Bu çalışma, akademik yazıda eleştirelliğin gerçekleştirilmesini (criticality enactment), araştırmacıların önceki çalışmaları eleştirdiği Literatür Taraması ile kendi çalışmalarının sınırlılıklarını değerlendirdiği Sonuç bölümleri arasındaki ilişki üzerinden inceleyen korpus tabanlı bir söylem analizidir. Beş SSCI kapsamındaki Uygulamalı Dilbilim dergisinden seçilen 148 araştırma makalesinin ilgili bölümleri hem sınırlılık içerikleri hem de üstsöylem (metadiscourse) göstergeleri bakımından analiz edilmiştir. Sonuç bölümünde toplam 728, Literatür Taramasında 609 sınırlılık örneği kodlanmış; iki bölümdeki toplam sınırlılık içeriği arasında zayıf fakat istatistiksel olarak anlamlı pozitif ilişki bulunmuştur (Spearman ρ=0.202, p<.05). Bununla birlikte bu sonuç nedensel bir ilişkinin kanıtı değildir; çalışma belirli dergilerden ve belirli bölüm özelliklerine sahip makalelerden oluşturulmuş bir korpusu incelemektedir.

Çalışmanın ikinci analitik katmanı, akademik yazarların sınırlılıklardan söz ederken yalnız neyi eleştirdiklerini değil, eleştiriyi nasıl söylemsel olarak kurduklarını araştırır. Sonuçlar, yazarların önceki araştırmaları değerlendirirken ve kendi çalışmalarını eleştirirken aynı dilsel kaynakları aynı yoğunlukta kullanmadıklarını göstermektedir. Özellikle ihtiyat bildiren ifadeler, tutum belirteçleri, yazarın kendisine yaptığı göndermeler, kişisel ara yorumlar ve okuru yönlendiren ifadeler iki bölüm arasında anlamlı biçimde farklılaşmıştır.

Araştırmanın Temel Problemi

Akademik bir araştırma makalesinde eleştirellik yalnız önceki araştırmaların eksikliklerini sıralamak anlamına gelmez. Yazar aynı zamanda hangi bilginin yeterli olmadığını, hangi yöntemin sınır taşıdığını, hangi teorinin açıklama gücünün yetersiz kaldığını ve kendi araştırmasının hangi koşulların dışına genellenemeyeceğini de söylemsel olarak yönetir. Bu nedenle eleştirellik hem bilgi içeriğiyle hem de bu içeriğin okura nasıl sunulduğuyla ilişkilidir.

Literatür Taraması ve Sonuç bölümleri bu bakımdan birbirine benzeyen fakat farklı retorik görevleri bulunan iki kısımdır. Literatür Taramasında yazar geçmiş araştırmaları değerlendirerek kendi çalışması için bir araştırma boşluğu oluşturur. Sonuç bölümünde ise aynı yazar kendi araştırmasının sınırlarını açıklamak, bulgularının hangi koşullarda geçerli olduğunu belirtmek ve gelecekteki araştırmalara yön göstermek zorundadır.

Çalışmanın hareket noktası, bu iki faaliyetin önceki literatürde çoğunlukla ayrı ayrı incelenmiş olmasıdır. Hui Zhou ve Paul J. Thibault, aynı araştırma makalesinin Literatür Taraması ile Sonuç bölümlerini birlikte analiz ederek önceki çalışmalara yöneltilen eleştiri ile araştırmacının kendi çalışmasına yönelttiği öz-eleştirinin nasıl ilişkilendiğini araştırmaktadır.

Akademik Yazıda Eleştirelliğin Gerçekleştirilmesi Nedir?

Eleştirelliğin gerçekleştirilmesi, akademik yazarın önceki araştırmaları, mevcut bilgiyi veya kendi çalışmasını değerlendiren yargıları metin içinde söylemsel olarak görünür hale getirmesidir. Bu çalışmada eleştirellik iki düzeyde işletilmektedir: hangi bilimsel sınırlılığın dile getirildiğini gösteren içerik düzeyi ve yazarın bu değerlendirmeyi kesinlik, ihtiyat, kişisel sorumluluk ya da okurla etkileşim gibi söylemsel kaynaklarla nasıl kurduğunu gösteren üstsöylem düzeyi.

