bulunmayan bölgelerde kullanılabiləcek şeffaf və yorumləsasbilir bir qayda bazasına duyulan ihtiyaç.

Tədqiqat alanı və məlumat mənbəları

Tədqiqat alanı, Çin’in Shenzhen şəhərinin kuzeybatistilikndaki Bao’an Bölgesi’dir. Bölge 113°44′–113°52′ doğu boylamları ilə 22°32′–22°51′ kuzey enlemleri arasında yer almakta və təxminən 397 km² alan örtükktadır. Konut, ticarət, sənaye və ictimai xidmət bölgelerini bir arada içermesi nedeniyle fərqli bina funksiyalarınin morfologiya müqayisəsı üçün nümunə sahə kimi seçilmiştir.

Araşdırmada istifadə edilən əsas məlumat mənbəları şunlardır:

• Bina taban izleri: 0,3 metre məkan ayırdetməlü WorldView-3 görüntülərinden görüntü bölütleme, özellik inferensiyaı və elle düzeltme yoluyla əldə edilən 202.915 bina konturu.
• Bina yüksəklikleri: China Multi-Attribute Building (CMAB) məlumat setinden alınan və saha gözlemleriyle təxminən ±1 metre dəqiqlik düzeyinde nəzarət edildiği belirtilən yüksəklik məlumatlari.
• Kat bilgiləri: Mərtəbə Sahəsi Oranı hesabında kullanılmak üzere Amap kaynşəbəkəından alınan bina mərtəbə sayları.
• Yol şəbəkəı: Binaları bşəbəkəımsız landşaft vahidlərine ayırmak amacıyla OpenStreetMap yol məlumatlari.
• Bina işlevi etiketleri: OpenStreetMap və rəsmi tədqiqat məlumatlarınden əldə edilən yaşayış, ticarət, sənaye, ictimai və qarışıq istifadə sinifləri.

Tüm məlumatlar WGS84 koordinat dumanteminde birleştirilmiştir. Konturu əskik olan, funksiya etiketi bulunmayan və ya yüksəkliği 2 metreden az ya da 100 metreden fazala görünen binaların məlumat keyfiyyət nəzarətinde çıqarıldığı qeyd edilmişdir.

Veri setindeki bina funksiyalarınin dşəbəkəılımı

Dşəbəkəılım, bina sayı texniki xidmətından yaşayış sinifının; örtülən sahə texniki xidmətından isə sənaye sinifının təzyiqn olduğunu göstərir. Kamu və qarışıq istifadə sinifləri toplam nümunələrin oldukça kiçik bir bölümünü yaratmışdır. Tədqiqat bu sinif balanssızlığınin klastər merkezleri və sinifləndirmə performansı üzərindəki etkisini bşəbəkəımsız bir doğrulama əsasliziyle ölçmemiştir.

Örnoynaq sayistilikndaki açıqlanmamış fərq

Yöntem bölümünde 202.915 binanın tamamının indeks hesablamasında və eşleme ilişkisinin məzənnəulmasında kullanıldığı, həmçinin bşəbəkəımsız bir doğrulama klastərsi ayrılmadığı bildirilir. Bunun əksinə nəticələr bölümünde 29 indeksin 81.166 bina nümunəsi üçün hesaplandığı yazılmıştır. Tədqiqat 202.915 kayıttan 81.166 kayda nasıl geçildiğini, ek bir nümunəe və ya filtreleme uygulanıp uygulanmadığını açıklamamaktadır. Bu nedenle gerçek əsasliz nümunəinin böyüklüğü mənbə mətnden tek əhəmiyyətli biçimde belirlerütubətemektedir.

Hiyerarşik landşaft indeks dumantemi nasıl məzənnəulmuştur?

Araşdırmacılar toplam 29 indeksi üç düzeyde düzenlemiştir:

İndekslerin 18’i yalnızca ikiölçülü bina konturlarınden hesaplanırken 11 indeks bina hündürlüyü və ya hacmi gibi üçölçülü bilgi gerektirmektedir. Tədqiqatdaki hiyerarşik model diyagramı, tek binadan tigili klastərine və genel şəhər landşafta doğru genişleyen bu üç seviyeyi açıkça göstərir.

