Bu yazı Suzanne M.L. Broer tərəfindən hazırlanmış “The 28th Regime as a Pathway for Non-Extractive Business Models: Designing Start-Ups the ‘European Way’” başlıqlı working paper əsasında hazırlanıb. Mətn Avropa İttifaqının innovativ şirkətlər üçün təklif etdiyi 28-ci hüquqi rejimi; xüsusi hüquq, şirkət strukturları, start-up ekosistemi, dayanıqlılıq, sosial bazar iqtisadiyyatı və non-extractive biznes modelləri kontekstində nəzərdən keçirir.

Tədqiqat hüquq, şirkətlər hüququ, Avropa İttifaqı siyasətləri, innovasiya, vençur kapitalı, işçi sahibliyi və dayanıqlı biznes modelləri kimi yüksək ixtisas tələb edən sahələrə toxunur. Bu yazı hüquqi məsləhət, investisiya məsləhəti, şirkət quruluşu üzrə bələdçi və ya Aİ qanunvericiliyinin şərhi deyil. Məqsəd akademik mətnin əsas arqumentini Verianla oxucusu üçün sadə, orijinal və tərəfsiz Azərbaycan dilli redaksiya məzmununa çevirməkdir.

Məqalənin əsas iddiası budur: Avropa İttifaqı start-up və scale-up şirkətlərin vahid bazarda daha asan böyüməsi üçün yeni və könüllü 28-ci hüquqi rejim hazırlayarkən yalnız Amerika tipli şirkət qurma rahatlığını təqlid etməməlidir. Əgər Avropa “Avropa üsulu innovasiya”dan danışırsa, bu innovasiya sosial hüquqlar, ekoloji hədəflər, uzunmüddətli investisiya, strateji muxtariyyət və geniş əsaslı iqtisadi iştirakla uyğun şirkət strukturları üzərində qurulmalıdır.

Avropa İttifaqı innovativ şirkətlərin vahid bazar daxilində daha asan qurulması və böyüməsi üçün “28-ci rejim” adlandırılan yeni xüsusi hüquq çərçivəsi üzərində işləyir. Bu fikir üzv dövlətlərin fərqli şirkətlər hüququ qaydalarından yaranan parçalanmanı azaltmağı və start-up-lara daha sadə, rəqəmsal və Aİ miqyasında keçərli struktur təqdim etməyi hədəfləyir.

Lakin tədqiqat bu rejimin yalnız inzibati rahatlıq və kapital cəlb etmə vasitəsi kimi dizayn edilməməli olduğunu müdafiə edir. Avropanın öz siyasət sənədlərində innovasiya sosial dəyərlər, ekoloji hədəflər, iqtisadi irəliləyiş, rəqəmsal suverenlik, dayanıqlılıq və demokratik dəyərlərlə birlikdə nəzərdən keçirilir. Buna görə şirkət strukturu da bu hədəflərlə uyğun olmalıdır.

Məqalənin təklif etdiyi həll 28-ci rejimin modul quruluşda dizayn edilməsidir. Bu modullar daxilində ənənəvi məhdud məsuliyyətli şirkətə bənzər formalar ola bilər; lakin bununla yanaşı non-extractive, yəni dəyəri qısamüddətli investor çıxışından çox şirkətin məqsədi, uzunmüddətli davamlılıq və geniş fayda paylaşımı ətrafında təşkil edən sahiblik formaları da mövcud olmalıdır.

Müəllif xüsusilə iki struktura fokuslanır: steward ownership və employee ownership / ESOP. Steward ownership şirkət nəzarətini birbaşa maliyyə qazancından ayıraraq məqsədi və uzunmüddətli müstəqilliyi qorumağa çalışır. Employee ownership isə işçilərə sahiblik payı verərək motivasiyanı, davamlılığı və uzunmüddətli innovasiya investisiyalarını dəstəkləyə bilər.

Problem Nədir?

Avropada start-up və scale-up şirkətlər üçün tez-tez vurğulanan problemlərdən biri parçalanmış hüquq sistemidir. Şirkət Avropanın vahid bazarında böyümək istədikdə hər ölkənin fərqli şirkət quruluşu qaydaları, kapital tələbləri, əmək hüququ, vergi qaydaları və inzibati prosesləri ilə üzləşə bilər. Bu vəziyyət xüsusilə kiçik və innovativ şirkətlər üçün baha başa gələ bilər.