İki Analiz Düzeyi: İçerik ve Söylem

Araştırmacılar eleştirelliği iki ayrı fakat birbirini tamamlayan katmanda operasyonelleştirmiştir.

1. İçerik düzeyi: Metinde hangi tür bilimsel sınırlılığın dile getirildiği belirlenmiştir.
2. Söylemsel düzey: Sınırlılığın hangi tutum ve okurla etkileşim araçları kullanılarak ifade edildiği incelenmiştir.

Bu ayrım önemlidir. İki cümle aynı metodolojik sınırlılığı bildirebilir; ancak biri güçlü ve kesin bir yargıyla, diğeri ise ihtiyat bildiren bir kiplik yapısıyla sunulabilir. Dolayısıyla bilimsel eleştirinin konusu ile bu eleştirinin retorik biçimi aynı şey değildir.

Sınırlılık İçeriklerinin Sekiz Kategorisi

Çalışma, literatürdeki araştırma boşluğu ve öz-bildirilen sınırlılık sınıflandırmalarını birleştirerek cümle düzeyindeki kodlama için sekiz kategorili ortak bir çerçeve oluşturmuştur.

Üstsöylem: Yazarın Bilgiye ve Okura Konumlanması

İkinci analiz Hyland'ın üstsöylem çerçevesindeki iki temel kümeye dayanır: tutum (stance) ve okurla etkileşim (engagement). Tutum göstergeleri yazarın ortaya koyduğu önermeye ne ölçüde bağlandığını veya ihtiyatla yaklaştığını gösterir. Okurla etkileşim göstergeleri ise yazarın okuyucuyu argümana nasıl dahil ettiğini gösterir.

• Hedges: possibly, might, could gibi ihtiyat ve olasılık bildiren yapılar.
• Boosters: certainty düzeyini yükselten, alternatif yorum alanını daraltan yapılar.
• Attitude markers: yazarın değerlendirme ve tutumunu belirginleştiren ifadeler.
• Self-mentions: I, we, our gibi doğrudan yazar varlığı.
• Reader pronouns: okurun metne doğrudan dahil edilmesi.
• Personal asides: ana söylem akışına yerleştirilen açıklayıcı veya değerlendirmeci ara ifadeler.
• Shared knowledge: yazar ve okur arasında ortak kabul varsayan ifadeler.
• Questions: çözülmemiş problem veya araştırma yönüne odaklanan sorular.
• Directives: okurun belirli bir noktaya dikkat etmesini veya belirli bir düşünsel işlemi gerçekleştirmesini isteyen yönlendirici yapılar.

Literatür Eleştirisi ile Öz-Eleştiri Arasındaki İlişki Nedir?

Çalışmada Literatür Taramasındaki toplam sınırlılık içeriği ile aynı makalenin Sonuç bölümündeki toplam sınırlılık içeriği arasında zayıf fakat istatistiksel olarak anlamlı pozitif korelasyon bulunmuştur (ρ=0.202, p<.05). Bu bulgu, önceki literatürü yoğun biçimde eleştiren makalelerin belirli ölçüde daha fazla öz-eleştiri de içerebildiğini göstermektedir; ancak korelasyonun büyüklüğü düşüktür ve sonuç bir bölümün diğerine nedensel olarak yol açtığını kanıtlamaz.

İlişkinin bütün sınırlılık türlerinde aynı yönde veya aynı güçte olmaması özellikle önemlidir. Bazı kategoriler Literatür Taramasından Sonuç bölümüne pozitif biçimde birlikte değişirken bazı ilişkiler negatiftir. Bu durum, akademik eleştirelliğin tek boyutlu bir davranış olmadığını göstermektedir.

