Uşaq inkişafının qiymətləndirilməsi alətləri, uşağın idrak, motor, dil, davranış, sosial-emosional və adaptiv inkişaf kimi sahələrdə yaşına uyğun inkişaf xüsusiyyətlərini göstərib-göstərmədiyini müəyyən etmək üçün istifadə olunan skrininq və ya qiymətləndirmə vasitələridir. Bu sistematik icmal və meta-analiz aşağı, aşağı-orta və yuxarı-orta gəlirli ölkələrdə yerli olaraq hazırlanmış və ya mədəni baxımdan uyğunlaşdırılmış inkişaf qiymətləndirmə alətlərinin etibarlılığını, güvənilirliyini və diaqnostik dəqiqliyini araşdırmışdır. Yanvar 1990–May 2026 dövrünə aid 22.658 qeyd nəzərdən keçirilmiş, 54 validasiya tədqiqatı sistematik icmala, həssaslıq/spesifiklik məlumatı təqdim edən 20 tədqiqat isə meta-analizə daxil edilmişdir. Meta-analizdə birləşdirilmiş həssaslıq 0,859, birləşdirilmiş spesifiklik isə 0,805 olmuşdur.

Nəticələr göstərir ki, yerli alətlər bir çox şəraitdə inkişaf problemlərini müəyyən etmə baxımından mənalı diaqnostik performans göstərə bilər, lakin alətlər və tədqiqatlar arasında nəzərəçarpacaq fərqlər vardır. Xüsusilə bəzi alətlərdə yüksək həssaslıq daha aşağı spesifikliklə birlikdə müşahidə olunur. Bu vəziyyət mümkün qədər çox inkişaf gecikməsini aşkar etməklə yanaşı, inkişaf problemi olmayan bəzi uşaqların yanlış müsbət kimi təsnif edilməsi riskini artıra bilər.

Tədqiqatın əsas mesajı yalnız “yerli alətlər işləyir” deyil. Əsas nəticə ondan ibarətdir ki, uşaq inkişafı mədəniyyətdən asılı olmayan vahid bir ölçmə problemi deyil. Bir testin başqa ölkədə istifadəsi üçün yalnız dilə tərcümə kifayət etmir; inkişaf normaları, qulluq praktikaları, dil, sosial gözləntilər və yerli həyat şəraiti də psixometrik baxımdan yenidən sınaqdan keçirilməlidir.

Eyni zamanda tədqiqat mövcud sübut bazasının metodoloji baxımdan qüsursuz olmadığını göstərir. QUADAS-2 qiymətləndirməsində tədqiqatların əhəmiyyətli hissəsində iştirakçı seçimi, indeks test hədləri və referens standartlar baxımından yüksək və ya qeyri-müəyyən qərəz riski vardır. Buna görə birləşdirilmiş həssaslıq və spesifiklik göstəriciləri bütün yerli alətlərin hər ölkədə eyni uğurla işləyəcəyi mənasına gəlmir.

Uşaq İnkişaf Testini Yerli Dilə Tərcümə Etmək Kifayətdirmi?

Xeyr. Mənbəyə görə dilə tərcümə mədəni etibarlılığı təmin etmir. İnkişaf qiymətləndirmə aləti başqa ölkəyə keçirildikdə sözlərin tərcüməsi ilə yanaşı inkişaf gözləntiləri, qulluq praktikaları, gündəlik həyat təcrübələri, dil istifadəsi, sosial normalar, tapşırıqların tanışlığı və lazım gəldikdə qiymətləndirmə və ya inkişaf mərhələsi hədləri də yerli kontekstdə sınaqdan keçirilməlidir.

Bir çox inkişaf qiymətləndirmə aləti ilkin olaraq yüksək gəlirli ölkələrdə və xüsusilə ingilisdilli mühitlərdə hazırlanmışdır. Onların birbaşa başqa mədəniyyətə köçürülməsi ölçülən davranışın uşağın həqiqi inkişaf potensialından daha çox testin mədəni uyğunluğunu əks etdirməsinə səbəb ola bilər.

