Süni İntellektə Hüquqi Şəxsiyyət Vermək ilə Onun Hərəkətlərini Kiməsə Aid Etmək Eyni Şeydirmi?

Xeyr. Hüquqi şəxsiyyət bir varlığın öz adından hüquq və öhdəlik daşıya bilməsini ifadə edərkən, məsuliyyətin aid edilməsi konkret hərəkətin hüquqi nəticələrinin hansı insan və ya qurum üzərində yaranacağını müəyyən edir. Tədqiqata görə süni intellekt məsuliyyətində əsas praktik məsələ çox vaxt şəxsiyyət deyil, aidetmədir.

Hüquqi şəxsiyyət

Mənbə hüquqi şəxsiyyəti bir varlığın öz adından hüquq sahibi ola bilməsi, borc öhdəliyi götürməsi, iddia qaldırması və ya ona qarşı iddia qaldırıla bilməsi kimi hüquqi qabiliyyətlərə malik olması kimi tərif edir.

Şirkətlər bunun klassik nümunəsidir. Lakin şirkətin hüquqi şəxs olması onun daxilində edilən hər bir hərəkətin avtomatik olaraq hansı şəxsə və ya hansı korporativ orqana aid ediləcəyini təkbaşına izah etmir. Bunun üçün əlavə olaraq təmsilçilik, vəkalət, işəgötürən məsuliyyəti və oxşar aidetmə qaydaları lazımdır.

Agency — təmsilçilik münasibəti

Tədqiqata görə agency özlüyündə “şəxsiyyət” deyil, xüsusi hüquq münasibətidir. Klassik təmsilçilik hüququnda əsas tərəf nümayəndəyə onun adından hərəkət etmək səlahiyyəti verməli, nümayəndə də bu münasibəti qəbul etməlidir.

Bu quruluş tarixən şəxs ola bilən aktorlar üzərində formalaşıb. Müəllifin arqumentinə görə AI sistemi formal mənada fiduciary öhdəlik daşıyan klassik nümayəndə kimi qəbul edilməsə belə, AI vasitəsilə edilən hərəkətlər yenə də başqa hüquqi mexanizmlər yolu ilə şirkətə və ya insana aid edilə bilər.

Attribution — hüquqi nəticənin aid edilməsi

Attribution konkret hərəkətin və ya zərərin hüquqi nəticələrinin kimə bağlanacağını müəyyən edən daha geniş prosesdir.

Tədqiqat bu anlayışın təmsilçilik hüququndan kənara da uzandığını vurğulayır. Məhsul məsuliyyəti, yanlış bəyan, delikt və qanunvericilikdən doğan öhdəliklər də AI sisteminin hərəkətini insan və ya şirkət aktoruna bağlaya bilər.

Principal Displacement Nədir?

Principal displacement konkret AI çıxışının və ya hərəkətinin sistemi istifadə edən insanın və ya qurumun açıq şəkildə səlahiyyətləndirdiyi, qabaqcadan gördüyü və ya əvvəlcədən nəzərdən keçirə bildiyi davranışdan nə qədər uzaqlaşdığını ifadə edən dərəcəli anlayışdır.

Müəllif bu uzaqlaşmanı ən azı üç ölçüdə qiymətləndirir:

Aşağı principal displacement, məsələn, müştəri xidməti chatbotunun şirkət siyasətini səhv ötürməsi halıdır. Şirkət ümumi tapşırığı açıq şəkildə verib və çıxışlara nəzarət etməsi prinsipcə mümkündür.

Yüksək principal displacement isə açıq uclu AI agentinin qiymət barədə danışıqlar aparması, əməliyyat icra etməsi və ya üçüncü şəxslərlə şirkəti bağlaya biləcək öhdəliklər götürməsi kimi ssenarilərdir. Bu halda konkret öhdəlik nə əvvəlcədən açıq şəkildə təsdiqlənmiş, nə də hüquqi təsir yaranmazdan əvvəl insan tərəfindən nəzərdən keçirilmiş ola bilər.

Məsuliyyətin Aid Edilməsi Boşluğu Nədir?

