Memarlıq məkanlarının akustik layihələndirilməsi çox vaxt səs-küyü azaltmaq, reverberasiya müddətinə nəzarət etmək və ya səs təzyiqi səviyyələrini müəyyən hədlər daxilində saxlamaq məqsədləri əsasında aparılır. Bu ölçmələr zəruridir; lakin insanların bir məkanı eşitmə baxımından necə təcrübə etdiyini təkbaşına izah etmir. Eyni səs səviyyəsinə malik iki mühitdən biri canlı, rahatladıcı və mənalı; digəri isə yorucu, təzyiqedici və ya narahatedici qəbul edilə bilər.

Bu tədqiqat səs mənzərəsinin memarlıq layihələndirmə prosesinə sonradan əlavə edilən texniki düzəliş olmaqdan çıxarılaraq erkən layihələndirmə mərhələlərində fəal layihə girdisinə çevrilməsini məqsəd qoyur. Tədqiqatçılar kontekstual məlumatı, tənqidi dinləməni, memarlıq müdaxiləsini və akustik simulyasiyanı birləşdirən iterativ metod təklif edirlər.

Metod Gestalt qavrayış prinsipləri ilə təşkil edilmiş Venn diaqramına əsaslanır. Diaqramda “məlumatlandırıcı arxa plan” mövcud eşitmə mühitinin anlaşılmasını; “müdaxiləedici ön plan” memarlıq forması, material, tekstura və konsepsiya dəyişikliklərini; “eşitdirmə” isə bu iki sahə arasında davamlı əks əlaqə yaradan bağlantını təmsil edir.

Dinləmə prosesini strukturlaşdırmaq üçün HURIER modeli və Integrative Listening Model istifadə edilmiş; layihə variantlarının qavrayış baxımından qiymətləndirilməsində isə həzz, oyanıqlıq və dominantlıq ölçülərinə əsaslanan Mehrabian–Russell ekoloji psixologiya modeli qəbul edilmişdir. Beləliklə, layihə yalnız EDT, T20, SPL, C80 və D50 kimi akustik meyarlara görə deyil, məkanın istifadəçidə yaratdığı əsas emosional və davranış təsirləri baxımından da qiymətləndirilmişdir.

Metod Aalborg Universitetinin CREATE binasının həyətində tətbiq edilmişdir. Ərazidə səs gəzintisi aparılmış, sahə yazıları götürülmüş, nəqliyyat, danışıq, ayaq səsləri, quş, yağış, külək və liman səsləri təsnif edilmişdir. Həyət Rhino-da modelləşdirilmiş, Treble akustik simulyasiya proqramına köçürülmüş və müxtəlif memarlıq müdaxilələri eşitdirilmişdir.

Beş layihə variantı müqayisə edilmişdir: mövcud beton divarlar, tunel və terraslarda ağac, pərdə divarlar, əyri divarlar və limana açılan yeni fasad boşluğu. Nəticələr material dəyişikliklərinin bəzi akustik göstəriciləri azalda bildiyini; əyri divarların isə həyətdə aydın akustik zonalar və güclü məkan fərqləri yaratdığını göstərmişdir. Limana açılan boşluq nəzərdə tutulan su səsi təsirini gözlənilən səviyyədə yaratmamışdır; çünki istifadə edilən liman səsləri layihənin digər akustik elementləri ilə müqayisədə zəif qalmışdır.

Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, memarlıq səs mənzərəsi yalnız ölçülməməli, həm də dinlənilməlidir. Tədqiqatçılar kəmiyyət akustik təhlil ilə keyfiyyət eşitmə qiymətləndirilməsini bir-birini dəstəkləyən “ikitərəfli” yanaşma kimi təsvir edir; gələcəkdə vizual və kinestetik qavrayışın da əlavə olunması ilə daha əhatəli “çoxtərəfli” qiymətləndirmə sisteminə keçilə biləcəyini müdafiə edirlər.

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Memarlıq akustikası tətbiqlərinin böyük hissəsi fiziki səs ölçmələrinə və səs-küyün azaldılmasına əsaslanır. Layihəçilər adətən aşağıdakı suallara diqqət yetirirlər:

• Səs təzyiqi səviyyəsi neçə desibeldir?
• Reverberasiya müddəti nə qədərdir?
• Divarların səs udma əmsalı nədir?
• Səs-küyün hədd göstəriciləri aşılıbmı?
• Nitqin anlaşıqlılığı kifayət qədərdirmi?

Bu suallar akustik performansın müəyyənləşdirilməsi üçün zəruridir; lakin məkanın eşitmə keyfiyyətini yalnız bu göstəricilərlə izah etmək mümkün deyil. Tədqiqatda istinad edilən əvvəlki araşdırmalar insanların yaşadığı səs-küy narahatlığının yalnız təxminən 20–40 faizinin birbaşa akustik parametrlərlə izah oluna bildiyini bildirir.