Literatür Eleştirisi ile Öz-Eleştiri Arasında Ortak Ölçütler

Aynı sınırlılık kategorilerinin iki bölümdeki frekansları karşılaştırıldığında üç pozitif ve anlamlı kategori-içi ilişki bildirilmiştir: İç Geçerlik Tehditleri için ρ=0.223 (p<.01), Metodolojik Kusurlar için ρ=0.192 (p<.05) ve Teori Sorunları için ρ=0.180 (p<.05). Böylece yazarların önceki araştırmaları değerlendirirken önem verdiği bazı metodolojik ve teorik ölçütlerin kendi araştırmalarını değerlendirirken de yeniden ortaya çıktığı görülmektedir.

Bu bulgu “yazarlar eleştirdikleri bütün problemleri kendi araştırmalarında tekrar ediyor” anlamına gelmez. Araştırmacıların tartışmasındaki daha dar yorum, aynı disiplin içinde geçerlik, yöntem ve teori konusunda kullanılan değerlendirme standartlarının hem başkalarının çalışmalarına hem de kişinin kendi çalışmasına uygulanabilmesidir.

Bilgi Boşluğunun Farklı Davranışı

Bilgi Boşluğu (KV) farklı bir örüntü göstermiştir. Literatür Taramasında belirli bir bilgi boşluğunun daha fazla vurgulanması, toplam öz-bildirilen sınırlılık miktarıyla negatif yönde ilişkili bulunmuştur (ρ=-0.196, p<.05). Literatür Taramasındaki Bilgi Boşluğu ile Sonuç bölümündeki Uygulama-Bilgi Çatışması arasında da negatif ilişki vardır (ρ=-0.243, p<.01).

Yazarların yorumu, araştırmanın başlangıçta hedeflediği belirli bilgi boşluklarının yeni çalışma tarafından en azından kısmen ele alınmış olabileceği yönündedir. Ancak bu istatistiksel ilişki, belirli bir bilgi boşluğunun gerçekten tamamen kapatıldığını bağımsız olarak kanıtlamaz.

Teori ile Ampirik Veri Arasındaki Bağlantı

En güçlü raporlanan çapraz-kategori ilişkilerinden biri Literatür Taramasındaki Teori Sorunları ile Sonuç bölümündeki Ampirik Veri Gereksinimi arasındadır (ρ=0.423, p<.001). Çalışmanın yorumuna göre teorik yetersizliklerin öne çıkarılması, teoriyi sınayacak, geliştirecek veya yeniden yorumlayacak yeni ampirik veriye duyulan gereksinimle birlikte ortaya çıkabilmektedir.

Bu ilişki özellikle bilimsel yazının döngüsel yapısını açıklamaya yardımcı olur: önceki teorinin sınırlılığı yeni araştırma sorusunu destekleyebilir; yeni çalışma ise kendi sonuçlarının ardından yeni veri veya yeni teori gereksinimleri ortaya koyabilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Korpusun Oluşturulması

Araştırma korpusu, açık biçimde tanımlanabilen Literatür Taraması ve Sonuç bölümlerine sahip 148 Uygulamalı Dilbilim araştırma makalesinden oluşturulmuştur. Makaleler beş SSCI kapsamındaki dergiden alınmıştır:

• Applied Linguistics
• Language Teaching Research
• Modern Language Journal
• Language Learning
• TESOL Quarterly

Örneklem rastgele ve bütün Uygulamalı Dilbilim yayınlarını temsil edecek şekilde oluşturulmamıştır. Çalışmaya alınabilmek için makalelerin Literatür Taramasında araştırma boşluğu belirten bir söylem hareketine ve Sonuç bölümünde açık sınırlılık belirtme hareketine sahip olması gerekmiştir. Araştırmacılar dergiler arasında dengeli sayıda makale elde edemediklerini açıkça belirtmektedir.

Tam makalelerden oluşan korpus yaklaşık 1,14 milyon kelime içermektedir. İncelenen özel alt-korpuslarda Literatür Taraması 20.846 token ve 3.433 type; Sonuç bölümü ise 45.923 token ve 4.813 type içermektedir. Bu nedenle özellikle üstsöylem karşılaştırmalarında yalnız ham frekanslara bakmak yanıltıcı olabilir; kaynak çalışma karşılaştırmalarda 10.000 kelime başına normalize edilmiş oranlar da raporlamaktadır.

