Tədqiqat yaxşı və pisin yalnız insan cəmiyyətlərinin, dinlərin, dövlətlərin və ya fəlsəfi sistemlərin yaratdığı anlayışlar olmadığını müdafiə edir. Müəllifə görə insanlar bu anlayışları ixtira etməyiblər, təbiətdə onsuz da mövcud olan münasibət formasına ad veriblər. Problem isə tarix boyu bu adlandırma və tərifvermə gücünün insan hakimiyyətləri tərəfindən ələ keçirilməsi olub.

Mətnin mərkəzində iki fiziki çərçivə dayanır: termodinamika və təkamül seçimi. Termodinamika enerji, nizam, nizamsızlıq və sistemlərin iş görmə qabiliyyəti ilə məşğul olur. Təkamül seçimi isə canlıların yaşamaq və çoxalmaq uğuruna təsir edən strategiyaların zamanla necə yayıldığını izah edir. Müəllif bu iki çərçivəni birləşdirərək əxlaqın təbii mənşəyini izah etməyə çalışır.

Tədqiqata görə eyni bioloji növə aid şüurlu varlıqlar arasında qarşılıqlı simbioz, yəni hər iki tərəfi qoruyan və inkişaf etdirən əməkdaşlıq “yaxşı”dır. Buna qarşılıq eyni növdən olan başqa şüurları obyektə, alətə və ya istehlak ediləcək resursa endirmək “pis”dir. Bu fərq niyyətə, ənənəvi hakimiyyətə və ya ifadəyə deyil, davranışın fiziki nəticəsinə bağlanır.

Müəllif həmçinin texnoloji dövrdə bu məsələnin daha təcili hala gəldiyini müdafiə edir. Nüvə silahları, bioloji müharibə və layihələndirilmiş patogenlər kimi texnologiyalar istehlakçı və dağıdıcı strategiyaların artıq yalnız yerli çökmələrə deyil, sivilizasiyanın yenidən başlama şərtlərinin yox olmasına səbəb ola biləcəyini düşündürür.

Problem nədir?

İnsanlıq tarixi boyunca yaxşı, pis və əxlaq haqqında çoxsaylı tərif verilib. Dinlər, imperiyalar, fəlsəfi sistemlər, dövlətlər, ideologiyalar və hüquq sistemləri öz əxlaq anlayışlarını yaradıb. Lakin çalışma bu təriflərin tarix boyu təkrar-təkrar alətə çevrildiyini müdafiə edir.

Müəllifin əsas problemi budur: Yaxşı və pisi müəyyən etmək gücü insan hakimiyyətlərinin əlində qaldıqda, həmin güc çox vaxt özünü qorumaq, başqalarını kənarlaşdırmaq, istismarı legitimləşdirmək və ya məhvetməni əxlaqi vəzifə kimi göstərmək üçün istifadə oluna bilər. Kral, kilsə, dövlət, partiya, sinif və ya ideologiya özünü qaydanın üstündə yerləşdirəndə əxlaq dili istehlakçı davranışları gizlədən vasitəyə çevrilə bilər.

Tədqiqatda bu vəziyyət “tərifvermə gücünün ələ keçirilməsi” kimi oxunur. Müəllifin ifadəsinə görə insanlar yaxşı və pisi kəşf edib, adlandırıb, sonra isə bu adlandırma gücünü öz maraqları üçün istifadə ediblər. Beləliklə əxlaq təbiətdəki münasibət reallığını izah edən dildən çıxaraq bəzi insanların başqaları üzərində qurduğu gücü legitimləşdirən vasitəyə çevrilə bilər.

Tədqiqatın əsas sualı burada yaranır: Yaxşı və pisin tərifi insan hakimiyyətlərinə buraxıldıqda davamlı şəkildə pozulursa, bu tərif insan xarici, yəni təbiətin fiziki və təkamül nəticələri üzərindən qurula bilərmi?

Metod nə təklif edir?

Tədqiqat eksperimental araşdırma aparmır. Sorğu, laboratoriya təcrübəsi, statistik təhlil, sahə işi və ya klinik məlumat təqdim etmir. Bunun əvəzinə konseptual və nəzəri arqument qurur.

Metodun mərkəzində iki sahə var: termodinamika və təkamül nəzəriyyəsi. Termodinamika bölməsində müəllif həyatı “neqentropiya” ilə əlaqələndirir. Neqentropiya canlı sistemlərin enerji qəbul edərək lokal nizamı qoruması və inkişaf etdirməsi mənasında işlədilir. Entropiya isə nizamsızlıq, enerji itkisi və sistemin istifadə edilə bilən enerji qabiliyyətinin azalması ilə əlaqələndirilir.