Bu vəziyyət eşitmə təcrübəsinin fiziki səs səviyyəsindən daha geniş olduğunu göstərir. İnsanların səsi necə şərh etməsinə aşağıdakı amillər təsir göstərə bilər:

• Səsin mənbəyi
• Məkanın istifadə məqsədi
• Şəxsin gözləntiləri
• Əvvəlki təcrübələri
• Səsə nəzarət etməyin mümkün olub-olmaması
• Səsin vizual mühitlə uyğunluğu
• Zaman, mövsüm və sosial kontekst

Məsələn, su səsi parkda rahatladıcı ola bilər; qapalı binada isə santexnika nasazlığı təəssüratı yaratdıqda narahatlıq doğura bilər. Eynilə, insan danışığı kafedə canlılıq hissi yarada bildiyi halda iş məkanında diqqəti yayındıra bilər.

Tədqiqatın əsas problemi memarlıq layihələndirmə prosesində bu kontekstual və qavrayış ölçülərinin çox vaxt gec nəzərə alınmasıdır. Akustik müdaxilələr binanın əsas forması, planı, materialı və konseptual yanaşması müəyyənləşdirildikdən sonra gündəmə gəldikdə səs layihənin qurucu elementi deyil, həll edilməli texniki problemə çevrilir.

Səs mənzərəsi nədir?

ISO 12913-1 standartına görə səs mənzərəsi bir şəxs və ya icma tərəfindən kontekst daxilində qavranılan, təcrübə edilən və ya anlaşılan akustik mühitdir.

Bu tərifin mühüm cəhəti səs mənzərəsini yalnız fiziki səs mühiti ilə eyniləşdirməməsidir. Eyni akustik mühit müxtəlif insanlar tərəfindən müxtəlif cür qavranıla bilər. Buna görə də səs mənzərəsi aşağıdakı üç elementin qarşılıqlı təsiridir:

• Fiziki səs mühiti
• Məkan və sosial kontekst
• İnsanın qavrayışı, şərhi və emosional reaksiyası

Tədqiqatda “memarlıq səs mənzərəsi” istifadəçinin və ya istifadəçi qrupunun memarlıq konteksti daxilində qavradığı akustik mühit kimi tərif edilir. Burada binanın forması, fasad, döşəmə, həyət, material və açılışlar yalnız səsi əks etdirən və ya udan səthlər deyil. Bunlar məkan mənasını və eşitmə mənasını eyni vaxtda formalaşdıran memarlıq komponentləridir.

Mövcud metod niyə yetərli hesab edilmir?

Tədqiqat Siebein tərəfindən hazırlanmış əhatəli memarlıq səs mənzərəsi metodunu mühüm istinad kimi nəzərdən keçirir. Bu metod akustik icmalardan səs təqviminə, yazıyaalma, xəritələmə, modelləşdirmə, qiymətləndirmə və tikintidən sonrakı mərhələyədək 19 ayrı addımdan ibarətdir.

Bu əhatəli struktur nəzəri baxımdan güclü olsa da, tipik memarlıq layihələndirmə axınında tətbiqi çətin ola bilər. Memarlıq layihələndirməsi xətti şəkildə irəliləmir. Layihəçilər:

• Konsepsiya yaradır.
• Nəticəni təhlil edir.
• Əvvəlki qərara qayıdır.
• Məhdudiyyətləri dəyişdirir.
• Yeni forma və ya material sınayır.
• Müştəri rəyinə əsasən layihəni yenidən təşkil edir.

Buna görə tədqiqatda daha sadələşdirilmiş, dövri və irəli-geri hərəkət etməyə imkan verən metod təklif edilmişdir.

Metodun üç əsas hissəsi

Səhifə 11-dəki əsas diaqram bu üç komponenti iki böyük üst-üstə düşən dövrə və onların mərkəzindəki eşitdirmə qatı kimi göstərir. Eşitdirmə ayrıca və birdəfəlik mərhələ deyil; məlumat toplama ilə layihə müdaxiləsi arasında davamlı işləyən bir əlaqələndiricidir.

Gestalt prinsipləri metodu necə formalaşdırır?

Metodun vizual quruluşu Gestalt qavrayışın təşkili prinsiplərinə əsaslanır. Səhifə 10-dakı diaqramda aşağıdakı prinsiplərdən istifadə edilmişdir:

• Yaxınlıq: Oxşar funksiyalı layihə elementlərinin birlikdə qavranılması
• Qapalılıq: Elementlərin əhatələnərək bütöv sistem kimi görülməsi
• Fiqur-fon: Arxa plan, ön plan və mərkəzi elementlər arasında iyerarxiyanın qurulması
• Bağlılıq: Elementlər arasındakı əlaqənin xətlərlə göstərilməsi
• Davamlılıq: Layihələndirmə prosesinin kəsikli deyil, dövri şəkildə qavranılması

Gestalt prinsipləri burada akustik hesablama üçün istifadə edilmir. Bunlar mürəkkəb layihələndirmə prosesinin memarlar tərəfindən daha asan anlaşılmasını və idarə olunmasını təmin edən məlumatın təşkili vasitələridir.