Temel indekslər və formulaler ne anlama gelmektedir?

Bina Sahəsi

Bina Sahəsi (Building Area, BA), binanın yatay düzlemde kapladığı taban izi alanını temsil etmektedir:

\[ BA = Pixel_{size} \times Pixel_{number} \]

Pixel_number, bina poligonu üçündeki piksel sayistiliknı göstərir. Mənbə cədvəlda Pixel_size ifadesinin pikselin xətti kenar uzunluğunu mu yoksa birbaşa piksel alanını mı temsil ettiği həmçinin açıqlanmamışdır. Sonuçlar m² birimiyle məlumatldiğinden hesablamada alan qarşılığının kullanıldığı anlpeyəndlmaktadır.

Bina Həcmi

\[ BV = BA \times BH \]

Burada BV bina hacmini, BA bina taban alanını və BH bina hündürlüyüni göstərir. Taban alanı m², yüksəklik metre isə həcm m³ birimindedir. Bu ilişki binayı düşey doğrultuda sabit kesitli bir prizma gibi təxminən kimi temsil etmektedir.

Mərtəbə Sahəsi Oranı

\[ FAR = \frac{\sum_{i=1}^{N} F_i \times S_i}{A} \]

F_i i’inci binanın kat sayistiliknı, S_i bina taban alanını, A isə ilgili arazi və ya landşaft vahidinin alanını göstərir. Mərtəbə Sahəsi Oranı (Floor Area Ratio, FAR), bir bölgedeki toplam proqnozu kat alanının arazi alanına nisbətidır. Birimsiz olan bu dəyər, arazinin ne kadar yoğun kullanıldığını ifade etmektedir.

Orta Yamaq Sahəsi

\[ MPA = \frac{\sum_{i=1}^{N} BA_i}{N} \]

Orta Yamaq Sahəsi (Mean Patch Area, MPA), bir landşaft vahidindeki bina taban alanlarının ortalamasıdır. Değer büyüdükçe ilgili tigili klastərinin daha geniş taban alanlı binalardan oluştuğu anlpeyəndlır.

Spearman ardıcıllıq korrelyasiyası

\[ r_s = 1 - \frac{6\sum_{i=1}^{n}(R(X_i)-R(Y_i))^2}{n(n^2-1)} \]

R(X_i) və R(Y_i), iki değişkenin i’inci gözlemdeki ardıcıllıqlarını; n nümunə sayistiliknı göstərir. Bu katsayı, iki indeksin xətti olmak zorunda olmayan tekdüze ilişkisini ölçmek üçün istifadə edilmişdir. Mutlak korrelyasiyau 0,8’den böyük və p dəyəri 0,05’ten kiçik olan indekslər yüksək derecede ilişgili kabul edilmiştir.

Korelasyon katsayistiliknın əhəmiyyətlilığı üçün tədqiqatda aşşəbəkəıdaxın t istatistiği istifadə edilmişdir:

\[ t = r_s\sqrt{\frac{n-2}{1-r_s^2}} \]

Standartlaştırma

Əsas komponent əsaslizinden əvvəl fərqli birimlerdeki indekslər standartlaşdırılmıştır:

\[ Z = \frac{X-\mu}{\sigma} \]

X özgün dəyəri, μ değişken ortalamasını və σ standart sapmayı göstərir. Bu əməliyyat metre, kvadrat metr və birimsiz nisbətlarla ifade edilən değişkenlerin ortak miqyaste qarşılaştırılmasını sşəbəkəlamaktadır.