Buna görə Aİ “28-ci hüquqi rejim” ideyasını gündəmə gətirib. Buradakı “28.” ifadəsi üzv dövlətlərin milli hüquqlarına əlavə olaraq Aİ miqyasında istifadə oluna bilən ayrıca və könüllü şirkətlər hüququ çərçivəsini ifadə edir. Yəni şirkət yalnız milli hüquq altında deyil, Avropa miqyasında uyğunlaşdırılmış xüsusi hüquq strukturu daxilində yaradıla bilər.

Lakin məqalənin diqqət çəkdiyi əsas problem bu yeni rejimin nəyə xidmət edəcəyidir. Əgər məqsəd yalnız şirkət qurmağı sürətləndirmək, kapitalı daha rahat cəlb etmək və investor çıxışlarını asanlaşdırmaq olsa, Avropa öz sosial bazar iqtisadiyyatı ənənəsini zəiflədə bilər. Belə yanaşma innovasiyanı yalnız deregulyasiya, riskin ictimailəşdirilməsi və mənfəətin özəlləşdirilməsi kimi görə bilər.

Müəllif burada vacib fərq qoyur. Avropanın problemi yalnız kifayət qədər sürətli şirkət qura bilməmək deyil. Əsas sual budur: Avropa hansı tip şirkətləri böyütmək istəyir? Qısamüddətli qiymətləndirmə artımı və sürətli exit hədəfləyən şirkətləri, yoxsa uzunmüddətli R&D, iqlim keçidi, rəqəmsal suverenlik, işçi iştirakı və ictimai fayda ilə uyğun şirkətləri?

Buna görə 28-ci rejim yalnız “asan şirkət qurmaq” vasitəsi deyil, Avropanın hansı növ innovasiya modeli istədiyini göstərən xüsusi hüquq infrastrukturu kimi düşünülməlidir.

Metod Nə Təklif Edir?

Tədqiqat klassik kəmiyyət verilənləri təhlili əvəzinə hüquqi və nəzəri təhlil təqdim edir. Müəllif innovasiya nəzəriyyəsi, Aİ sənaye siyasəti tarixi, Avropa sosial bazar iqtisadiyyatı, xüsusi hüququn istiqamətverici rolu və non-extractive sahiblik modelləri üzrə ədəbiyyatı bir araya gətirir.

Məqalənin metodu üç əsas xətt üzrə irəliləyir.

Birinci xətt “Avropa üsulu innovasiya” fikrini açır. Müəllif innovasiyanın yalnız bazar sahibkarlığı və start-up dinamikası ilə izah edilə bilməyəcəyini müdafiə edir. Schumpeter-in yaradıcı dağıntı fikri, Mazzucato-nun sahibkar dövlət yanaşması və Aİ-nin sosial bazar iqtisadiyyatı ənənəsi birlikdə oxunur. Bu baxışa görə innovasiya dövlətin risk götürdüyü, institutların istiqamət verdiyi və sosial hədəflərin iqtisadi irəliləyişlə birlikdə düşünüldüyü prosesdir.

İkinci xətt Aİ sənaye siyasətinin tarixi transformasiyasını araşdırır. Tədqiqat müharibədən sonrakı dövrdə Avropanın daha aktiv, şaquli və sosial baxımdan yerləşmiş sənaye siyasətləri ilə güclü artım əldə etdiyini; 1980-ci illərdən sonra isə üfüqi, bazarı asanlaşdıran və deregulyasiya yönümlü siyasətlərin önə çıxdığını bildirir. Avropa Yaşıl Razılaşması və yeni sənaye siyasətləri şaquli istiqamətləndirməni müəyyən dərəcədə geri gətirsə də, müəllif bu dəfə bölgü təminatlarının zəif qaldığını müdafiə edir.