Sınırlılık İçeriklerinin Kodlanması

Sınırlılık içerikleri UAM CorpusTool 6.2j kullanılarak cümle düzeyinde kodlanmıştır. Bir cümlede birden fazla sınırlılık kategorisinin bulunmasına izin verilmiştir. Aynı sınırlılık birbirini izleyen farklı cümlelerde tekrarlandığında her cümle ayrı bir örnek olarak sayılmıştır.

Kodlama güvenilirliğini değerlendirmek amacıyla iki araştırmacı önce 40 makalelik pilot örneklemi bağımsız biçimde kodlamıştır. Cohen's κ=0.89 elde edilmiş, anlaşmazlıklar tartışılarak uzlaştırılmış ve kalan makaleler aynı prosedürle çift kodlanmıştır.

Kategori frekanslarının dağılımı normal dağılımdan anlamlı biçimde sapmıştır (Kolmogorov-Smirnov, p<.001). Bu nedenle LR ve CO sınırlılık kategorileri arasındaki ilişkiler için parametrik Pearson korelasyonu yerine Spearman sıra korelasyonu (ρ) kullanılmıştır. Hesaplamalar SPSS ile gerçekleştirilmiştir.

LR ve CO Bölümlerindeki Sınırlılık İçerikleri

Sonuç bölümünde en yüksek ortalama İç Geçerlik Tehditlerinde görülmüştür (M=1.716). Metodolojik Kusurlar da CO'da LR'ye göre daha sık kodlanmıştır (1.284'e karşı 0.824). Popülasyon Geçerliği Tehditlerinin ortalaması 0.318'den 0.446'ya, Uygulama-Bilgi Çatışmasının ortalaması 0.432'den 0.682'ye yükselmiştir.

Buna karşılık Çelişkili Kanıt ortalaması 0.486'dan 0.101'e, Bilgi Boşluğu ise 0.797'den 0.236'ya düşmektedir. Bu farklılıklar, literatürde araştırmanın gerekçesini kurmak için öne çıkarılan sorunlarla yeni araştırmanın sonunda kabul edilen sınırlılıkların aynı dağılıma sahip olmadığını göstermektedir.

Anlamlı Korelasyonların Yapısı

Bu katsayılar ilişki ölçüleridir. Kaynak çalışma metinsel örüntüleri disipliner teamüller ve eleştirel refleksivite üzerinden yorumlamaktadır; ancak gözlenen korelasyonlardan yazar davranışının psikolojik nedeni veya bir bölümün diğer bölüm üzerinde nedensel etkisi çıkarılamaz.

Üstsöylem Analizi Nasıl Yapıldı?

Üstsöylem göstergeleri AntConc kullanılarak Hyland'ın tutum ve okurla etkileşim envanteri üzerinden aranmıştır. Otomatik olarak bulunan aday örnekler daha sonra manuel olarak kontrol edilmiş; yalnız gerçekten üstsöylemsel ve etkileşimsel işlev taşıyan kullanımlar analize dahil edilmiştir.

İki yazarın bağımsız sınıflandırması başlangıçta %93,7 kodlayıcılar arası uyum üretmiştir. Kalan uyuşmazlıklar tartışmayla çözülmüştür. LR ile CO arasındaki frekans farkları log-likelihood (LL) testleriyle değerlendirilmiş, etki büyüklüğü için %DIFF kullanılmış ve istatistiksel anlamlılık eşiği p=0.05 olarak belirlenmiştir.

Ayrıca self-mention örüntülerinin hangi sözcük türleriyle birlikte kullanıldığını incelemek için Colligator 2.0 ve ±4 tokenlık bir bağlam aralığı kullanılmıştır.

Üstsöylem Göstergeleri İki Bölümde Nasıl Farklılaşıyor?

Sonuç bölümünde normalize edilmiş toplam üstsöylem yoğunluğu Literatür Taramasına göre daha yüksektir: sırasıyla 544.4 ve 501.3 örnek/10.000 kelime; fark LL=-5.07 ile p<.05 düzeyindedir. Bununla birlikte bütün alt kategoriler aynı biçimde değişmemiştir: genel engagement yoğunluğu iki bölümde istatistiksel olarak sabit kalırken tutum göstergelerinde, özellikle hedges, attitude markers ve self-mentions kategorilerinde anlamlı farklılıklar bulunmuştur.