Bina Forma Əmsalındaki metodoloji qeyri-müəyyənlik

Mənbə cədvəlda Bina Forma Əmsalı şu biçimde məlumatlmiştir:

\[ BSC = \frac{H_i+S_i}{V_i} \]

Metindeki açıklamaya görə H_i bina hündürlüyü, S_i bina taban alanı və V_i bina hacmidir. Metre birimindeki yüksəklik ilə kvadrat metr birimindeki taban alanının birbaşa toplanması boyutsal açıdan açık bir diaqnozm oluşturmamaktadır. Tədqiqat formulaün altərnatif bir değişken diaqnozmı içerip içermediğini açıklamamaktadır. Bu nedenle BSC hesablamasının özgün kod və ya müəllif açıklaması olmadan aynen yeniden üretilmesi risklidir.

Pərimətr-Sahə Fraktal Ölçüsündaki göstərim problemu

Pərimətr-Sahə Fraktal Ölçüsü (Pərimətər-Area Fractal Dimension, PAFRAC), bina çevresi ilə alanı arasındaki logaritmik ilişki üzərindən biçim qarmpeyəndklığını temsil etmek üzere istifadə edilmişdir. Lakin mənbə cədvəldaki formulade bazı logaritma, çarpım, çıqarma və toplam işaretlerinin dizilimi tek əhəmiyyətli değildir. Bu nedenle makalede formula yeniden düzenlenmemiş; tədqiqatın bildirdiği PAFRAC nəticələri və statistik ilişgilər özgün biçimleriyle dəyərləndirilmişdir.

İndeks seçimi nasıl strukturlmıştır?

İndeks seçimi üç ardıcıl aşamada gerçekleştirilmiştir:

1. Korelasyon əsaslizi: Benzer bilgiyi tpeyəndyan və mutlak Spearman korrelyasiyau 0,8’dən yüksək olan indekslərin eyni grupta dəyərlendirilmesi.
2. Anlamlılık testləri: İndeks dəyərlərinin beş bina funksiyası arasında statistik olaraq fərqlilpeyəndp fərqlilaşmadığının sınanması.
3. Əsas komponent əsaslizi: Kalan değişkenler arasındaki bilgi tekrarının azaltılması və toplam varyansın böyük bölümünü açıklayan əsas indekslərin seçilmesi.

Korelasyon əsaslizi hangi indeksləri elemiştir?

Tek bina ölçeğinde Bina Sahəsi; Bina Pərimətri, Bina Həcmi və Bina Çevre-Alan Oranı ilə yüksək korrelyasiya göstərdiği üçün bu grubun temsilcisi kimi tutulmuştur. Pərimətr-Sahə Fraktal Ölçüsü, daireselliğe yaxınnlık və landşaft şəgil indeksiyle ilişgili olmasına rşəbəkəmen biçim qarmpeyəndklığını temsil ettiği gerekçesiyle saxlanmışdır. Bina Yüksəkliği isə düşey bilgiyi bşəbəkəımsız biçimde tpeyənddığı üçün elenmemiştir.

Peyzaj ölçeğinde Bina Yamaq Sıxlığı; Shannon Müxtəliflik İndeksi, Landşaft Parçalanma İndeksi və Kənar Sıxlığı ilə yüksək korrelyasiya göstərmişdir. Orta Yamaq Sahəsi ilə Orta Yamaq Sahəsi Değişim Katsayistilik arasındaki korrelyasiya -0,997 kimi bildirilmişdir. Bu aşamanın sonunda beş tek bina və altı landşaft səviyyəsi olmak üzere toplam 11 indeks bıraxınlmıştır.

Anlamlılık testləri ne göstərmişdir?

Normal dşəbəkəılım və varyans homojenliği ardıcıllıqsıyla Shapiro-Wilk və Levene testləriyle dəyərləndirilmişdir. Koşullar sşəbəkəlandığında tek yönlü varyans əsaslizi, sşəbəkəlanmadığında Kruskal-Wallis testi tətbiq edilmişdir. Anlamlı nəticələr üçün Tukey HSD son testinin kullanıldığı qeyd edilmişdir.

Bina Yamaq Sıxlığı və Səma Görüş Faktoru bina funksiyaları arasında əhəmiyyətli fark göstərmediğinden elenmiş, teksturaz indeks əsas komponent əsaslizine aktarılmıştır.

Əsas komponent əsaslizi hangi nəticələri vermiştir?