Tənqidi dinləmə niyə metodun mərkəzindədir?

Tədqiqat qulağı və insan səsini akustik mühitin əsas qavrayış meyarları arasında görən səs mənzərəsi yanaşmasını qəbul edir. Lakin dinləmək passiv eşitmə aktı deyil.

Effektiv dinləmə aşağıdakı prosesləri əhatə edir:

• Dinləmənin məqsədini müəyyənləşdirmək
• Konteksti anlamaq
• Səsləri ayırd etmək
• Şəxsi qərəzləri fərq etmək
• Eşidiləni şərh etmək
• Müqayisə etmək və qiymətləndirmək
• Layihə ilə cavab vermək

Müəllif tənqidi dinləmənin layihəçinin şəxsi zövqlərini tamamilə aradan qaldırmadığını; lakin dinləmə prosesini daha şüurlu, təkrarlana bilən və kontekstə həssas etdiyini müdafiə edir.

Integrative Listening Model necə istifadə olunur?

Integrative Listening Model dörd mərhələdən ibarətdir:

1. Dinləməyə hazırlaşma: Dinləmə məqsədlərinin, mühitin və mümkün qavrayış filtrlərinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi
2. Dinləmə proseslərini tətbiq etmə: Qəbul etmə, anlama, qiymətləndirmə və cavabvermə proseslərinin kontekstə uyğun şəkildə istifadə edilməsi
3. Dinləmənin effektivliyini qiymətləndirmə: Şəxsin öz dinləmə performansını və başqalarının rəylərini nəzərdən keçirməsi
4. Gələcək dinləməni təkmilləşdirmə: Sonrakı dinləmə təcrübələri üçün məqsəd və metodların yenidən təşkil edilməsi

Bu model sahə işinin plansız “mühiti dinləmə” fəaliyyətinə çevrilməsinin qarşısını alır. CREATE həyətindəki tətbiqdə dinləmə marşrutu və qeyd nöqtələri əvvəlcədən müəyyən edilmiş; sahə şəraitinə uyğun olaraq dəyişdirilmişdir.

HURIER modeli nəyi ifadə edir?

HURIER bir-biri ilə əlaqəli altı dinləmə mərhələsinin baş hərflərindən ibarətdir:

• Hearing: Eşitmə
• Understanding: Anlama
• Remembering: Yadda saxlama
• Interpreting: Şərh etmə
• Evaluating: Qiymətləndirmə
• Responding: Cavab vermə

Məlumatlandırıcı arxa plan mərhələsində eşitmə, anlama və yadda saxlama ön plana çıxır. Eşitdirmə və memarlıq müdaxiləsi mərhələlərində isə şərh etmə, qiymətləndirmə və cavab vermə işə düşür.

Model həmçinin dinləməyə təsir edən filtrlərə diqqət çəkir:

• Münasibətlər
• Keçmiş təcrübələr
• Dəyərlər
• Qərəzlər
• Gözləntilər

Məsələn, liman səslərini müsbət qəbul edən layihəçi bu səsləri ön plana çıxarmaq istəyə bilər; lakin eyni səs başqa istifadəçidə tənhalıq, sənaye səs-küyü və ya soyuqluq hissi yarada bilər. Metod bu cür şəxsi filtrlərin fərqində olunmasını məqsəd qoyur.

Ekoloji psixologiya modeli

Layihə variantları Mehrabian və Russellın üçölçülü emosional reaksiya modeli ilə qiymətləndirilmişdir:

Tədqiqatda ISO/TS 12913-2-dəki səkkiz qavrayış keyfiyyəti əvəzinə bu üçlü modelin seçilməsinin səbəbi memarların erkən layihələndirmə mərhələsində daha az sayda və daha əlçatan kateqoriyalarla qiymətləndirmə apara bilməsidir.

Məlumatlandırıcı arxa plan mərhələsi

Bu mərhələ mövcud eşitmə mühitinin sənədləşdirilməsini məqsəd qoyur. Təklif edilən ümumi metod dörd addımdan ibarətdir:

1. Akustik icmaları və ekoloji əlaqələri müəyyənləşdirmək
2. Gündəlik, mövsümi və ya illik səs dövrlərini əhatə edən akustik təqvim hazırlamaq
3. Sahə yazıları aparmaq və səs gəzintiləri keçirmək
4. Səsləri mənbələrinə görə təsnif etmək

CREATE binası tətbiqində ilk iki addım buraxılmışdır. Bunun səbəbi binanın mövcud olması və müəllifin özünü layihə ilə əlaqəli akustik icmalardan birinin nümayəndəsi hesab etməsidir. Bu, metodun mühüm məhdudiyyətidir; istifadəçi qrupları və maraqlı tərəflərlə əhatəli müsahibələr aparılmamışdır.