Not: * p<.05, ** p<.01, *** p<.001. Ham frekansların tek başına karşılaştırılması uygun değildir; LR ve CO alt-korpuslarının büyüklükleri farklıdır. Bu nedenle 10.000 kelime başına normalize edilmiş frekanslar bilimsel yorum açısından daha bilgilendiricidir.

Hedges: Öz-Eleştiride Daha Fazla İhtiyat

Hedges yoğunluğu LR'da 156.9/10.000 kelimeden CO'da 201.9/10.000 kelimeye yükselmiştir ve fark anlamlıdır (LL=-15.98, p<.001). Kaynak yazarları bunu, araştırmacıların kendi çalışmalarının sınırlılıklarını sunarken kesin iddialar yerine daha ihtiyatlı epistemik konumlar kurmasıyla ilişkilendirmektedir.

Bu kullanım bilimsel olarak önemlidir; çünkü “bu yöntem yanlıştır” biçimindeki mutlak bir ifade ile “bu yöntem belirli koşullarda yanlılık oluşturabilir” biçimindeki ihtiyatlı ifade aynı epistemik iddiayı taşımaz.

Self-Mention: Önceki Çalışmaları Eleştirirken Daha Görünür Yazar

Self-mention yoğunluğu LR'da 35.0/10.000, CO'da 18.1/10.000 kelimedir ve fark anlamlıdır (LL=16.46, p<.001). Böylece doğrudan yazar varlığı Literatür Taramasında daha yoğun görünmektedir.

CO bölümündeki self-mention örnekleri ayrıca belirli dilbilgisel örüntülerle birlikte incelenmiştir. Kaynak, özellikle present perfect yapıları, cannot gibi modal öğeler ve olumsuzluklarla belirli koligasyon ilişkileri raporlamaktadır. Buradaki temel söylemsel işlevlerden biri, yazarın “ne iddia edemediğini” açıkça sınırlandırmasıdır.

Engagement Toplamı Sabit, Alt Bileşenleri Değişken

Engagement toplamı LR'da 222.1, CO'da 220.2/10.000 kelimedir ve fark anlamlı değildir (LL=0.02, p=.875). Ancak toplam değerin benzer olması alt kategorilerin de aynı olduğu anlamına gelmez.

Personal asides LR'da daha yüksektir ve fark anlamlıdır (LL=5.01, p<.05). Directives ise CO'da daha yüksek yoğunluğa sahiptir ve fark güçlü biçimde anlamlıdır (LL=-11.79, p<.001). Böylece iki bölüm yaklaşık aynı toplam engagement miktarına ulaşırken okurla etkileşimin nasıl kurulduğu değişmektedir.

Çalışmanın Desteklediği Sonuçlar

• İncelenen 148 makalede CO bölümünde LR bölümüne göre daha fazla sınırlılık içeriği kodlanmıştır.
• LR ve CO toplam sınırlılık içerikleri arasında zayıf fakat anlamlı pozitif korelasyon vardır.
• Bazı sınırlılık kategorileri iki bölüm arasında pozitif birlikte değişirken Bilgi Boşluğu bazı CO göstergeleriyle negatif ilişkilidir.
• Tutum göstergeleri iki bölüm arasında anlamlı biçimde farklılaşmaktadır.
• Toplam engagement oranı önemli ölçüde değişmemesine rağmen personal asides ve directives gibi alt kategoriler farklılaşmaktadır.
• Akademik eleştirellik yalnız sınırlılık içeriğinden değil, sınırlılığın hangi söylemsel kaynaklarla ifade edildiğinden de oluşmaktadır.