Məsuliyyətin aid edilməsi boşluğu AI-nin zərərverici hərəkətinin aydın olduğu, lakin həmin konkret hərəkətin heç bir insan və ya qurum tərəfindən birbaşa səlahiyyətləndirilmədiyi, əvvəlcədən nəzərdən keçirilə bilmədiyi və klassik təmsilçilik və ya məhsul məsuliyyəti qaydalarının hadisəyə tam uyğun gəlmədiyi vəziyyəti ifadə edir.

Mənbə üç elementi göstərir:

1. Zərər realdır və AI sisteminin səbəbli rolu mübahisəsizdir.
2. Heç bir insan konkret zərərli hərəkəti xüsusi olaraq səlahiyyətləndirməyib, nəzərdən keçirməyib və ya praktik olaraq nəzərdən keçirə bilməyib.
3. Nə klassik təmsilçilik hüququ, nə də məhsul məsuliyyəti hadisəyə aydın şəkildə tətbiq edilə bilir.

Müəllif bunun xüsusilə avtonom danışıqlar, çoxaddımlı planlaşdırma və alət istifadəsi edən agentic AI sistemlərində yarana biləcəyini müdafiə edir.

Məhsul qüsuru olmayan, lakin səlahiyyət sərhədini aşan davranış

Tədqiqata görə klassik məhsul məsuliyyəti texniki cəhətdən qüsurlu chatbot və ya proqram xətası halında yaxşı işləyə bilər. Lakin AI agenti texniki baxımdan “qüsurlu” olmadan, ümumi səlahiyyət daxilində hərəkət edərkən əsas aktorun heç düşünmədiyi formada konkret öhdəlik yarada bilər.

Belə halda sual “məhsul xarab idimi?” deyil, “bu diskresiyanın iqtisadi və hüquqi riski kimin üzərində olmalıdır?” sualına çevrilir.

Tədqiqat üsulu

Məqalə empirik məhkəmə statistikası istehsal etmir. Metod doktrinal və müqayisəli hüquq təhlilidir.

Tədqiqat beş hüquq sisteminə fokuslanır:

• Amerika Birləşmiş Ştatları
• Birləşmiş Krallıq
• Avropa İttifaqı
• Kanada
• Braziliya

Müəllif bildirir ki, bu sistemləri AI şəxsiyyəti, təmsilçilik və ya məsuliyyətin aid edilməsi ilə birbaşa əlaqəli məhkəmə qərarı və ya qanunvericilik hazırlamış/təklif etmiş olmaları, doktrinal fərqlilik göstərmələri və ilkin hüquq mənbələrinin yoxlanıla bilməsi səbəbindən seçib.

ABŞ və Birləşmiş Krallıq Məhkəmələri AI-nı İxtiraçı Kimi Qəbul Etdimi?

Mənbədə araşdırılan Thaler qərarlarına görə xeyr. ABŞ Federal Circuit və Birləşmiş Krallıq Supreme Court mövcud patent qanunvericiliyindəki “inventor” kateqoriyasının fiziki şəxs tələb etdiyi nəticəsinə gəlib; lakin bu qərarlar AI tərəfindən yaradılmış ixtiraların gələcəkdə hansı siyasət rejiminə tabe olmalı olduğu kimi daha geniş sualları qəti həll etməyib.

ABŞ — Thaler v. Vidal

Tədqiqata görə Federal Circuit Patent Act daxilində “individual” sözünün və insanlara xas əvəzliklərin istifadəsinə görə ixtiraçının fiziki şəxs olmalı olduğunu qəbul edib.

Mənbənin vurğuladığı mühüm məqam odur ki, şirkətlər hüquqi şəxsiyyətə malik olsalar da, ixtiraçı sayıla bilməzlər. Deməli, patent hüququ kontekstində məsələ yalnız “şəxsiyyət” deyil; daha dar kateqoriya olan fiziki şəxs statusudur.

Birləşmiş Krallıq — DABUS

Birləşmiş Krallıq Supreme Court da oxşar şəkildə mövcud Patent Act çərçivəsində ixtiraçının şəxs olmalı olduğunu qəbul edib.

Mənbə bu qərarın AI çıxışının avtomatik olaraq AI sahibinə məxsus olacağına dair ümumi qayda yaratmadığını da vurğulayır.

Moffatt v. Air Canada Niyə Vacibdir?