Sahə işi necə aparıldı?

Səhifə 18-dəki təsvirlər həyətdə və ətrafında müəyyən edilmiş yeddi qeyd mövqeyini və səs gəzintisi marşrutunu göstərir. İstifadə olunan avadanlıqlar bunlardır:

• ZOOM H2n istiqamətli/ikiistiqamətli kondensator mikrofonu
• Qulaq hündürlüyünə tənzimlənmiş mikrofon dayağı
• Küləkdən qoruyucu
• NIOSH iPad tətbiqinə əsaslanan rəqəmsal səs-küy ölçümü
• Səs monitorinqi üçün dinamik qulaqcıq

Qeydlərin yağışlı və küləkli şəraitdə aparılması tədqiqat nəticələrinə birbaşa təsir etmişdir. Müəllif günəşli və daha hərəkətli bir gündə fərqli səs mənbələrinin ortaya çıxa biləcəyini açıq şəkildə bildirir.

Səslər necə təsnif edildi?

Səhifə 19-dakı cədvəldə sahə yazılarından ayırd edilən səslər üç əsas qrupa bölünmüşdür:

Bu təsnifat yalnız siyahı yaratmaq üçün aparılmamışdır. Səslərin mövqeyi və mənbəyi simulyasiyada səs mənbələrinin harada yerləşdiriləcəyini müəyyən etmişdir.

Simulyasiya modeli necə quruldu?

Həyət əvvəlcə Rhino 3B CAD proqramında modelləşdirilmiş, sonra Treble akustik simulyasiya proqramına köçürülmüşdür. Treble-ın model tələblərinə görə həcmlər:

• Su keçirməyən qapalı həndəsə
• Bir-birindən ayrılmış həcmlər
• Müstəvi səthlər

şəklində hazırlanmışdır.

Model həyətlə yanaşı üç əlaqəli tuneli və həyətə baxan mərtəbə terraslarını da əhatə edir. Açıq mühitə baxan səthlərə yüzdə 95 səs udma qabiliyyəti təyin edilmişdir. Bu əməliyyat açıq sahə sərhədlərində reallıqda yaranmayacaq əksolunmaları azaltmaq üçün istifadə edilmişdir; lakin Treble daxilində tam əks-sədasız sərhəd təyin etmək mümkün olmadığından yüzdə 95 dəyərindən istifadə edilmişdir.

Mənbə və qəbuledicilərin yerləşdirilməsi

Mətndə beş hərtərəfli səs mənbəsi və on qəbuledici nöqtəsindən istifadə edildiyi bildirilir. Qəbuledicilər ayaqüstə duran insan üçün 1,5 metr, oturan insan üçün 0,9 metr qulaq hündürlüyündə yerləşdirilmişdir.

Lakin səhifə 22-dəki Şəkil 6-nın izahında bunun əksi yazılmış; on səs mənbəsi və beş qəbuledicinin göstərildiyi bildirilmişdir. Buna görə PDF-də mənbə və qəbuledici sayları baxımından açıq hesabat uyğunsuzluğu vardır. Təsvir və mətn birlikdə qiymətləndirildikdə simulyasiya quruluşu çoxsaylı mənbə və çoxsaylı qəbuledici nöqtələrinə əsaslanır; lakin dəqiq sayların müəlliflər tərəfindən aydınlaşdırılması lazımdır.

Simulyasiyada istifadə olunan WAV fayllarının nümunələmə tezliyi 44,1 kHz-dir. Əsas səslər bunlardır:

• Əsas yol nəqliyyatı
• Tələbə danışıqları
• Velosipedçilər
• Tunellərdə ayaq səsləri
• House musiqisi səsləndirən DJ
• Liman səsləri
• Quş səsi

Eşitdirmə nədir?

Eşitdirmə akustik simulyasiya nəticələrinin dinlənilə bilən səs nümunələrinə çevrilməsidir. Layihəçi yalnız qrafik və ya rəqəm görmək əvəzinə, seçilmiş qəbuledici mövqeyində məkanın necə səslənəcəyini qulaqcıqla dinləyə bilər.

Tədqiqatda layihəçi:

• Müxtəlif qəbuledici mövqeləri arasında keçid etmişdir.
• Müəyyən səs mənbələrini söndürüb-yandırmışdır.
• Səs səviyyələrini dəyişdirmişdir.
• Xarici mənbələrin daxili məkana təsirini dinləmişdir.
• Daxili mənbələrin həyət daxilində yayılmasını müqayisə etmişdir.

Eşitdirmə real məkan təcrübəsinin tam qarşılığı deyil. Baş hərəkəti, fasiləsiz yerimə, vizual stimullar və bədən hərəkəti məhdud şəkildə təmsil edilmişdir. Lakin layihə variantlarının müqayisəsi üçün erkən mərhələdə mühüm əks əlaqə vasitəsi kimi istifadə olunmuşdur.