Buna görə mədəni uyğunlaşdırma, yalnız dilə tərcümə deyil; ölçmə alətinin hədəf cəmiyyətdə eyni psixoloji və ya inkişaf konstruktunu mənalı şəkildə ölçüb-ölçmədiyini sınayan çoxmərhələli prosesdir.

Niyə yerli alətlərə ehtiyac var?

Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə inkişaf gecikmələrinin erkən müəyyən edilməsi xüsusilə vacibdir; lakin mütəxəssislərin sayı, vaxt, xərc və standartlaşdırılmış testlərə çıxış məhdud ola bilər.

Yeni testin sıfırdan hazırlanması və yaş normalarının qurulması isə olduqca bahalı və vaxt aparandır. Buna görə mövcud alətlərin yerli dillərə və mədəniyyətlərə uyğunlaşdırılması və ya daha qısa yerli skrininq alətlərinin hazırlanması praktik seçim ola bilər.

Lakin ucuz və ya tətbiq oluna bilən olmaq təkbaşına kifayət deyil. Alət eyni zamanda güvənilir, etibarlı və yetərli diaqnostik dəqiqliyə malik olmalıdır.

Həssaslıq və Spesifiklik Nə Deməkdir?

Həssaslıq, həqiqətən inkişaf problemi olan uşaqların test tərəfindən düzgün şəkildə müsbət kimi müəyyən edilmə nisbətini; spesifiklik isə inkişaf problemi olmayan uşaqların düzgün şəkildə mənfi kimi təsnif edilmə nisbətini ifadə edir.

Məsələn, həssaslığı yüksək olan alət inkişaf problemi olan uşaqların çox azını nəzərdən qaçıra bilər. Lakin spesifikliyi aşağıdırsa, inkişaf problemi olmayan bəzi uşaqları da yanlış şəkildə riskli kimi təsnif edə bilər.

Buna görə qiymətləndirmə alətinin yalnız “yüksək həssaslığa” malik olması onun avtomatik olaraq ideal olduğu demək deyil. Skrininqin məqsədi, səhiyyə sisteminin tutumu və yanlış müsbət/yanlış mənfi nəticələrin xərci birlikdə qiymətləndirilməlidir.

İcmalın əsas tədqiqat məqsədi

Tədqiqatın iki əsas məqsədi vardır:

1. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə istifadə olunan yerli neyroinkişaf qiymətləndirmə alətlərinin qlobal səviyyədə qəbul edilmiş referens alətlərlə müqayisədə etibarlılığını qiymətləndirmək.
2. Yerli olaraq hazırlanmış və ya uyğunlaşdırılmış alətlərin güclü və zəif tərəflərini müəyyən etmək.

Hansı inkişaf sahələri araşdırılır?

İcmala daxil edilən alətlər yalnız bir inkişaf sahəsi ilə məhdudlaşmır. Araşdırılan ölçülər arasında:

• idrak inkişafı,
• dil və ünsiyyət,
• incə və kobud motor inkişafı,
• şəxsi-sosial inkişaf,
• davranış problemləri,
• icraedici funksiyalar,
• sensor funksiyalar,
• adaptiv davranış,
• görmə və eşitmə,
• bəzi alətlərdə nevroloji və neyroinkişaf çatışmazlıqları

vardır.

Hansı ölkələr və gəlir qrupları əhatə olunub?

Tədqiqatlar aşağı gəlirli ölkələrdə (LIC), aşağı-orta gəlirli ölkələrdə (LMIC) və yuxarı-orta gəlirli ölkələrdə (UMIC) aparılmışdır.

Mənbə ümumi təsviri bölmədə 54 tədqiqat üçün 5 LIC, 28 LMIC və 22 UMIC tədqiqatı bildirmişdir. Bu rəqəmlərin cəminin 55 olması eyni vaxtda bir neçə gəlir qrupundakı ölkəni əhatə edən çoxölkəli tədqiqatların təsnifatı ilə əlaqəli ola bilər; mənbə bunu ayrıca izah etmir və rəqəm burada dəyişdirilməmişdir.

Nümunə ölçüləri son dərəcə geniş diapazondadır: ən kiçik tədqiqat Banqladeşdə 30 uşaq, ən böyük tədqiqat isə Braziliyada 45.640 uşaq əhatə etmişdir.