Tek bina ölçeğinde ilk iki əsas komponent toplam varyansın %82,40’ını açıklamıştır. Birinci komponent %57,80, ikinci komponent %24,60 açıkləsasn varyansa sahiptir. Bina Sahəsi və Bina Yüksəkliği birinci komponentde; Pərimətr-Sahə Fraktal Ölçüsü və Bina Forma Əmsalı ikinci komponentde yüksək yükler göstərmişdir. Toplanma İndeksinin töhfəsi daha məhdud kabul edilərek bu indeks elenmiştir.

Peyzaj ölçeğinde ilk iki komponent toplam varyansın %89,25’ini açıklamıştır. Birinci komponent %61,25, ikinci komponent %28,00 açıkləsasn varyansa sahiptir. Orta Bina Hündürlüyü və Orta Bina Həcminin tpeyənddığı bilginin Bina Yüksəkliği, Orta Yamaq Sahəsi və Mərtəbə Sahəsi Oranı tarafından böyük ölçüde temsil edildiği kabul edilmiş və bu iki değişken elenmiştir.

Üç aşamanın sonunda kalan altı əsas indeks şunlardır:

• Bina Sahəsi (BA),
• Bina Yüksəkliği (BH),
• Pərimətr-Sahə Fraktal Ölçüsü (PAFRAC),
• Bina Forma Əmsalı (BSC),
• Orta Yamaq Sahəsi (MPA),
• Mərtəbə Sahəsi Oranı (FAR).

Şegiller və məkan xəritəlar ne göstərir?

Tədqiqatdaki ilk iş axınşı diyagramı; bina konturları, yüksəklikler, yol şəbəkələri və funksiya etiketlərinin ön əməliyyatden geçirilmesini; 29 indeksin hesaplanmasını; korrelyasiya, əhəmiyyətlilık və əsas komponent əsasliziyle altı indekse düşürülmesini; ardından K-means ilə işlev–indeks eşleme cədvəlsunun yaradılmasını göstərir.

Tədqiqat alanı xəritəsında Bao’an Bölgesi’nin bina konturları, yol şəbəkəsi, bina funksiyaları və bina hündürlükləri ayrı qatlar hâlinde sunulmuştur. İşlev xəritəsında yaşayış, ticarət, sənaye, ictimai və qarışıq istifadə strukturlarının eyni şəhər teksturasunda fərqli məkan klastərler oluşturduğu görülmektedir.

İki boyutlu indeks xəritəları Bina Sahəsi, çevre, biçim, sıxlıq, parçalanma və toplanma ölçülerinin şəhər üçünde nasıl değiştiğini; üçölçülü indeks xəritəları isə bina hündürlüyü, həcm, ortalama yüksəklik, kat alanı nisbəti və gökyüzü görüşü gibi değişkenlerin məkan dşəbəkəılımını göstərir. Bu xəritəlar indekslərin şəhər üçünde homojen olmadığını destoynaqekte, lakin təkbpeyəndna bina funksiyası təsnifat dəqiqliyi sunmamaktadır.

Korelasyon matrislerindeki böyük və koyu renkli daireler bazı indeks cütlerinin eyni bilgiyi tpeyənddığını göstərir. Özellikle alan, çevre, həcm və çevre-alan nisbəti arasında; landşaft ölçeğinde isə yamaq sıxlığı, parçalanma və çeşitlilik ölçüleri arasında güclü ilişgilər bulunmuştur.

Son radar qrafiklerinde her bina funksiyası üçün altı indeksin ortalama, standart sapma, ən aşşəbəkəı və ən yüksək dəyərləri göstərilmişdir. Grafikler kommersiya strukturların Bina Sahəsi, Bina Yüksəkliği və Mərtəbə Sahəsi Oranı texniki xidmətından dışa doğru genişleyen aydın bir profil; yaşayış strukturlarının isə bu ölçütlerde daha aşşəbəkəı bir profil oluşturduğunu göstərir. Standart sapmaların diqqəte dəyər böyüklükte olması, işlev siniflərinın kesin və çaxınşmayan indeks aralıklarına sahip olmadığını da ortaya koymaktadır.