Beş memarlıq layihə variantı

Səhifə 23-dəki Şəkil 8 aşağıdakı variantları müqayisə edir:

Hansı akustik parametrlər istifadə edildi?

Səs təzyiqi səviyyəsi — SPL

Səs təzyiqi səviyyəsi istinad səs təzyiqinə nəzərən loqarifmik şəkildə ifadə edilir:

\[ L_p = 20 \log_{10}\left(\frac{p}{p_0}\right) \]

Bu əlaqə tədqiqatda istifadə olunan SPL meyarının əsas fiziki mənasını izah etmək məqsədilə verilmişdir.

• L_p, desibellə ifadə olunan səs təzyiqi səviyyəsidir.
• p, ölçülən effektiv səs təzyiqidir.
• p₀, havada adətən 20 µPa qəbul edilən istinad səs təzyiqidir.

SPL təkbaşına səs mənzərəsinin yaxşı və ya pis olduğunu göstərmir. Yalnız fiziki səs səviyyəsini göstərir.

Erkən sönmə müddəti — EDT

EDT səs enerjisinin ilk 10 dB-lik azalmasından qiymətləndirilən erkən reverberasiya davranışıdır. Məkanın ilk anda nə qədər canlı və ya sönük eşidilməsi ilə əlaqəlidir.

Reverberasiya müddəti — T20

T20 səsin 5 dB ilə 25 dB arasındakı azalma meylindən hesablanaraq 60 dB-lik azalmaya miqyaslanan reverberasiya müddətidir. Böyük dəyərlər səsin daha uzun qaldığını, aşağı dəyərlər isə daha tez sönümləndiyini göstərir.

Aydınlıq — C80

Musiqi aydınlığı üçün istifadə olunan C80 ilk 80 millisaniyədəki enerji ilə sonrakı enerji arasındakı nisbəti göstərir:

\[ C_{80} = 10 \log_{10}\left(\frac{\int_0^{80ms}p^2(t)\,dt}{\int_{80ms}^{\infty}p^2(t)\,dt}\right) \]

Yüksək C80 dəyəri erkən səs enerjisinin üstün olduğunu və musiqi detalının daha aydın qavranıla biləcəyini göstərir.

Müəyyənlik — D50

D50 ilk 50 millisaniyədəki səs enerjisinin ümumi enerjiyə nisbətidir:

\[ D_{50} = \frac{\int_0^{50ms}p^2(t)\,dt}{\int_0^{\infty}p^2(t)\,dt} \]

Yüksək D50 dəyəri çox vaxt nitqin anlaşıqlılığı baxımından daha güclü erkən enerjiyə işarə edir.

Bu tənliklər akustik parametrlərin əsas tərifləridir. Tədqiqatda nəticələr qrafik müqayisələr vasitəsilə verilmiş; bütün variantlar üçün ətraflı xam rəqəmsal cədvəllər təqdim edilməmişdir.

Layihə variantlarının qavrayış və akustik nəticələri

Bu qiymətləndirmələr nəzarətli istifadəçi eksperimentinə əsaslanmır. Müəllifin məlumatlı “səs mənzərəsi layihəçisi” rolunda apardığı dinləmə və şərhlərə əsaslanır. Buna görə həzz, oyanıqlıq və dominantlıq balları geniş istifadəçi qrupunun orta reaksiyaları deyil.

Beton divar variantı

Mövcud beton səthlərdə yol nəqliyyatına yaxın mənbələr üçün EDT, T20 və SPL dəyərləri variantlar arasında ən yüksək səviyyələrə çatmışdır. Qavrayış qiymətləndirilməsində həzz və oyanıqlıq aşağı, dominantlıq yüksək kimi qeyd edilmişdir.

Bu vəziyyət səs məkanda güclü şəkildə qalsa da, eşitmə təcrübəsinin müsbət və ya canlı kimi qiymətləndirilmədiyini göstərir. Yüksək akustik enerji təkbaşına yaxşı səs mənzərəsi yaratmır.

Ağac səth variantı

Tunel və terraslara ağac əlavə edilməsi SPL dəyərlərini bütün variantlar arasında ən aşağı səviyyəyə endirmişdir. Bununla yanaşı, 500 Hz və aşağı tezliklərdə EDT-nin bir qədər yüksəldiyi bildirilmişdir.

Bu vəziyyət ilk baxışda ziddiyyətli görünsə də, müxtəlif meyarların müxtəlif təsirləri təmsil etdiyini unutmaq olmaz. Ağac ümumi enerji səviyyəsini azaldarkən müəyyən aşağı tezliklərdə səsin qarışmasını və əhatələnmə hissini artırmış ola bilər.

Qavrayış qiymətləndirilməsində həzz və oyanıqlıq orta, dominantlıq isə aşağı göstərilmişdir.

Pərdə divar variantı

Pərdə divar səthləri beton variantına nisbətən EDT və SPL dəyərlərində kiçik azalmalar yaratmışdır. Ardıcıl səth materialına görə məkanda daha aydın əhatələnmə hissinin yarandığı şərh edilmişdir.