Təkamül nəzəriyyəsi bölməsində isə müəllif canlıların yaşaması, enerji tapması, özünü qoruması, başqalarını fərqləndirməsi və digər şüurlarla münasibət qurması proseslərindən çıxış edir. Ona görə şüur canlının özü ilə xarici dünya arasındakı fərqi ayırd etməsini, enerji mənbələrini tanımasını və geribildiriminə əsasən davranmasını təmin edən funksional qabiliyyətdir.

Mətn əxlaqı bu şüur-şüur münasibətləri daxilində müəyyən edir. Şüur başqa şüuru bərabər şüur kimi tanıyıb qarşılıqlı inkişaf qurursa bu “yaxşı”; başqa şüuru obyekt, vasitə və ya istehlak ediləcək resurs kimi görürsə bu “pis” kimi şərh olunur.

Tədqiqat xüsusilə insanlığı mərkəzə alır. Viruslar, yırtıcılıq, növlərarası simbioz və təbii seçmə nümunələri təbiətin ümumi əxlaqını izah etmək üçün deyil; insan növü daxilində əxlaqi münasibətin sərhədlərini və pozulma mexanizmini göstərmək üçün istifadə olunur.

Formullar nəyi izah edir?

Bu çalışmada formullar klassik riyazi modelləşdirmə məqsədi daşımır, davranış strategiyalarını sadə və simvolik şəkildə göstərmək üçün istifadə olunur. Formullar canlılar arasındakı münasibətlərin sistem səviyyəsində necə nəticələr yaratdığını izah edir.

Müəllifin “yaxşı” ilə əlaqələndirdiyi əsas ifadə budur:

Bu ifadə iki şüurlu varlığın qarşılıqlı simbioz və ya əməkdaşlıq daxilində hərəkət etdikdə yalnız öz varlığını qorumaqla kifayətlənməyib, birlikdə daha yüksək inkişaf qabiliyyəti yarada biləcəyini izah edir. Burada “1” şüurlu varlığı, “+” isə qarşılıqlı inkişaf münasibətini təmsil edir.

Növ daxili əməkdaşlıqda bu münasibət daha da güclü ola bilər:

Bu formul əmək bölgüsü, etimad, informasiya paylaşımı, ixtisaslaşma və miqyas effekti sayəsində iki tərəfin ümumi töhfəsinin sadə cəmdən böyük ola biləcəyini ifadə edir. Tədqiqata görə insan sivilizasiyasının inkişaf potensialı belə simbiotik münasibətlərdən yaranır.

İstehlakçı və dağıdıcı strategiyanı ifadə edən əsas işarə isə budur:

Bu ifadə canlının və ya qrupun öz növündən olan başqa şüurları istehlak etməsi, məhv etməsi və ya onların yaşama şərtlərini aradan qaldırması halında uzun müddətdə sistemin özünü də yox etmək riski daşıdığını bildirir. Müəllif bunu virusabənzər nəzarətsiz istehlak strategiyası ilə müqayisə edir: daşıyıcı yox olarsa istehlakçı da davamlılığını itirir.

Məhdud istehlak və ya növlərarası yırtıcılıq üçün aşağıdakı simvolik ifadə işlədilir:

Bu ifadə növlərarası yırtıcılıq kimi hallarda istehlakın tam məhvedici deyil, ekoloji tarazlıq daxilində məhdud ola biləcəyini izah edir. Müəllif belə münasibətləri birbaşa əxlaqi hökmün sahəsindən kənarda saxlayır; çünki ona görə əxlaqi hökmün əsas sahəsi eyni bioloji növə aid şüurlar arasındakı münasibətdir.

Mətndə həmçinin “1 against 0” ifadəsi keçir:

Bu simvolik ifadə başqa şüuru şüur kimi deyil, tamamilə obyekt kimi görmək deməkdir. İnsanlıq tarixində köləlik, soyqırımı, sinfi əzmə və ya ideoloji kənarlaşdırma kimi proseslərdə görülə bilən əsas mexanizm belə izah olunur: əvvəlcə qarşı tərəf insanlıq sərhədinin kənarına itələnir, sonra ona qarşı istehlakçı davranış əxlaq sahəsinin xaricinə çıxarılır.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

Tədqiqatda klassik mənada qrafik və ya eksperimental cədvəl yoxdur. Lakin mətn güclü konseptual sxem üzərindən irəliləyir.