Üçüncü xətt 28-ci rejimin xüsusi hüquq dizaynına fokuslanır. Müəllif xüsusi hüququn neytral texniki alət olmadığını vurğulayır. Mülkiyyət, müqavilə, məhdud məsuliyyət və şirkət quruluşu kapitalın necə təşkil olunacağını, mənfəətin necə bölüşdürüləcəyini, nəzarətin kimdə qalacağını və şirkətin məqsədinin necə qorunacağını müəyyən edir. Buna görə xüsusi hüquq innovasiyanın istiqamətini formalaşdıra bilər.

Bu təhlildən çıxan təklif 28-ci rejimin modul olmasıdır. Tək şirkət formasını məcburi etmək əvəzinə müxtəlif biznes modellərinə uyğun struktur elementləri təqdim edilməlidir. Ənənəvi şirkət modulu ilə yanaşı non-extractive sahiblik modulu da yer almalıdır.

Formullar Nəyi İzah Edir?

PDF-də riyazi formul, statistik model və ya hesablama tənliyi yoxdur. Tədqiqat hüquqi, nəzəri və siyasət yönümlü təhlildir. Buna görə bu bölmədə orijinal formul ötürülməyib.

Mətnin konseptual məntiqi formul əvəzinə bu əlaqələrlə ümumiləşdirilə bilər:

İnnovasiya yalnız sahibkarlıq deyil. Dövlətin risk götürməsi, xüsusi hüququn şirkət quruluşunu müəyyən etməsi, sosial bazar iqtisadiyyatının dəyərləri və uzunmüddətli investisiya təşviqləri innovasiyanın istiqamətinə təsir edir.

Şirkətlər hüququ neytral deyil. Şirkətin mülkiyyət, səsvermə hüququ, mənfəətin bölüşdürülməsi, exit, işçi iştirakı və nəzarət strukturu hansı innovasiya növünün təşviq ediləcəyini müəyyən edir.

Non-extractive biznes modeli dəyəri qısamüddətli çıxışa deyil, uzunmüddətli məqsədə bağlayır. Bu modeldə kapital müəssisənin məqsədinə xidmət edir; şirkətin məqsədi yalnız kapital sahibinin qısamüddətli gəlirinə tabe edilmir.

Buna görə tədqiqat 28-ci rejimin yalnız əməliyyatları asanlaşdıran hüquq paketi deyil, Avropanın sosial, ekoloji və iqtisadi hədəflərini şirkət arxitekturasına yerləşdirən dizayn aləti ola biləcəyini müdafiə edir.

Qrafik, Cədvəl və Sxemin Əsas Mesajı

PDF-in 2-ci səhifəsindəki üz qabığı təsviri tədqiqatın N-EXTLAW Working Paper Series daxilində yer aldığını və University of Amsterdam / Amsterdam Centre for Transformative Private Law bağlantısını göstərir. Vizual olaraq ağ-qara, akademik iş seriyası formatında hazırlanıb; verilən qrafiki və ya kəmiyyət cədvəli ehtiva etmir.

PDF-in 4-cü səhifəsindəki mündəricat bölməsi məqalənin iki böyük əsas xətt üzərində qurulduğunu göstərir. Birinci bölmə “Innovation the European Way” başlığı altında innovasiya nəzəriyyəsinə, dövlətin roluna və sənaye siyasəti tarixinə fokuslanır. İkinci bölmə isə “Legal Design of the 28th Regime” başlığı altında Aİ xüsusi hüququnun innovasiya vasitəsi kimi necə istifadə oluna biləcəyini və modul dizaynın nə verə biləcəyini araşdırır.

Mətndə klassik qrafik və ya cədvəl ağırlığı yoxdur; əsas struktur konseptual axın üzərində qurulub. Bu axın belə oxuna bilər:

1. Avropa innovasiya boşluğu yaşayır. Start-up-lar ideya yarada bilir, lakin miqyaslanma, maliyyələşmə, hüquqi parçalanma və ikinci “valley of death” mərhələsində çətinlik çəkirlər.

2. Aİ 28-ci rejimlə hüquqi parçalanmanı azaltmaq istəyir. Lakin yalnız şirkət qurmağı sürətləndirmək Avropanın sosial bazar iqtisadiyyatı hədəflərini qorumaq üçün kifayət etməyə bilər.