Bununla belə, qavrayış qiymətləndirilməsində həzz və oyanıqlıq aşağı qalmışdır. Bu nəticə akustik parametrlərdəki məhdud yaxşılaşmanın eşitmə keyfiyyətini avtomatik olaraq müsbət etmədiyini göstərir.

Əyri divar variantı

Əyri səthlər tədqiqatın ən aydın nəticəsini yaratmışdır. SPL, EDT, C80 və D50 dəyərləri həyətin müxtəlif hissələrində böyük dərəcədə dəyişmişdir.

Səhifə 27-dəki 500 Hz səs təzyiqi paylanması təsvirləri beton divarlı həyətdə daha homogen yayılma olduğu halda əyri divarların səsi müxtəlif istiqamətlərə yaydığını və yerli akustik zonalar yaratdığını göstərir.

Bu variant üçün:

• Həzz yüksək
• Oyanıqlıq yüksək
• Dominantlıq aşağı

kimi qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqatçı bu variantın müxtəlif həyət fəaliyyətləri üçün bir-birindən ayrılan eşitmə sahələri yarada biləcəyini bildirir. Lakin nəticə müəyyən memarlıq formasının həmişə daha yaxşı səs mənzərəsi təmin edəcəyi demək deyil. Əyri səthlərin təsiri mənbə, mövqe, tezlik və material xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Limana açılan fasad

Bu variant liman sahilinə dəyən su səslərini həyətə daşımaq fikrinə əsaslanır. Fasadda limana doğru açılış yaradılmış və əlavə səs mənbəyi yerləşdirilmişdir.

Lakin EDT, SPL, C80 və D50 dəyərləri mövcud beton variantına nisbətən nəzərəçarpacaq şəkildə dəyişməmişdir. Liman səsi digər səs mənbələri fonunda hədəflənən eşitmə təsirini yaradacaq qədər güclü olmamışdır.

Tədqiqat bu uğursuzluğu metodun mənfi nəticəsi kimi deyil, layihə fikrinin erkən mərhələdə sınaqdan keçirilməsinin faydası kimi şərh edir. Layihəçi tikintidən əvvəl fikrin akustik baxımdan gözlənilən təsiri vermədiyini görə bilər.

“İkitərəfli” qiymətləndirmə nə deməkdir?

Tədqiqatda təklif olunan ikitərəfli yanaşma iki qiymətləndirmə formasını birləşdirir:

• Keyfiyyət qiymətləndirilməsi: Tənqidi dinləmə, həzz, oyanıqlıq, dominantlıq və davranış reaksiyası
• Kəmiyyət qiymətləndirilməsi: SPL, EDT, T20, C80, D50 və digər akustik parametrlər

Kəmiyyət ölçməsi təkbaşına “yaxşı” səs mənzərəsini müəyyən edə bilməz. Keyfiyyət dinləməsi də ölçməsiz qaldıqda şəxsi zövqdən həddindən artıq asılı ola bilər. İki yanaşma birlikdə istifadə edildikdə layihə qərarları daha ardıcıl şəkildə şərh edilə bilər.

Çoxtərəfli qiymətləndirmə təklifi

Tədqiqatın sonrakı hissəsində səs mənzərəsinin yalnız eşitmə və akustik ölçülərdən ibarət olmadığı qəbul edilir. Səhifə 32-dəki diaqram gələcəkdə dörd qavrayış sahəsinin birlikdə qiymətləndirilməsini təklif edir:

• Tənqidi dinləmə
• Akustik və psixoakustik ölçmələr
• Vizual qavrayış
• Kinestetik, yəni bədən hərəkəti və məkanda hərəkət

Müəllif əyri divar variantında vizual formanın həzz və oyanıqlıq qiymətləndirilməsini dəstəkləmiş ola biləcəyini müşahidə etmişdir. Bundan əlavə, real sahədəki hərəkətli səs gəzintisi ilə simulyasiyadakı sabit qəbuledici mövqeləri arasında qavrayış fərqləri görülmüşdür.

Buna görə virtual reallıq başlıqları, hərəkətli dinləyici modelləri və eyni vaxtlı vizual-eşitmə simulyasiyaları gələcəkdə daha bütöv qiymətləndirmə təmin edə bilər.

Tədqiqatın memarlıq baxımından əhəmiyyəti

Tədqiqat səsi memarlıq qərarlarının nəticəsi olan ikinci dərəcəli təsir əvəzinə, layihəni istiqamətləndirən “birincil istehsalçı” kimi nəzərdən keçirir.

Bu yanaşma aşağıdakı qərarlara təsir göstərə bilər:

• Həyətin forması
• Fasad açılışları
• Tunel və keçid həndəsəsi
• Material seçimi
• Terrasların yerləşdirilməsi
• Su elementləri
• Fəaliyyət sahələrinin mövqeyi
• Səs-küy mənbələri ilə məkan əlaqəsi

Beləliklə, səs bina tamamlandıqdan sonra düzəldiləcək qüsur deyil, məkan təcrübəsinin başlanğıcdan etibarən layihələndirilən hissəsi ola bilər.