Çalışmanın Desteklemediği Sonuçlar

• Korelasyonlar, Literatür Taramasındaki eleştirilerin Sonuç bölümündeki öz-eleştiriye nedensel olarak yol açtığını kanıtlamaz.
• 148 makalelik seçilmiş korpus bütün Uygulamalı Dilbilim yayınlarının zorunlu olarak temsilcisi değildir.
• Metindeki dilsel göstergeler araştırmacıların gerçek psikolojik niyetlerini veya bilişsel süreçlerini doğrudan ölçmez.
• Belirli bir sınırlılık türünün daha sık yazılması araştırmanın nesnel bilimsel kalitesinin otomatik ölçüsü değildir.
• Çalışmanın eğitimsel önerileri henüz deneysel sınıf müdahaleleriyle doğrulanmış öğretim etkileri değildir.
• Sonuçlar başka disiplinlere doğrudan genellenemez.

Çalışmanın Temel Sınırlılıkları

Yazarlar üç temel sınır vurgulamaktadır. Birincisi, korpus Uygulamalı Dilbilimin bütün alt alanlarını, kültürel bağlamlarını ve akademik gelişim düzeylerini kapsamayabilir. İkincisi, korpus tabanlı metin analizi büyük miktarda yazılı örüntüyü gösterebilmesine rağmen yazarların metni üretirken verdiği bilişsel kararları, kişisel motivasyonları ve sosyokültürel etkileşimleri doğrudan açıklayamaz. Üçüncüsü, çalışmanın akademik yazma öğretimine ilişkin çıkarımları yayımlanmış metinlerden türetilmiştir ve farklı öğrenen düzeylerinde uygulanabilirliği deneysel pedagojik müdahalelerle henüz doğrulanmamıştır.

Bu sınırlar nedeniyle sonuçların en güvenli yorumu şudur: çalışma, belirli bir Uygulamalı Dilbilim araştırma makalesi korpusunda Literatür Taraması ile Sonuç bölümlerinin eleştirellik bakımından bağlantılı fakat söylemsel olarak farklı görevler üstlendiğini göstermektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: “A potential limitation is...”: Enactment of criticality in Applied Linguistics research article Literature Review and Conclusion sections

Yazarlar: Hui Zhou; Paul J. Thibault.

Corresponding author: Hui Zhou.

Kurum: School of International Studies, Northeast Normal University, Changchun, Jilin, China.

Kaynak türü: Araştırma makalesi preprinti; korpus tabanlı karşılaştırmalı söylem ve genre analizi.

Platform: SSRN.

SSRN Abstract No.: 6883283.

DOI: 10.2139/ssrn.6883283.

SSRN kayıt tarihi: 5 Haziran 2026.

Hakemlik durumu: Kaynak PDF açık biçimde “Preprint not peer reviewed” olarak işaretlenmiştir. Bulgular bu nedenle hakemli nihai yayın sonuçları gibi sunulmamalıdır.

Lisans/telif: SSRN kaydında haklar saklıdır ve izinsiz yeniden kullanıma izin verilmediği belirtilmektedir. Bu Verianla metni kaynak metni veya tabloları birebir çoğaltmaz; bilimsel veriyi ve yöntem bilgisini özgün Türkçe açıklama ve özgün tablo düzeniyle aktarır.

Finansman: National Social Science Fund of China, Grant No. 25BYY023.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını beyan etmektedir.

Veri erişilebilirliği: Kaynakta ayrı ve açık bir veri erişilebilirliği beyanı tespit edilmemiştir.

Yazar katkıları: Kaynakta ayrı bir CRediT yazar katkısı bildirimi sunulmamıştır.

Temel yöntem: 148 araştırma makalesinden oluşturulan korpus; UAM CorpusTool 6.2j ile sınırlılık kodlama; 40 makalelik pilotta Cohen's κ=0.89; Spearman korelasyonu; SPSS; AntConc ile üstsöylem taraması; manuel işlev doğrulaması; %93,7 ilk kodlayıcı uyumu; log-likelihood ve %DIFF karşılaştırması; Colligator 2.0 ile ±4 aralığında koligasyon analizi.

Temel yorum sınırı: Çalışma yazılı akademik söylem örüntülerini inceler. Bulgular nedensel yazar davranışını, gerçek bilişsel niyetleri veya Uygulamalı Dilbilimin bütün yayın evrenini doğrudan temsil etmez.