Moffatt v. Air Canada aşağı principal displacement səviyyəsində AI qaynaqlı yanlış bəyanın şirkətin öz bəyanı kimi qiymətləndirilərək hüquqi şəxsiyyət mübahisəsinə ehtiyac qalmadan şirkətə aid edilə biləcəyini göstərən əsas nümunədir.

Mənbəyə görə Air Canada-nın müştəri xidməti chatbotu yas endirimi barədə şirkətin həqiqi siyasətinə zidd məlumat verib.

Air Canada chatbotu müstəqil məlumat mənbəyi və ya ayrıca varlıq kimi göstərməyə çalışıb; British Columbia Civil Resolution Tribunal isə şirkətin öz internet saytındakı məlumatdan məsul olduğuna qərar verib.

Müəllif üçün bu qərarın əsas əhəmiyyəti məhkəmənin “chatbot şəxsdir?” sualını həll etmədən birbaşa “bu bəyan kimə aiddir?” sualına cavab verməsidir.

Kanada nümunəsinin sərhədi

Tədqiqatın məhdudiyyətlər bölməsində Moffatt qərarının kiçik mübahisələr tribunalının qərarı olduğu, hətta British Columbia-da belə bağlayıcı ali məhkəmə presedenti yaratmadığı və apellyasiya baxışından keçmədiyi açıq şəkildə qeyd olunur.

Avropa İttifaqı Hüquqi Şəxsiyyət Yerinə Hansı Yolu Seçdi?

Mənbənin təhlilinə görə Avropa İttifaqı əvvəlcə elektron şəxsiyyət ideyasını müzakirə edib, sonra AI-yə xüsusi ayrıca məsuliyyət direktivi təklif edib, lakin geri götürüb və sonda ümumi məhsul məsuliyyəti rejimini proqram təminatı və AI sistemlərini əhatə edəcək şəkildə genişləndirən yanaşma qəbul edib.

Elektron şəxsiyyət müzakirəsi

2017-ci il Avropa Parlamenti robotika qətnaməsində bəzi inkişaf etmiş avtonom robotlar üçün “electronic persons” statusunun araşdırılması təklif edilmişdi.

Mənbə bu yanaşmanın güclü etirazlarla qarşılaşdığını və bağlayıcı hüquqi şəxsiyyət tənzimləməsinə çevrilmədiyini bildirir.

AI Liability Directive

Tədqiqata görə 2022-ci ildə təklif olunan AI Liability Directive AI qaynaqlı zərər iddialarında sübut və səbəbiyyət problemlərini yüngülləşdirmək üçün hazırlanmışdı.

Mənbə bu təklifin 2025-ci ildə geri götürüldüyünü və bundan sonra məsuliyyət problemlərinin böyük ölçüdə milli hüquqlar və yenilənmiş Product Liability Directive vasitəsilə həll ediləcəyini müdafiə edir.

Product Liability Directive 2024/2853

Məqalə yeni məhsul məsuliyyəti direktivinin “product” anlayışına proqram təminatı və AI sistemlərini açıq şəkildə daxil etdiyini və texniki/elmi mürəkkəbliyin sübutetməni həddindən artıq çətinləşdirdiyi hallarda qüsur və ya səbəbiyyət lehinə bəzi sübut asanlıqları yaratdığını bildirir.

Mənbə həmçinin AI kimi bazara çıxdıqdan sonra dəyişməyə davam edən sistemlər baxımından sonradan əhəmiyyətli şəkildə dəyişdirilmiş məhsullar üçün davam edən məsuliyyət məntiqinə diqqət çəkir.

Braziliya Tədqiqatda Necə Ələ Alınır?

Mənbə Braziliyadakı PL 2338/2023-ü AI sistemlərinə hüquqi şəxsiyyət vermək əvəzinə inkişaf etdirici, təminatçı və operator kimi insan və ya şirkət aktorlarına risk dərəcəsinə görə öhdəliklər paylayan model kimi qiymətləndirir.

Müəllif bu layihəni hələ qüvvəyə minmiş yekun hüquq kimi deyil, 2026-cı ilin avqustu etibarilə qanunvericilik prosesi davam edən təklif kimi açıq şəkildə xarakterizə edir.