Ana sayısal tapıntılar nelerdir?

Ticari strukturların ortalama Bina Sahəsi yaşayış strukturlarına görə təxminən 4,1 kat, ortalama Bina Yüksəkliği təxminən 3,2 kat və Mərtəbə Sahəsi Oranı təxminən 3,4 kat daha yüksəktir. Tədqiqatın en açık ayrımı kommersiya və yaşayış strukturları arasında bulması bu sayısal farklarla uyumludur.

Səsasyi strukturlarının Orta Yamaq Sahəsi 7.836,25 m² kimi bildirilmişdir. Bu dəyər tek bir binanın alanını değil, ilgili landşaft vahidindeki ortalama bina yamaqsı ölçeğini temsil etmektedir.

K-means eşleme dumantemi nasıl tədqiqatktadır?

Araşdırmada klastər sayistilik, əvvəlden diaqnozmləsasn beş bina funksiyasıne qarşılık gələcək biçimde beş kimi müəyyən edilmişdir. Altı əsas indeks texniki xidmətından birbirine benzeyen bina nümunələri K-means üsuluyle klastərlenmiş; her klastərnin ortalaması, standart sapması və dəyər aralığı hesablanmışdır. Daha sonra klastərler yaşayış, ticarət, sənaye, ictimai və qarışıq istifadə işlevləriyle ilişgiləndirilərek bir istinad cədvəli yaradılmışdır.

Önerilən kullanım biçiminde yeni bir bina üçün altı indeks hesapləsascak və bina, indeks uzayında merkezi en yaxınn olan işlev grubuna atəsascaktır. Araşdırmacılar bu strukturyı yerli təlim etiketi gerektirmeyen aktarılabilir bir qayda bazası kimi diaqnozmlamaktadır.

Lakin tədqiqat yeni bir şəhərdeki binaları bu məzənnəalla sinifləndirməmış, bşəbəkəımsız test məlumatsinde dəqiqlik ölçmemiş və K-means nəticələrinı başka üsullerle müqayisəmıştır. Bu nedenle “ötürülə bilmə”, mevcut araşdırmada göstərilmiş bir performans sonucu değil, sonraxın tədqiqatlar üçün öne sürülen və doğrulanması gereken bir fərziyyədır.

Tədqiqatın desteklediği nəticələr

• İncelenen Shenzhen məlumat setinde bina funksiyaları arasında əhəmiyyətli morfologiya fərqlər bulunmaktadır.
• Bina alanı, yüksəkliği, biçim qarmpeyəndklığı və arazi kullanım sıxlığı işlev gruplarının ayrıştırılmasına töhfəda bulunmaktadır.
• Ticari və yaşayış strukturları altı indeks texniki xidmətından en aydın şəgilde fərqlilaşan iki gruptur.
• 29 değişken, bilgi tekrarını azaltan statistik bir müddətçle altı əsas indekse reduktorebilmiştir.
• Yalnızca bina konturu, yüksəklik, kat və yol məlumatlarinden yorumləsasbilir bir indeks–işlev cədvəlsu məzənnəulabilmiştir.

Tədqiqatın kanıtlamadığı nəticələr

• Önerilən üsulun yeni binaları hangi dəqiqlikla siniflandırdığı göstərilmemiştir.
• İndeks aralıklarının Shenzhen dışındaki şəhərlərde eyni kaldığı kanıtlanmamıştır.
• Türkiyədəki bina funksiyalarınin bu eşleme cədvəlsuyla doğru biçimde belirlenebiləceği göstərilmemiştir.
• K-means tabanlı üsulun dərin öyrənmə, random forest və ya diğer sinifləndiricilardan daha başarılı olduğu göstərilmemiştir.
• Bina biçiminin təkbpeyəndna bina funksiyasıne səbəb olduğu iləri sürülemez.
• Zaman üçünde işlev değiştiren binaların mevcut üsulle inamılir biçimde izlenebildiği göstərilmemiştir.
• Her işlev türünün kesin və birbirinden ayrık morfologiya sınırları olduğu kanıtlanmamıştır.