Yerli uyğunlaşdırma necə aparılıb?

Tədqiqatlarda geniş yayılmış uyğunlaşdırma prosesi:

1. testin məqsədinin müəyyən edilməsi,
2. mövcud maddələrin seçilməsi və ya dəyişdirilməsi,
3. tərcümə və geri tərcümə,
4. mədəni uyğunlaşdırma,
5. ekspert rəyi,
6. yerli valideynlərin və ya hədəf populyasiyanın geribildirimi,
7. pilot tətbiq,
8. güvənilirlik və etibarlılıq qiymətləndirilməsi

mərhələlərini əhatə edir.

Bu proseslərin tədqiqatdan tədqiqata eyni keyfiyyətdə tətbiq edilməməsi icmaldakı psixometrik heterogenliyin mühüm mənbələrindən biridir.

Mədəni kontekst test performansını niyə dəyişə bilər?

İnkişaf tapşırığı müəyyən cəmiyyətdə gündəlik həyatın təbii hissəsi olduğu halda, başqa cəmiyyətdə uşaq üçün qeyri-adi ola bilər. Eyni şəkildə valideynlərin uşaqlardan gözlədiyi müstəqillik, dil istifadəsi, oyun, incə motor tapşırıqları və ya sosial davranışlar mədəniyyətlər arasında dəyişə bilər.

Buna görə standart testdə aşağı performans hər zaman həqiqi inkişaf gecikməsi demək olmaya bilər. Bəzən ölçmənin özü hədəf kontekstə yetərincə uyğunlaşdırılmamış ola bilər.

Yerli alətlərin potensial gücü ölçməni uşağın həqiqətən yaşadığı mədəni mühitə yaxınlaşdıra bilməsidir.

Yerli Uşaq İnkişafı Alətləri Ümumilikdə Nə Dərəcədə Dəqiqdir?

Meta-analizdə yerli olaraq uyğunlaşdırılmış və ya hazırlanmış alətlərin birləşdirilmiş həssaslığı 0,859 (%95 GA: 0,78–0,91), birləşdirilmiş spesifikliyi isə 0,805 (%95 GA: 0,71–0,87) olmuşdur. Bu göstəricilər ümumilikdə kifayət qədər güclü diaqnostik performansa işarə etsə də, alətlər və tədqiqatlar arasındakı dəyişkənliyə görə bir testin hər kontekstdə eyni performans göstərəcəyi fərz edilə bilməz.

MDAT: güclü yerli alət nümunəsi

Malawi Developmental Assessment Tool (MDAT), kənd Afrika konteksti üçün hazırlanmış və tədqiqatda güclü psixometrik performans göstərən nümunələrdən biridir.

Mənbədə MDAT üçün:

Həssaslıq: %97
Spesifiklik: %81

bildirilmişdir.

Bu performans kontekstə xas alət hazırlamağın yalnız “qlobal standartın daha zəif alternativi” olmadığını; bəzi şəraitlərdə güclü psixometrik alət yaratmağın mümkün olduğunu göstərir.

Lucknow Developmental Screen

Hindistanda hazırlanmış Lucknow Developmental Screen üçün:

Həssaslıq: %95,7
Spesifiklik: %72

bildirilmişdir.

Bu alət inkişaf problemi olan uşaqların böyük hissəsini aşkar etsə də, daha aşağı spesifiklik səbəbindən yanlış müsbət sayının artması ehtimalı vardır.

Ten Questions Questionnaire nümunəsi

Ten Questions Questionnaire alətinin bəzi qiymətləndirmələrində çox yüksək həssaslıq, lakin xeyli aşağı spesifiklik müşahidə olunmuşdur. Mənbənin müzakirəsində nümunə olaraq:

Həssaslıq: %100
Spesifiklik: %25

verilir.

Bu ekstremal nümunə inkişaf skrininqində yalnız “mümkün qədər çox halı aşkar etmək” strategiyasının niyə kifayət etmədiyini göstərir.

Alətlər arasında niyə bu qədər böyük fərq var?

20 meta-analiz tədqiqatında həssaslıq %25–%100, spesifiklik isə %25–%98 aralığında dəyişmişdir.