Bu fərq vacibdir: mənbədə Braziliya ilə bağlı qiymətləndirmə qüvvədə olan qəti norma deyil, həmin tarixdəki qanunvericilik prosesinin təhlili kimi təqdim olunur.

DAAS Nədir?

DAAS AI vasitəli hərəkəti AI-nin insan və ya şirkət əsasından nə dərəcədə müstəqilləşdiyinə görə üç pilləyə bölən və hər pillədə fərqli mövcud hüquq doktrinalarının tətbiqini təklif edən normativ məsuliyyət aidetmə çərçivəsidir.

Tier One — Scripted Attribution

AI sistemi əsasən əsas aktorun hazırladığı, təsdiqlədiyi və ya seçdiyi məzmunu ötürür.

Nümunə: şirkət siyasətini istifadəçiyə çatdıran müştəri chatbotu.

Mənbəyə görə burada xüsusi AI şəxsiyyətinə və ya yeni AI hüququ kateqoriyasına ehtiyac yoxdur. Şirkət öz kommunikasiya kanalı vasitəsilə etdiyi bəyanın nəticələrini daşıyır.

Tier Two — Bounded Discretionary Attribution

AI sistemi real seçim və ya istehsal səlahiyyəti istifadə edir, lakin bu səlahiyyət şirkətin müəyyən etdiyi sərhədlər daxilindədir və ağlabatan şəkildə test və ya nəzarət edilə bilər.

Nümunələr:

• Müəyyən edilmiş qiymət intervalında işləyən qiymətləndirmə alqoritmi.
• Əvvəlcədən müəyyən edilmiş meyarlara görə işləyən triage sistemi.

Tədqiqat bu səviyyədə məhsul məsuliyyəti, ağlabatan test, konfiqurasiya və monitorinq öhdəliklərini əsas götürür.

Tier Three — Displaced Discretionary Attribution

AI sistemi insanın və ya qurumun konkret olaraq qabaqcadan görmədiyi və praktik şəkildə əvvəlcədən nəzərdən keçirə bilmədiyi diskresiya istifadə edir.

Nümunə:

Şirkətə “büdcə daxilində təchizatçı razılaşmalarını idarə et” şəklində ümumi səlahiyyət verilmiş AI agentinin heç bir insan tərəfindən əvvəlcədən görülməmiş xüsusi müqavilə şərtini danışıqlar yolu ilə qəbul etməsi.

Mənbə bu sahəni birbaşa attribution vacuum ilə əlaqələndirir.

Tier Three üçün təklif olunan əsas prinsip

Müəllif AI-nin avtonom diskresiyasından iqtisadi fayda əldə edən müəssisənin həmin avtonom diskresiyanın qabaqcadan görülməyən qalıq riskini də daşımalı olduğunu müdafiə edir.

Bununla yanaşı məsuliyyətin iki amillə kalibrlənməsini təklif edir:

• Disclosure-and-audit credit: Şirkət kifayət qədər davranış loglarını, monitorinq qeydlərini və qərar izlərini saxlayıbsa, məsuliyyət qiymətləndirməsində bunun nəzərə alınması.
• Third-party-notice offset: Zərər çəkmiş üçüncü şəxs AI çıxışından daha etibarlı məlumat mənbəyinə həqiqətən və praktik olaraq çıxış edə bilirdisə, bunun da qiymətləndirmədə nəzərə alınması.

Bunlar mövcud pozitiv hüquq qaydaları deyil, tədqiqatın təklif etdiyi DAAS dizaynının hissələridir.

Eyni AI Sistemi Fərqli Hallarda Fərqli DAAS Pillələrində Ola Bilərmi?

Bəli. Tədqiqat DAAS-ı texnologiya növünə deyil, konkret hadisədə istifadə olunan diskresiya dərəcəsinə bağlayır; buna görə eyni AI sistemi bir qarşılıqlı əlaqədə Tier One, başqa qarşılıqlı əlaqədə isə Tier Three davranışı yarada bilər.

Bu seçim şüurludur. Müəllif “generative AI” və ya “agentic AI” kimi texnologiya etiketlərinə əsaslanan modelin texnoloji dəyişikliklə tez köhnəlmək riski daşıdığını müdafiə edir.