İlk sxem həyatı neqentropiya üzərindən düşünür. Canlılıq enerji qəbul edərək nizamını qoruyan və inkişaf etdirən proses kimi şərh olunur. Bu baxışda inkişaf yalnız sağ qalmaq deyil, daha səmərəli və daha yüksək səviyyəli nizam qura bilməkdir.

İkinci sxem şüurun təkamülünü dörd mərhələdə izah edir. Birinci mərhələ xarici stimullara fərqli reaksiya verməkdir. İkinci mərhələ siqnalların saxlanması və emosional çəki qazanmasıdır. Üçüncü mərhələ sistemin öz daxili vəziyyətini izləməsi, yəni subyektivlik istiqamətində inkişaf etməsidir. Dördüncü mərhələ isə xarici dünya ilə daxili vəziyyətlərin birlikdə inteqrasiyasıdır.

Üçüncü sxem şüur-şüur münasibətlərində beş strategiyanı müəyyən edir: fərq qoymayan istehlak, məhdud istehlak, simbioz, növ daxili əməkdaşlıq və insanın eyni anda müxtəlif strategiyalardan istifadə edə bilməsi. Bu sxemdə insan ən mürəkkəb şüur səviyyələrindən birinə sahib olduğu üçün həm yüksək əməkdaşlıq, həm də yüksək məhvetmə qabiliyyəti daşıyan varlıq kimi nəzərdən keçirilir.

Dördüncü sxem yaxşı və pisi fiziki nəticələrə bağlayır. Yaxşı bərabər şüurların simbiotik inkişaf yaratmasıdır. Pis isə eyni növdən olan başqa şüurların obyektə endirilməsi, istehlak edilməsi və ya məhv edilməsidir.

Beşinci sxem sivilizasiya riski ilə bağlıdır. İstehlakçı strategiyalar resursları müdafiə, qarşıdurma, təhlükəsizlik və yaşamaq qatında saxlayır. Simbiotik strategiyalar isə resursları inkişaf, elm, əməkdaşlıq və ortaq rifah qatına daşıya bilər. Tədqiqata görə insanlığın əsas problemi kollektiv olaraq hələ bu ikinci rejimə keçə bilməməsidir.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu çalışma eksperimental deyil. Yeni bioloji təcrübə, davranış təcrübəsi, psixoloji ölçmə və ya cəmiyyət araşdırması aparılmayıb.

Müəllif təkamül biologiyası, əməkdaşlıq nəzəriyyəsi, termodinamika, sosiobiologiya və metaetika ədəbiyyatından istifadə edərək nəzəri sintez qurur. Darwin, Trivers, Hamilton, Dawkins, Nowak, Schrödinger, Street, Wilson, Maynard Smith və Szathmáry kimi adlara istinad etməklə əməkdaşlıq, seçmə, altruizm, həyatın fiziki quruluşu və əxlaqi realizm müzakirələrini birləşdirir.

Mətnin eksperimental olmayan metodu “yaxşı” və “pis” anlayışlarının insan hakimiyyətindən müstəqil müəyyən edilə bilib-bilməyəcəyini sınaqdan keçirən məntiqi çərçivə yaratmaqdır. Bu çərçivədə meyar niyyət və ya ənənə deyil, davranışın şüurlar və sistem səviyyəsində yaratdığı fiziki nəticədir.

Tədqiqat həmçinin “is-ought problemi”, yəni “olan”dan “olmalı olan”ın çıxarılıb-çıxarıla bilməyəcəyi müzakirəsinə öz cavabını verir. Müəllif bioloji mövcudluq səviyyəsində yaşamaq və inkişaf etmək zərurətinin artıq təbii seçmə vasitəsilə sistemə işlənmiş olduğunu, buna görə öz çərçivəsində problemin klassik formada yaranmadığını müdafiə edir. Bu, fəlsəfi baxımdan mübahisəyə və güclü etirazlara açıq iddiadır.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqatın ilk nəticəsi əxlaqın insan ixtirası deyil, təbiətdə insanlardan əvvəl mövcud olan münasibət formasının adı olduğu iddiasıdır. Müəllif növdaxili əməkdaşlıq və növlərarası simbioz kimi nümunələrin dil və mədəniyyətdən əvvəl də qarşılıqlı inkişaf strategiyalarının mövcud olduğunu göstərdiyini müdafiə edir.

İkinci nəticə yaxşı və pisin niyyətə deyil, fiziki nəticəyə görə müəyyən edilməli olmasıdır. Davranış eyni növdən olan başqa şüurların varlığını qoruyur, inkişaf sahəsi açır və sistemin ümumi qabiliyyətini artırırsa “yaxşı”dır. Əgər başqa şüurları obyektə endirir, istehlak edir, məhv edir və ya inkişaf resurslarını müdafiə və yaşamaq qatında saxlayırsa “pis”dir.