3. İnnovasiya “Avropa üsulu” olacaqsa, şirkət quruluşu da bu dəyəri daşımalıdır. Sosial hüquqlar, ekoloji transformasiya, rəqəmsal suverenlik və dayanıqlılıq yalnız siyasət sənədlərində qalmamalı; şirkətin sahiblik və idarəçilik arxitekturasına da əks olunmalıdır.

4. Modul xüsusi hüquq həlli siyasi dalana dirənməni azalda bilər. Hər şirkətə tək model məcbur etmək əvəzinə ənənəvi modullarla non-extractive modullar eyni rejim daxilində birlikdə təqdim edilə bilər.

Verianla üçün orijinal infoqrafika hazırlanacaqsa, mərkəzdə “28-ci Rejim: Avropa Üsulu Start-up Dizaynı” başlığı yerləşdirilə bilər. Sol tərəfdə klassik start-up modeli; yüksək artım, investisiya raundu, unicorn hədəfi və exit təzyiqi göstərilə bilər. Sağ tərəfdə non-extractive model; məqsəd, uzunmüddətli nəzarət, işçi sahibliyi, yenidən investisiya və Avropada bilik/texnologiyanın saxlanması başlıqları ilə verilə bilər.

Təcrübələr Necə Aparılıb?

Bu tədqiqat laboratoriya təcrübəsi və ya empirik verilən təhlili deyil. Hüquqi və nəzəri working paper-dir. Müəllif Aİ siyasət sənədləri, Draghi və Letta hesabatları, Competitiveness Compass, EU Inc. / 28-ci rejim təklifi, sənaye siyasəti ədəbiyyatı, xüsusi hüquq nəzəriyyəsi və non-extractive iqtisadiyyat araşdırmalarını birlikdə şərh edir.

Məqalə konkret şirkətlər üzərində performans testi aparmır. Steward ownership və ya employee ownership modellərinin hər şəraitdə daha uğurlu olduğunu iddia edən kəmiyyət modeli də qurmur. Bunun əvəzinə bu strukturların Avropanın uzunmüddətli innovasiya, sosial hüquqlar, dayanıqlılıq və strateji muxtariyyət hədəfləri ilə niyə daha uyğun ola biləcəyini hüquqi dizayn baxımından izah edir.

Tədqiqatın məqsədi 28-ci rejimin hələ formalaşmaqda olan hüquqi dizaynında hansı struktur elementlərinin nəzərə alınmalı olduğunu müzakirə etməkdir. Buna görə mətn tamamlanmış qanunun qiymətləndirilməsi deyil, qanunvericilik prosesinə yönəlmiş akademik töhfə kimi oxunmalıdır.

Nəticələr Nəyi Göstərir?

Tədqiqatın ilk nəticəsi Avropanın innovasiya probleminin yalnız tənzimləmələrin çoxluğu ilə izah edilə bilməməsidir. Hüquqi parçalanma, maliyyələşmə çatışmazlığı və miqyaslanma çətinlikləri vacibdir; lakin bunların həlli yalnız qaydaları yumşaltmaq deyil. Müəllif “innovasiya və ya tənzimləmə” dilemmasını yanlış qarşıdurma kimi görür.

İkinci nəticə dövlətin innovasiyada passiv müşahidəçi deyil, risk götürən və istiqamət verən aktor olmasıdır. Avropanın tarixən güclü artım əldə etdiyi dövrlərdə sənaye siyasəti daha aktiv və sosial baxımdan yerləşmiş xarakter daşıyıb. Bunun əksinə, sonradan bazarı asanlaşdıran, üfüqi və deregulyasiya yönümlü yanaşma güclənib.

Üçüncü nəticə mövcud yaşıl və rəqəmsal transformasiya hədəflərinin ənənəvi şirkət strukturları ilə hər zaman uyğun olmamasıdır. Karbon azaldılması, uzunmüddətli R&D, rəqəmsal suverenlik, regional dayanıqlılıq və sosial hüquqlar qısamüddətli exit, yüksək qiymətləndirmə və sürətli kapital gəliri təzyiqi ilə toqquşa bilər.

Dördüncü nəticə non-extractive sahiblik formalarının bu toqquşmanı azalda biləcək alətlər təqdim etməsidir. Steward ownership nəzarəti aktiv stewards adlanan qoruyucu idarəçilərə bağlayaraq şirkətin məqsədini xarici investorların çıxış təzyiqindən qoruya bilər. Asset lock, yəni aktiv kilidi mənfəətin əsasən şirkətə və uzunmüddətli missiyaya yenidən yatırılmasını təşviq edir.