Bunun əksinə principal displacement texniki deyil, hüquqi dəyişəndir: konkret davranış əsas aktorun həqiqətən səlahiyyətləndirdiyi davranışdan nə qədər uzaqlaşıb?

Tədqiqatın dəstəklədiyi əsas nəticələr

• Hüquqi şəxsiyyət ilə hüquqi məsuliyyətin aid edilməsi fərqli anlayışlardır.
• AI-nin şəxs olmaması AI vasitəsilə yaranan zərərin şirkətə və ya insana aid edilə bilməyəcəyi demək deyil.
• Mövcud mübahisələrdə yanlış bəyan, məhsul məsuliyyəti və tənzimləyici öhdəliklər AI qaynaqlı məsuliyyəti daşıya bilər.
• Aşağı principal displacement hallarında mövcud xüsusi hüquq doktrinaları adətən daha asan tətbiq edilə bilər.
• AI-nin avtonom diskresiyası artdıqca klassik aidetmə mexanizmləri daha çox çətinlik çəkə bilər.
• Hüquqi şəxsiyyət attribution vacuum problemini təkbaşına həll etmir.
• DAAS texnologiyanın adından daha çox funksional avtonomiya və aidetmə münasibətinə əsaslanan çərçivə təklif edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• AI sistemlərinin heç bir halda gələcəkdə hüquqi şəxsiyyət qazana bilməyəcəyi sübut olunmur.
• Hər AI hərəkətinin avtomatik olaraq deploy edən şirkətə yüklənməli olduğu müdafiə edilmir.
• DAAS məhkəmələr tərəfindən qəbul edilmiş hüquq standartı deyil.
• Tier Three-in praktikada qəti şəkildə tətbiq edilə bildiyi hələ göstərilməyib.
• AI-nin bütün zərərli davranışlarının məhsul qüsuru olduğu iddia edilmir.
• Moffatt qərarı ali məhkəmə səviyyəsində bağlayıcı beynəlxalq presedent deyil.
• Braziliya PL 2338/2023 mənbədə qüvvəyə minmiş yekun hüquq kimi təqdim edilmir.

Ən güclü əks arqument

Məqalə gələcəkdə heç bir insanın və ya şirkətin həqiqi mənada “principal” kimi müəyyən edilə bilməyəcəyi qədər avtonom AI sistemlərinin yarana biləcəyi etirazını ciddi qəbul edir.

Məsələn, öz varis sistemlərini dizayn edən, yerləşdirən və dəyişdirən; hər nəsildə insan nəzarətinin daha da azaldığı bir struktur təsəvvür edilə bilər.

Müəllif belə halda aidetmə yanaşmasının sonsuz işləyəcəyini iddia etmir.

Məqalənin qəbul etdiyi yanlışlana bilmə şərti

Tədqiqata görə tezis aşağıdakı kimi hal ortaya çıxarsa ciddi şəkildə yanlışlanmış sayıla bilər:

• Zərər doğuran AI hərəkətindən heç bir insan və ya şirkət iqtisadi fayda əldə edən aktor kimi müəyyən edilə bilmir.
• AI-yə şəxsiyyət və kompensasiya fondu verilməsini nəzərdə tutan sistem zərərçəkəni kompensasiya edə bilir.
• Aidetmə əsaslı enterprise-liability sistemi eyni zərərçəkəni kompensasiya edə bilmir.

Mənbə müqayisəli qeyddə belə sənədləşdirilmiş halın olmadığını bildirir.

Məhdudiyyətlər

Tədqiqatın müqayisəli məhkəmə qeydi məhduddur. Mənbə xüsusilə patentdən kənar AI aidetməsi sahəsində birbaşa mərkəzi nümunə olan yeganə məhkəmə işinin Moffatt v. Air Canada olduğunu qəbul edir.

Braziliyanın AI qanun layihəsi tədqiqat tarixində hələ yekunlaşmamışdı.

DAAS Tier Three hələ real qərarda sınaqdan keçirilməyib.

Çin, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi mühüm hüquq sistemləri ətraflı müqayisəyə daxil edilməyib.

Cinayət məsuliyyəti və mens rea kimi məsələlər tədqiqatın əhatə dairəsindən kənarda saxlanılıb.