Bu dəyişkənlik:

• istifadə olunan inkişaf sahəsi,
• test həddi,
• uşaqların yaşı,
• ölkə və mədəniyyət,
• nümunə götürmə üsulu,
• referens standart,
• test tətbiq edən şəxs,
• lokallaşdırmanın keyfiyyəti

kimi amillərlə əlaqəli ola bilər.

Meta-analizdə həssaslıq üçün tədqiqatlararası variasiya 1,30 (%95 GA: 0,58–2,88), spesifiklik üçün isə 1,35 (%95 GA: 0,70–2,59) kimi bildirilmiş və mənbə bunu orta səviyyəli heterogenliklə uyğun şəkildə şərh etmişdir.

Alt sahə tədqiqatlarının çıxarılması nəticəni dəyişdirdimi?

Üç tədqiqat yalnız inkişafın müəyyən alt sahələrini bildirdiyinə görə həssaslıq analizi aparılmış və bu tədqiqatlar çıxarıldıqda ümumi meta-analiz nəticələrində əhəmiyyətli dəyişiklik müşahidə edilməmişdir.

Bu nəticə əsas birləşdirilmiş həssaslıq və spesifiklik qiymətləndirmələrinin həmin üç tədqiqatdan həddindən artıq asılı olmadığını göstərir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Sistematik icmal dizaynı

İcmal diaqnostik dəqiqlik tədqiqatları üçün PRISMA prinsiplərinə uyğun aparılmış və Open Science Framework platformasında 10.17605/OSF.IO/GU28K nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır.

Verilənlər bazaları və dövr

Ədəbiyyat axtarışı aşağıdakı verilənlər bazalarında aparılmışdır:

• PsycINFO,
• PubMed,
• Cochrane,
• Embase.

Nəşr dövrü Yanvar 1990–May 2026 olaraq müəyyən edilmişdir.

İştirakçılar

Daxil edilən tədqiqatlar doğuşdan 18 yaşına qədər uşaqları və yeniyetmələri əhatə edir.

Həm sağlam əhali nümunələri, həm də klinik mühitlər daxil edilmişdir. Bununla belə, vaxtından əvvəl doğulmuş uşaqlardan və ya yalnız HIV, malyariya/AIDS kimi xüsusi qruplardan ibarət, ümumi əhalini təmsil etməyən tədqiqatlar xaric edilmişdir.

Tədqiqatların seçimi

Tam mətn üzrə xaricetmə səbəbləri

Meta-analiz necə aparıldı?

Diaqnostik dəqiqlik üçün həssaslıq və spesifiklik göstəriciləri analiz edilmişdir. Tədqiqatlarda birbaşa bildirilmədikdə doğru müsbət, yanlış müsbət, doğru mənfi və yanlış mənfi göstəricilər mövcud məlumatlardan hesablanmışdır.

Forest plotlar Review Manager 5.4.1 ilə hazırlanmışdır.

Birləşdirilmiş diaqnostik dəqiqlik analizi üçün STATA 18.5 proqramında Metandi əmri və iki dəyişənli diaqnostik model istifadə edilmiş; əlavə olaraq iyerarxik Summary Receiver Operating Characteristic (HSROC) əyrisi yaradılmışdır.

Forest plot nə göstərir?

17-ci səhifədəki Şəkil 3 meta-analizə daxil edilən tədqiqatların ayrı-ayrılıqda həssaslıq və spesifiklik göstəricilərini %95 etibar intervalları ilə göstərir.

Qrafikin elmi əhəmiyyəti bütün yerli alətlərin eyni dəqiqlikdə olmadığını aydın şəkildə göstərməsidir. Bəzi alətlərdə həssaslıq çox yüksək olduğu halda spesifiklik aşağıdır; bəzilərində isə performans daha balanslıdır.

ROC/HSROC analizi nə göstərir?

17-ci səhifədəki Şəkil 4 tədqiqatların ümumi diaqnostik performansını həssaslıq-spesifiklik fəzasında göstərir.