Beşinci nəticə işçi sahibliyi modellərinin start-up-lar üçün yalnız motivasiya vasitəsi deyil, eyni zamanda uzunmüddətli bağlılıq və innovasiya investisiyası aləti ola bilməsidir. ESOP kimi modellər işçilərin şirkətin dəyərinə ortaq olmasını təmin edə, istedad cəlb etməyi asanlaşdıra və R&D yönümlü risk götürməni dəstəkləyə bilər.

Altıncı nəticə modul dizaynın siyasi baxımdan daha tətbiq edilə bilən olmasıdır. Aİ-nin keçmiş ortaq şirkətlər hüququ təşəbbüsləri çox vaxt həddindən artıq iddialı uyğunlaşdırma, üzv dövlətlərin tərəddüdləri, işçi hüquqları müzakirələri və tənzimləmə arbitrajı qorxuları səbəbindən dalana dirənib. Modul struktur vahid model məcbur etmədən müxtəlif şirkət ehtiyaclarını eyni rejim daxilində birləşdirə bilər.

Bu Niyə Vacibdir?

Start-up siyasətləri çox vaxt sürətli quruluş, aşağı kapital tələbi, investisiya rahatlığı və vahid bazarda miqyaslanma ətrafında müzakirə olunur. Bunlar vacibdir; lakin şirkətin kimə xidmət etdiyi, nəzarətin kimdə qaldığı və dəyər yaradıldıqda bu dəyərin necə bölüşdürüldüyü ən azı quruluş rahatlığı qədər əhəmiyyətlidir.

Bu tədqiqat şirkətlər hüququnu texniki qeydiyyat sistemi kimi deyil, iqtisadi gələcəyi formalaşdıran arxitektura kimi görür. Şirkət strukturu kapitalın məqsədə xidmət edib-etməyəcəyini, yoxsa məqsədin kapitala tabe olub-olmayacağını müəyyən edə bilər. Bu fərq xüsusilə iqlim böhranı, rəqəmsal suverenlik və strateji asılılıq kimi sahələrdə kritik hala gəlir.

Avropa üçün məsələ yalnız ABŞ-dakı kimi daha çox unicorn yaratmaq deyil. Əgər Avropa öz sosial bazar iqtisadiyyatı ənənəsini ciddi qəbul edirsə, innovasiya modeli də buna uyğun olmalıdır. Yəni şirkətlər sürətlə böyüyərkən bilik, texnologiya, məşğulluq və ictimai fayda Avropa daxilində qala bilməli; dövlət risk götürdükdə ictimai fayda da geri qayıda bilməlidir.

Verianla baxımından məqalənin əhəmiyyəti hüquq dizaynının innovasiya siyasəti ilə necə birləşdiyini göstərməsidir. Bəzən texnoloji gələcəyi müəyyən edən yalnız laboratoriya, kapital və ya proqram təminatı deyil. Şirkətin necə sahiblənildiyi, kimin səs hüququna malik olduğu, mənfəətin necə bölüşdürüldüyü və məqsədin necə qorunduğu da innovasiyanın istiqamətini müəyyən edir.

Diqqət Edilməli Məqamlar

Bu tədqiqatın bəzi vacib məhdudiyyətləri var.

Birincisi, mətn working paper-dir. Buna görə yekun qanun şərhi və ya tamamlanmış siyasət qiymətləndirilməsi deyil.

İkincisi, 28-ci rejim hələ qanunvericilik prosesində formalaşır. Parlament və Komissiya arasında əhatə dairəsi, modulluq, alternativ sahiblik və əmək ölçüsü kimi mövzular müzakirə oluna bilər. Yekun mətn dəyişə bilər.

Üçüncüsü, non-extractive sahiblik modelləri hər start-up üçün uyğun olmaya bilər. Sürətli exit hədəfləyən, yüksək riskli VC maliyyələşməsindən asılı olan və ya çox qısa müddətdə böyük kapital ehtiyacı olan şirkətlərdə bu strukturların tətbiqi çətin ola bilər.