Gündəlik həyata təsiri

Bu metodun gündəlik həyata birbaşa qarşılığı aşağıdakı nümunələrlə izah edilə bilər:

• Xəstəxana gözləmə sahəsinin yalnız sakit deyil, həm də narahatlığı azaldan eşitmə mühitinə malik olması
• Məktəb həyətində oyun səsləri ilə istirahət zonalarının akustik olaraq ayrılması
• Meydanda nəqliyyat səs-küyünün su, landşaft və səth forması ilə tarazlaşdırılması
• Yaşayış həyətində danışıq məxfiliyinin artırılması
• Muzeydə və ya xatirə məkanında səsin hekayənin bir hissəsinə çevrilməsi
• İctimai nəqliyyat mərkəzində istiqamət tapmanı dəstəkləyən eşitmə zonalarının yaradılması

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Səs mənzərəsini erkən memarlıq layihələndirmə mərhələsinə daxil etməsi
• Akustik ölçmə ilə insan qavrayışını eyni çərçivədə nəzərdən keçirməsi
• Xətti olmayan, iterativ metod təklif etməsi
• Tənqidi dinləməni aydın layihələndirmə bacarığı kimi müəyyən etməsi
• HURIER və Integrative Listening Model-i memarlıq layihələndirməsinə uyğunlaşdırması
• Ekoloji psixologiya ilə akustik performansı birlikdə qiymətləndirməsi
• Sahə yazılarını simulyasiyaya köçürməsi
• Müxtəlif forma, material və konsepsiya variantlarını müqayisə etməsi
• Uğursuz layihə fikrini də açıq şəkildə göstərməsi
• Metodun proqram təminatı və tətbiq məhdudiyyətlərini müzakirə etməsi

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• Tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmiş preprintdir.
• Tətbiq yalnız bir həyət üzərində aparılmışdır.
• Qiymətləndirmə müəllif yönləndirməlidir.
• Müstəqil istifadəçi qrupu və ya geniş iştirakçı nümunəsi yoxdur.
• Akustik icma müsahibələri və akustik təqvim mərhələləri tətbiq edilməmişdir.
• Sahə yazıları yalnız yağışlı və küləkli şəraitdə aparılmışdır.
• Müxtəlif mövsümlər və istifadə intensivlikləri müqayisə edilməmişdir.
• Həzz, oyanıqlıq və dominantlıq balları statistik istifadəçi tədqiqatına əsaslanmır.
• Mənbə və qəbuledici saylarında mətnlə şəkil izahı arasında uyğunsuzluq vardır.
• Sahə yazıları mövcud məkanın əksolunmalarını ehtiva etdiyinə görə simulyasiyada ikiqat akustik iz yarana bilər.
• Rhino-dan Treble-a həndəsə ötürülməsi əl ilə aparılır və vaxt aparır.
• Layihə dəyişiklikləri simulyasiyaya real vaxtda ötürülmür.
• Sabit qəbuledici nöqtələri hərəkət edən insanın məkan eşitmə təcrübəsini tam təmsil etmir.
• Əlavə material, tikinti xərci, yanğın təhlükəsizliyi və tikiləbilənlik qiymətləndirilməmişdir.
• Təklif olunan metodun peşəkar layihələrdə vaxt və xərc səmərəliliyi ölçülməmişdir.

Tədqiqat nə deyir, nə demir?

Tədqiqatın dediyi: Səs mənzərəsi memarlıq layihələndirməsinin erkən mərhələlərində kontekst, tənqidi dinləmə, simulyasiya və memarlıq müdaxiləsi arasında iterativ proseslə nəzərdən keçirilə bilər. Akustik ölçmələr ilə emosional və davranış qiymətləndirmələri bir-birini tamamlaya bilər. Memarlıq forması, material və açılış dəyişiklikləri yalnız səs səviyyəsini deyil, məkanın qavranılan eşitmə xarakterini də dəyişə bilər.

Tədqiqatın demədiyi: Təklif olunan metodun bütün bina növlərində təsdiqləndiyini göstərmir. Əyri divarların hər vəziyyətdə daha yaxşı akustik nəticə verdiyini sübut etmir. Qiymətləndirmələrin ümumi istifadəçi əhalisini təmsil etdiyini göstərmir. Treble simulyasiyasının real mühitlə qüsursuz uyğunlaşdığını sübut etmir. Metodun xərc, tikinti və normativ tələblər baxımından tətbiq edilə bilməsini ölçmür.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat sahəsi

