Ushbu nazariy ish yaxshilik va yomonlik faqat odamlar, dinlar yoki davlatlar o‘ylab topgan tushunchalar emas, deb bahs yuritadi. Muallifning fikricha, odamlar bu tushunchalarni yaratmagan, balki tabiatda allaqachon mavjud bo‘lgan munosabat shakllarini nomlagan. Asosiy urinish — axloq manbasini insoniy hokimiyatdan emas, balki ongli mavjudotlar o‘rtasidagi aloqaning fizik oqibatlaridan izlashdir.

Asosiy muammo

Tarix davomida yaxshilik va yomonlikni belgilash huquqi ko‘pincha shohlar, dinlar, mafkuralar yoki davlatlarning qo‘lida bo‘lgan. Muallifning tanqidiy savoli shuki: agar bu belgilash vakolati doim hokimiyat quroliga aylanib ketadigan bo‘lsa, axloqiy farqni tabiatning o‘zidagi barqarorroq asos bilan tushuntirib bo‘ladimi? Ya’ni, xulq “yaxshi” yoki “yomon” bo‘lishi hokimiyat aytgani uchun emas, balki u boshqa onglarni saqlaydimi yoki yo‘q qiladimi, shunga qarab baholansa-chi?

Yondashuv

Ish tajriba o‘tkazmaydi; u termodinamika, evolyutsion tanlanish, ong va hamkorlik nazariyalarini birlashtirgan nazariy argument quradi. Muallif hayotni mahalliy tartibni saqlab va rivojlantirib turuvchi jarayon sifatida, ongni esa ichki holat bilan tashqi olamni ajratib, energiya manbalariga javob bera oladigan funksiya sifatida ko‘radi. Shu asosda bir ongning boshqasiga munosabati axloqiy mazmun kasb etadi.

Natijalar

Muallif taklif qilgan asosiy farq sodda: agar ayni turdagi ongli mavjudotlar bir-birini teng ong sifatida tanib, o‘zaro rivojlanish va himoya hosil qilsa, bu “yaxshi” hisoblanadi. Agar biri boshqasini narsa, vosita yoki iste’mol qilinadigan resurs sifatida ko‘rsa, bu “yomon” deb talqin qilinadi. Bu yondashuv niyat yoki an’anaga emas, tizimning uzoq muddatli fizik oqibatiga bog‘lanadi.

Ish shuningdek vayronkor strategiyalar texnologik davrda nihoyatda xavfli bo‘lib qolganini ta’kidlaydi. Agar oldin bunday strategiyalar mahalliy qulashga olib kelgan bo‘lsa, endi yadro va biologik imkoniyatlar sharoitida ular sivilizatsiyaning qayta boshlanish imkonini ham yo‘q qilishi mumkin.

Nega bu muhim?

Bu ish axloqiy bahsni “qaysi hokimiyat to‘g‘ri aytyapti?” degan savoldan olib chiqib, “qaysi munosabat onglarni saqlaydi, rivojlantiradi va tizimni barqaror qiladi?” degan savolga olib keladi. Bunday qarash siyosat, texnologiya, urush va global xavfsizlik davrida ayniqsa muhim.

Verianla uchun asosiy xabar shuki: yaxshilik va yomonlikni ba’zan an’ana yoki buyruq orqali emas, balki ongli mavjudotlarga qanday munosabat qilinayotgani va bu munosabat kelajakka qanday fizik oqibat olib kelishi orqali ham ko‘rish mumkin.