HSROC variasiya komponentləri:

σ²α = 2,33 (%95 GA: 1,13–4,81)
σ²θ = 0,74 (%95 GA: 0,37–1,48)

olaraq bildirilmişdir. Bunlar müvafiq olaraq tədqiqatlararası diaqnostik dəqiqlik fərqlərinin və hədd fərqlərinin mövcudluğuna işarə edir.

QUADAS-2 keyfiyyət qiymətləndirməsi

İki tədqiqatçı işləri müstəqil şəkildə QUADAS-2 ilə qiymətləndirmişdir. Qərəzin dörd əsas sahəsi araşdırılmışdır:

Axın və zamanlama sətrində mənbədə bildirilən faizlərin cəmi %103-dür. Bu göstəricilər burada mənbədə verildiyi şəkildə saxlanmış; mümkün yuvarlaqlaşdırma və ya hesabat xətası səssizcə düzəldilməmişdir.

İştirakçı seçimi niyə əsas keyfiyyət problemidir?

Tədqiqatların təxminən %70-ində convenience sampling və ya hal-nəzarət dizaynına görə iştirakçı seçimi baxımından yüksək qərəz riski müəyyən edilmişdir.

Bu, test performansının real əhali skrininqində görünəndən daha yaxşı və ya fərqli görünməsinə səbəb ola bilər. Test artıq inkişaf pozuntusu olduğu bilinən uşaqlarla açıq şəkildə sağlam uşaqları müqayisə etdikdə, real həyatda sərhəd halları ilə müqayisədə qrupları daha asan ayıra bilər.

Referens standart problemi

Referens standart sahəsində tədqiqatların %78-ində risk “qeyri-müəyyən” kimi qiymətləndirilmişdir. Bu o deməkdir ki, istifadə olunan müqayisə üsulları hər zaman kifayət qədər aydın və ya standart şəkildə təqdim edilməmişdir.

Diaqnostik dəqiqlik tədqiqatında indeks testinin nə ilə müqayisə edildiyi kritik olduğuna görə, bu qeyri-müəyyənlik birləşdirilmiş performans təxminlərinin ehtiyatla şərh edilməsini tələb edir.

Təsviri analiz: aşağı gəlirli ölkələr

LIC qrupunda Efiopiya, Malavi və bir neçə Afrika ölkəsini əhatə edən tədqiqatlar qiymətləndirilmişdir. İstifadə olunan alətlər arasında DDST, uyğunlaşdırılmış BSID-III və IDELA vardır.

Motor, dil, sosial, fiziki və idrak inkişaf sahələrində ümumilikdə orta-yüksək qiymətləndiricilərarası güvənilirlik və yaxşı məzmun etibarlılığı bildirilmişdir. Lakin bəzi uyğunlaşdırılmış şkalalarda konvergent etibarlılıq yaş qruplarına görə dəyişmişdir.

Aşağı-orta gəlirli ölkələr

LMIC tədqiqatları Keniya, Banqladeş, Hindistan və digər ölkələri əhatə edir. ASQ, IBAS, RNDA, KDI, TIMP və müxtəlif yerli inkişaf alətləri araşdırılmışdır.

ASQ tədqiqatlarında daxili tutarlılıq təxminən 0,70–0,76 aralığında; IBAS üçün test-təkrar test güvənilirliyi 0,96 və qiymətləndiricilərarası güvənilirlik 0,95 kimi bildirilmişdir.

RNDA tədqiqatlarında qiymətləndiricilər arasındakı uyğunluq sahələrə görə təxminən 0,76–0,93 arasında dəyişmişdir.

Yuxarı-orta gəlirli ölkələr

UMIC qrupunda İran, Cənubi Afrika, Braziliya, Çin və digər ölkələrdən tədqiqatlar vardır.

ASQ-nun mədəni baxımdan uyğunlaşdırılmış versiyalarında Cronbach alfa göstəriciləri yaş və alt sahələrə görə 0,31–0,96 arasında geniş şəkildə dəyişmişdir. Bu nəticə eyni test ailəsinin psixometrik performansının müxtəlif inkişaf sahələri və yaşlarda bərabər olmadığını göstərir.