Dördüncüsü, steward ownership və employee ownership modellərinin uğuru yalnız hüquqi formadan asılı deyil. Vergi, əmək hüququ, iflas hüququ, investisiya alətləri, dövlət maliyyələşməsi, korporativ mədəniyyət və idarəetmə qabiliyyəti də əhəmiyyətlidir.

Beşincisi, “məqsəd yönümlü şirkət” etiketi təkbaşına kifayət deyil. B Corp kimi özəl sertifikatlar faydalı görünürlük verə bilər; lakin müəllifin vurğuladığı kimi hüquqi məcburilik və gələcək təminatı məhdud ola bilər. Buna görə məqsəd şirkətin marketinq dilində deyil, idarəçilik strukturunda qorunmalıdır.

Altıncısı, bu məzmun şirkət qurmaq istəyən sahibkarlar üçün birbaşa hüquqi bələdçi deyil. Konkret şirkət strukturunun seçilməsi üçün ölkə qanunvericiliyi, vergi təsirləri, investisiya planı, işçi hüquqları və ixtisaslaşmış hüquq məsləhəti nəzərə alınmalıdır.

Nəticə

The 28th Regime as a Pathway for Non-Extractive Business Models tədqiqatı Avropanın yeni şirkətlər hüququ axtarışına vacib sual əlavə edir: yeni rejim yalnız Avropa start-up-larının daha sürətli qurulması və daha asan investisiya alması üçünmü dizayn edilir, yoxsa Avropanın sosial, ekoloji və demokratik hədəfləri də şirkət arxitekturasına yerləşdiriləcək?

Müəllifin cavabı ikinci istiqamətdədir. 28-ci rejim yalnız “EU Inc.” adı ilə Amerika tipli şirkət formasını təqlid edən asanlaşdırma paketi olmamalıdır. Avropanın öz güclü tərəfi sosial bazar iqtisadiyyatı, uzunmüddətli dövlət istiqamətləndirməsi, ekoloji hədəflər, işçi iştirakı və strateji muxtariyyət ideyasıdır.

Buna görə məqalə 28-ci rejimin modul strukturda dizayn edilməsini təklif edir. Ənənəvi şirkət formaları saxlanıla bilər; lakin onların yanında steward ownership və employee ownership kimi non-extractive modullar da təqdim edilməlidir. Beləliklə, fərqli sahibkar profilləri eyni Avropa çərçivəsi daxilində öz məqsədlərinə uyğun şirkət strukturunu seçə bilər.

Verianla oxucusu üçün əsas mesaj budur: innovasiyanın gələcəyi yalnız yeni texnologiyalarda deyil, həmin texnologiyaları inkişaf etdirən şirkətlərin necə sahiblənildiyində və necə idarə olunduğunda da gizlidir. Avropa həqiqətən “Avropa üsulu innovasiya” istəyirsə, şirkətlər hüququnu yalnız sürətləndirici deyil, uzunmüddətli ictimai məqsədləri qoruyan dizayn aləti kimi də düşünməlidir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu yazı Suzanne M.L. Broer-in “The 28th Regime as a Pathway for Non-Extractive Business Models: Designing Start-Ups the ‘European Way’” başlıqlı, Amsterdam Centre for Transformative Private Law Working Paper No. 2026-01 və N-EXTLAW Working Paper Series No. 5/2026 mətninə əsaslanaraq hazırlanıb. Məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; tədqiqatın əsas arqumenti, hüquqi çərçivəsi, siyasət fonu, məhdudiyyətləri və təklifləri Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və orijinal Azərbaycan dilli redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Mətndə Avropa İttifaqı şirkətlər hüququ, 28-ci rejim, start-up və scale-up siyasətləri, steward ownership, employee ownership, xüsusi hüquq, dayanıqlılıq və innovasiya siyasəti nəzərdən keçirilir. Bu məzmun hüquqi, investisiya, vergi, şirkət quruluşu və ya Aİ qanunvericiliyi üzrə məsləhət deyil. Konkret tətbiqlər üçün müvafiq ölkə hüququ, Aİ qanunvericiliyi, vergi təsirləri və ixtisaslaşmış hüquq məsləhəti nəzərə alınmalıdır.