Simulyasiya təfərrüatları

Akustik performans göstəriciləri

Əsas nəticələr

1. Təklif olunan metod səs mənzərəsini layihələndirmə prosesinin məqsədli girdisinə çevirə bilmişdir.
2. Mövcud beton səthlər yol mənbələri üçün ən yüksək EDT, T20 və SPL dəyərlərini yaratmışdır.
3. Ağac səthlər ümumi SPL səviyyəsini ən çox azaldan variant olmuşdur.
4. Pərdə divarlar mövcud vəziyyətə nisbətən məhdud akustik fərq yaratmışdır.
5. Əyri divarlar həyətdə ən aydın məkan akustik müxtəlifliyini yaratmışdır.
6. Limana açılan fasad istifadə olunan səs səviyyələrində istənilən su səsi təsirini yarada bilməmişdir.
7. Emosional qiymətləndirmə ilə akustik ölçmə həmişə eyni istiqamətdə dəyişməmişdir.
8. Material və tekstura dəyişiklikləri böyük həcmli həyətdə qavrayış baxımından incə və ayırd edilməsi çətin təsirlər yaratmışdır.
9. Tənqidi dinləmə oxşar layihə variantları arasındakı fərqlərin şərhində mühüm olmuşdur.
10. Vizual və hərəkətlə əlaqəli qavrayış səs mənzərəsinin qiymətləndirilməsinə təsir göstərə bilər.

Gələcək tədqiqat təklifləri

• Metodun müxtəlif bina növlərində sınaqdan keçirilməsi
• Xəstəxana, atrium, foye, terras və meydan tətbiqləri
• Daha geniş istifadəçi qrupları ilə qavrayış eksperimentləri
• Həvəskar və peşəkar layihəçilərin müqayisəsi
• Müxtəlif mövsüm və hava şəraitində sahə yazıları
• Akustik təqvimlərin uzunmüddətli məlumatlarla hazırlanması
• BIM ilə akustik simulyasiya arasında avtomatik məlumat ötürülməsi
• Memarlıq modeli ilə simulyasiya arasında real vaxt bağlantısı
• Sahə yazılarındakı mövcud əks-səda izlərinin ayrılması
• Hərəkətli dinləyici və VR əsaslı eşitdirmə
• Vizual, eşitmə və kinestetik qavrayışın birlikdə qiymətləndirilməsi
• Qeyri-müəyyənlik və təkrarlana bilmə təhlilləri

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Samar Singh Rana, Mads Brath Jensen və Isak Worre Foged tərəfindən hazırlanmış “Integrating Soundscapes into Architectural Design: Methodology and Application” başlıqlı tədqiqata əsaslanır.

Tədqiqat Gestalt qavrayış prinsiplərini, HURIER və Integrative Listening Model-i, Mehrabian–Russell ekoloji psixologiya nəzəriyyəsini, səs gəzintisini, sahə yazılarını, akustik simulyasiyanı və memarlıq layihələndirmə iterasiyalarını birləşdirən metod hazırlama və tətbiq tədqiqatıdır.

Mətndə açıq şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer alır. Tədqiqat SSRN-də yayımlanmış preprintdir və rəyçi qiymətləndirməsindən keçməmişdir. Buna görə metodun etibarlılığı, hesabatda verilən qiymətləndirmələr və tətbiq təklifləri müstəqil rəyçi qiymətləndirməsindən sonra dəyişə bilər.

Tətbiq Aalborg Universitetinin CREATE binasının bir həyətində və müəllif yönləndirməsi ilə həyata keçirilmişdir. Tədqiqatda geniş istifadəçi nümunəsi, kor qiymətləndirmə və ya statistik qavrayış eksperimenti yoxdur. Həzz, oyanıqlıq və dominantlıq qiymətləndirmələri tədqiqatı aparan müəllifin məlumatlı səs mənzərəsi layihəçisi rolundakı şərhlərinə əsaslanır.

Simulyasiya nəticələri tikintidən sonrakı real ölçmələrlə təsdiqlənməmişdir. Layihə variantları fiziki olaraq tikilməmişdir. Buna görə əyri divarın, ağac səthin və ya liman açılışının real həyətdə eyni akustik və qavrayış nəticələrini verəcəyi sübut edilməmişdir.

PDF-də mənbə və qəbuledici sayları baxımından mətnlə şəkil izahı arasında uyğunsuzluq vardır. Mətndə beş səs mənbəsi və on qəbuledicidən bəhs edildiyi halda, Şəkil 6-nın izahında on mənbə və beş qəbuledici göstərilir. Bu fərq məzmunda dəyişdirilmədən və gizlədilmədən açıq şəkildə qeyd edilmişdir.

Bu məqalə yalnız PDF-dəki nəzəri çərçivə, sahə tətbiqi, diaqramlar, cədvəllər, qrafiklər, akustik müşahidələr və məhdudiyyətlər əsasında hazırlanmışdır. Tədqiqatda olmayan kommersiya proqram təminatı uğuru, tikinti standartına uyğunluq, dəqiq istifadəçi məmnuniyyəti və ya real bina performansı iddiası əlavə edilməmişdir.