BRIEF üçün α=0,98; TQ üçün α=0,60; ELOM və BRIEF üçün test-təkrar test güvənilirliyi müvafiq olaraq təxminən 0,80 və 0,81 kimi bildirilmişdir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi

• Yerli olaraq uyğunlaşdırılmış və ya hazırlanmış inkişaf alətləri aşağı resurslu bir çox kontekstdə istifadə oluna bilən diaqnostik performans göstərə bilər.
• 20 tədqiqatın meta-analizində birləşdirilmiş həssaslıq 0,859 və spesifiklik 0,805-dir.
• Mədəni baxımdan kontekstə uyğun alətlər yüksək gəlirli ölkələrdən birbaşa köçürülən testlərə mənalı alternativlər təqdim edə bilər.
• MDAT güclü həssaslıq və spesifiklik göstərən nümunələrdən biridir.
• Yüksək həssaslıq bəzi alətlərdə aşağı spesifiklik və yanlış müsbət riski ilə birlikdə müşahidə oluna bilər.
• Tərcümə təkbaşına mədəni etibarlılığı təmin etmir.
• Yerli maraqlı tərəflərin iştirakı və pilotlaşdırma kontekstual uyğunluğu gücləndirə bilər.
• Mövcud validasiya ədəbiyyatında mühüm metodoloji keyfiyyət problemləri vardır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi

• Bütün yerli inkişaf alətlərinin eyni dəqiqlikdə olduğu göstərilməmişdir.
• 0,859 həssaslıq və 0,805 spesifiklik hər bir alətə ayrıca aid deyil; bunlar 20 tədqiqatın birləşdirilmiş meta-analitik təxminləridir.
• Yüksək həssaslıq təkbaşına güclü ümumi test performansı demək deyil.
• Yerli dilə tərcümə edilmiş hər bir şkala avtomatik olaraq etibarlı deyil.
• Bir ölkədə validasiya edilmiş alətin başqa ölkədə yenidən validasiya edilmədən istifadə oluna biləcəyi göstərilməmişdir.
• Yerli alətlərin qlobal referens alətlərdən hər şəraitdə daha yaxşı olduğu göstərilməmişdir.
• Meta-analiz bütün inkişaf sahələri, yaş qrupları və ölkələrdə dəyişməz vahid dəqiqlik səviyyəsini sübut etmir.
• Skrininq nəticəsi klinik diaqnozla eyni deyil.

Məhdudiyyətlər

İcmaldakı 54 tədqiqatdan 29-u yalnız etibarlılıq və ya güvənilirlik məlumatları verdiyinə görə əsas diaqnostik dəqiqlik meta-analizinə daxil edilə bilməmişdir.

QUADAS-2 nəticələri xüsusilə iştirakçı seçimi, referens standartlar və indeks test hədlərində mühüm keyfiyyət problemlərinin olduğunu göstərir.

Tədqiqatlar arasında:

• nümunə quruluşu,
• yaş qrupları,
• ölkə və region,
• test növü,
• referens standart,
• uyğunlaşdırma prosesi,
• statistik metod

baxımından ciddi heterogenlik vardır.

Bəzi alətlər yalnız bir şəhərdə və ya dar yaş qrupunda validasiya edilmişdir. Məsələn, OX-NDA yalnız Pelotas, Braziliyada qiymətləndirilmiş; PEDS tədqiqatı isə 3–12 aylıq körpələrlə məhdudlaşdırılmışdır. Buna görə nəticələri bütün ölkəyə və ya bütün yaşlara şamil etmək təhlükəsiz deyil.

Gələcək tədqiqatlar

Müəlliflər daha standart və mədəni əsaslandırılmış validasiya çərçivələri təklif edirlər.

Gələcək tədqiqatlar:

• daha təmsilçi nümunələrdən istifadə etməli,
• yerli ailələri və mütəxəssisləri inkişaf prosesinə cəlb etməli,
• test hədlərini əvvəlcədən müəyyən etməli,
• referens standartları açıq şəkildə hesabatlandırmalı,
• müxtəlif yaş və regionlarda təkrar validasiya aparmalı,
• testlərin proqnozlaşdırma gücünü uzunmüddətli olaraq qiymətləndirməli,
• rəqəmsal qiymətləndirmə alətlərinin aşağı resurslu mühitlərdə tətbiq oluna bilməsini və dəqiqliyini araşdırmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Assessing Childhood Development: Systematic Review and Meta-Analysis on the Validation of Local Assessment Tools in the Context of Developing Countries

Müəlliflər: Seep Lassi; Maira Niaz; Zoya Navid Ansari; Hamza Iftikar; Shanzay Rizvi; Hamna Amir; Zain Hasnain; Sidra Kaleem Jafri; Jai K. Das.