Türkiyə və tətbiq açistilikndan ne ifade etmektedir?

Türkiyədə birçox bələdiyyə bina geometrisi, imar adası, yol şəbəkəsi və bazı bölgelerde bina hündürlüyü məlumatsine sahip olabilirken bina düzeyinde güncel kullanım bilgisi her zaman eyni ayrıntıda bulunmayabilir. Tədqiqatdaki yaklpeyəndm, bu tür durumlarda hangi bölgelerin yaşayış, ticarət, sənaye və ya qarışıq istifadə xüsusiləri göstərdiğine ilişkin ön inceleme üretebiləcek bir metodoloji çərçivə təqdim edir.

Uygulama üçün əvvəllikle Türkiyə’ye ait inamılir bina funksiyası etiketleriyle yerli bir doğrulama məlumat seti oluşturulmalıdır. Tarihî merkezler, plansız gelişen bölgeler, mütəşəkgil sənaye zonaları, kütləvi yaşayış sahələri və birinci mərtəbəsi ticarət yuxarı mərtəbələri yaşayış olan qarma strukturlar ayrı-ayrılıqda dəyərlendirilmelidir. Həmçinin Türkiyədəki kat yüksəkliği, parsel düzəni, imar qanunötürücüliyi və tigili tipologiyası Shenzhen’den fərqli olduğundan indeks həddleri birbaşa kopyalanmamalıdır.

Geçmiş, bugün və gələcək açistilikndan əhəmiyyəti

Geçmişte bina funksiyalarınin belirlenmesi böyük ölçüde saha gözlemi, rəsmi kayıt və ya elle görüntü yorumlama müddətçlerine dayanmıştır. Bu tədqiqat, landşaft ekolojisinde istifadə edilən indeksləri bina düzeyindeki şəhər işlev əsaslizine uyarlayarak forma məlumatıden işlev bilgisi çıqarma yönündeki gelişimi temsil etmektedir.

Bugün açistilikndan araşdırmanın töhfəsi, yalnızca yüksək dəqiqlik iddiası tpeyəndyan kapalı bir mpeyəndn öyrənməsi modeli sunmak yerine hangi morfologiya xüsusilərin işlev ayrımına töhfəda bulunduğunu görünür kılmasıdır. Bina alanı, yüksəklik, biçim qarmpeyəndklığı və sıxlıq gibi değişkenlerin ayrı-ayrılıqda yorumləsasbilmesi, üsulun qarar mantığını daha şeffaf hâle getirmektedir.

Gelecek araşdırmalarda eşleme cədvəlsunun fərqli şəhərlərde sınanması, zaman ardıcıllıqsı görüntülərinin eklenmesi, bina yeniləme kayıtlarının kullanılması və metro stansiyaları, məktəblər, xəstəxəsaslar və ya diğer maraq nöqtələrina yaxınnlık gibi ekoloji xüsusilərin dumanteme katılması önerilmektedir. Bu doğrulamalar tamamlanmadan üsul şəhər qararlar üçün təkbpeyəndna kesin məlumat kaynşəbəkəı kimi kullanılmamalıdır.

Tədqiqatın Yöntemi və Bulguları

Teknik iş axınşı

Seçilən altı indeksin teknik rolü

Temel tapıntıların teknik özeti

• Altı əsas indeksin tamamı bina funksiyaları arasında p<0,05 düzeyinde əhəmiyyətli fərqlilık göstərmişdir.
• En aşşəbəkəı BA, BH, PAFRAC və FAR profili yaşayış strukturlarında görülmüştür.
• En yüksək BA, BH, PAFRAC və FAR dəyərləri kommersiya strukturlarda bildirilmişdir.
• Səsasyi strukturları geniş taban alanı və yüksək Orta Yamaq Sahəsiyla orta-yüksək morfologiya profil göstərmişdir.
• Kamu strukturları alan, yüksəklik və sıxlıq texniki xidmətından orta aralıkta yer almıştır.
• Karma kullanım strukturları diğer dört sinif arasında ara bir profil yaratmışdır.
• Her siniftaki standart sapmalar geniş olduğundan tek bir indeks və ya kesin hədd istifadə edilərək inamılir işlev ataması strukturlamayacşəbəkəı qeyd edilmişdir.