Məsul müəllif: Jai K. Das.

Qurum: Institute for Global Health and Development və Department of Paediatrics and Child Health, Aga Khan University, Karachi, Pakistan.

Jurnal: Psychology International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / məqalə: 2026, 8, 35.

DOI: 10.3390/psycholint8020035

Göndərilmə: 13 Mart 2026.

Reviziya: 18 May 2026.

Qəbul: 24 May 2026.

Nəşr: 5 İyun 2026.

Mənbə növü: Sistematik icmal və diaqnostik dəqiqlik meta-analizi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Protokol qeydiyyatı: Open Science Framework; DOI 10.17605/OSF.IO/GU28K.

Hesabat standartı: PRISMA — diaqnostik dəqiqlik tədqiqatları.

Axtarış dövrü: Yanvar 1990–May 2026.

Verilənlər bazaları: PsycINFO, PubMed, Cochrane və Embase.

İlkin qeydlər: 22.658.

Daxil edilən tədqiqat: 54 validasiya tədqiqatı.

Meta-analiz: Həssaslıq və spesifiklik bildirən 20 tədqiqat.

Təsviri analiz: 34 tədqiqat.

Yaş aralığı: Doğuş–18 yaş.

Əsas nəticə: Birləşdirilmiş həssaslıq 0,859 (%95 GA: 0,78–0,91); birləşdirilmiş spesifiklik 0,805 (%95 GA: 0,71–0,87).

Qərəz riski aləti: QUADAS-2.

Meta-analiz proqramı: Review Manager 5.4.1 və STATA 18.5 Metandi; bivariate model və HSROC.

Maliyyələşmə: Tədqiqat xarici maliyyələşmə almamışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Sistematik icmalda istifadə olunan məlumatlar açıq şəkildə nəşr olunmuş tədqiqatlardan əldə edilmiş və birləşdirilmiş təxminlərdən istifadə olunmuşdur.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər tədqiqata təsir göstərə biləcək məlum maliyyə marağı və ya şəxsi münasibət bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma J.K.D.; skrininq, axtarış və məlumat çıxarılması M.N., S.L., Z.N.A., H.I., S.R., H.A. və Z.H.; metodologiya M.N., S.L. və Z.N.A.; proqram təminatı S.L., Z.N.A. və M.N.; analiz S.L., Z.N.A. və J.K.D.; ilkin layihə S.L. və Z.N.A.; nəzərdən keçirmə/redaktə Z.N.A., S.L., S.K.J. və J.K.D.; nəzarət J.K.D.

Əsas elmi məhdudiyyət: Birləşdirilmiş meta-analitik dəqiqlik bütün yerli alətlərin ayrı-ayrılıqda və ya bütün mədəniyyətlərdə eyni performans göstərdiyi mənasına gəlmir. Tədqiqatlar arasında mühüm metodoloji və kontekstual heterogenlik vardır; bəzi alətlərdə yüksək həssaslıq aşağı spesifikliklə birlikdə müşahidə olunur. Skrininq alətləri klinik diaqnozu əvəz etmir və hər yeni istifadə kontekstində kifayət qədər mədəni və psixometrik validasiya tələb edir.

Mənbədaxili hesabat qeydi: Mənbə 54 tədqiqat üçün 5 LIC, 28 LMIC və 22 UMIC tədqiqatı bildirir; kateqoriyaların cəmi 55-dir və bu göstərici burada dəyişdirilməmişdir. QUADAS-2 flow/timing sahəsində %22 yüksək, %44 aşağı və %37 qeyri-müəyyən risk bildirilmişdir; cəmin %103 olması səbəbindən göstəricilər mənbədə təqdim edildiyi formada saxlanmışdır.