Yöntemin güclü tərəfləri

• Tek bina, binalararası mühit və landşaft miqyaslerini eyni çərçivəde birləşdirməktedir.
• İki və üçölçülü morfologiya değişkenleri birlikte kullanmaktadır.
• Yüksək korrelyasiyalu indeksləri üç mərhələli bir seçim müddətciyle azaltmaktadır.
• Sonuçları yalnızca kapalı bir model çıktistilik kimi değil, yorumləsasbilir indeks profilleri biçiminde təqdim edir.
• Sosyoiqtisadi məlumat bulunmayan alanlarda kullanılabiləcek məlumat mənbəlarına odaklanmaktadır.

Yöntemin əsas məhdudiyyətlərı

Mənbə və Metod Qeydi

Tədqiqatın tam özgün adı: From Building Form to Functional Signatures: A Feature Selection and Charactərization Approach Using Hierarchical Landscape Indices

Müəlliflər: Duanguang Cao, Yanying Wang, Jieming Kang, Hongkuan Hui, Honglei Guo, Bing Zhang, Baolei Zhang və Hanfa Xing.

İletişim müəllifı: SSRN kayıt sayfasında Duanguang Cao əlaqə müəllifi kimi göstərilmektedir.

Eş birinci müəllif və ya eş töhfə: Yüklenen sürümde və rəsmi SSRN kaydında eş birinci müəlliflık ya da eş töhfə bilgisi belirtilmemiştir.

Kurumsal birləşmələr: Duanguang Cao, Jieming Kang və Baolei Zhang: Shandong Normal University; Yanying Wang: Qilu Normal University; Hanfa Xing: South China Normal University. Hongkuan Hui, Honglei Guo və Bing Zhang üçün SSRN kaydında qurum bilgisi təqdim edilməmişdir.

DOI: 10.2139/ssrn.6945293

Dergi: Hakemli bir jurnalde yayımlanmış sürüm təsdiqlənməmişdir.

Yayın platformau: SSRN.

Özgün nəşr sşəbəkəlayıcistilik: SSRN/Elsevier.

Yayın tarihi: SSRN kayıt sayfasında 15 Haziran 2026 yükləmə tarihi məlumatlmektedir.

Mənbə türü: Preprint araşdırma makalesi; məlumat əsaslizi, coğrafi bilgi dumantemi və modelləşdirmə tədqiqatsı.

Hakemlik durumu: Bu tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmişdir. Sonuçlar bu məhdudiyyət diqqəte alınarak okunmalıdır.

Resmî mənbə:SSRN rəsmi kayıt sayfası

DOI birləşməsı:https://doi.org/10.2139/ssrn.6945293

Bu Türkçe açıklama, yüklenen 22 sayfalık preprintin metni, formulaleri, cədvəlları, üsul diyagramları, iki və üçölçülü indeks xəritəları, korrelyasiya matrisleri, əsas komponent əsaslizi cədvəlları və K-means eşleme qrafiklerinin incelenmesiyle hazırlanmışdır. Tədqiqatda bulunmayan təsnifat dəqiqliyi, saha başaristilik, Türkiyə tətbiqsı və ya fərqli şəhərlərde ötürülə bilmə sonucu eklenmemiştir.

Mənbə mətndeki 202.915 və 81.166 nümunə ifadeleri arasındaki açıqlanmamış fərq ilə BSC və PAFRAC formulalerindeki göstərim problemları səssizcə düzeltilmemiştir. Tədqiqatın önerdiği eşleme dumantemi bşəbəkəımsız test məlumatsinde doğrulanmadığından hazır və kanıtlanmış bir bina funksiyası sinifləndiricisı kimi dəyərlendirilmemelidir.