Üçüncü nəticə insan hakimiyyətlərinin əxlaqı müəyyən etmə gücündən tarix boyu tez-tez sui-istifadə etdiyi iddiasıdır. Tədqiqata görə şəxs, institut və ya sinif özünü qaydanın üstündə yerləşdirirsə, əxlaqi çərçivə artıq başlanğıcdan ələ keçirilmiş ola bilər.

Dördüncü nəticə insanlığın kollektiv olaraq hələ də “sağ qalma rejimi”ndən çıxa bilməməsidir. Müəllif insanlığın texnoloji baxımdan kosmosa gedə bildiyini, lakin eyni zamanda yoxsulluq, müharibə, aclıq və kütləvi məhvetmə risklərini davam etdirə bildiyini vurğulayır. Bu vəziyyət inkişaf rejimi ilə istehlak rejimi arasındakı gərginliyi göstərir.

Beşinci nəticə texnoloji qabiliyyətin istehlakçı strategiyaları daha təhlükəli etməsidir. Nüvə silahları və bioloji texnologiyalar dövründə istehlakçı qarşıdurmalar artıq yalnız bir sivilizasiyanın çökməsi ilə deyil, sivilizasiyanın yenidən başlama şərtlərinin aradan qalxması ilə nəticələnə bilər.

Altıncı nəticə əxlaqi hökmün sadələşdirilə biləcəyi iddiasıdır. Müəllif iki əsas sual təklif edir: Digər şüur bərabər şüur kimi görülür, yoxsa obyektə və ya alətə endirilir? Və kimsə qaydanın üstündə dayanırmı? Bu iki sualın əxlaqi dilin ələ keçirilməsinə qarşı praktik nəzarət yarada biləcəyi müdafiə olunur.

Bu niyə vacibdir?

Bu çalışma vacibdir, çünki yaxşı və pis müzakirəsini yalnız din, hüquq, ənənə və ya fəlsəfi seçim sahəsində saxlamır. Əxlaqı canlı sistemlərin davamlılığı və inkişafı ilə bağlı fiziki məsələ kimi yenidən müəyyən etməyə çalışır.

Bu baxış əxlaq dilinin tarix boyu necə alətə çevrilə bildiyini sorğulayır. İnsanlıq tarixində çoxsaylı dağıdıcı hərəkət birbaşa “pislik” adı ilə deyil, çox vaxt nizam, sədaqət, təmizlənmə, tərəqqi, təhlükəsizlik, tale və ya xilas kimi müsbət anlayışlarla legitimləşdirilib. Tədqiqat buna görə əxlaqi dilin deyil, fiziki nəticənin mərkəzə alınmalı olduğunu müdafiə edir.

Mətnin təklif etdiyi iki praktik sual diqqətəlayiqdir: Başqa şüur bərabər şüur kimi görülür, yoxsa obyektə və ya alətə endirilir? Və kimsə qaydanın üstündə dayanırmı? Müəllif bu iki sualın adi insanların da əxlaqi hökm formalaşdırmasına kömək edə biləcək sadə nəzarət mexanizmi təqdim etdiyini düşünür.

Bu mövzu süni intellekt, biotexnologiya, müharibə texnologiyaları və qlobal böhranlar dövründə daha həssas olur. İnsanlığın texniki gücü artdıqca yanlış müəyyən edilmiş və ya hakimiyyətlər tərəfindən ələ keçirilmiş əxlaqi çərçivələrin vura biləcəyi zərər də böyüyür.

Tədqiqatın daha geniş əhəmiyyəti budur: Əxlaqı yalnız fərdi fəzilət, vicdan və ya ənənə kimi deyil, sivilizasiyanın resurslarını hara yönəltdiyi ilə bağlı sistem problemi kimi düşünməyə çağırır. Cəmiyyət enerjisini təhlükəsizliyə, qarşıdurmaya, basqıya və sağ qalmağa sərf edirsə inkişaf qabiliyyəti daralır. Etimad, əməkdaşlıq və qarşılıqlı tanıma artdıqda isə resurslar inkişaf qatına daşına bilər.

Diqqət edilməli məqamlar

Tədqiqatın ilk diqqət nöqtəsi olduqca iddialı və mübahisəli metaetik təklif irəli sürməsidir. Yaxşı və pisi fiziki nəticələrə bağlamaq əxlaq fəlsəfəsində güclü etirazlarla qarşılaşa biləcək yanaşmadır. Buna görə mətn qəbul edilmiş qəti nəzəriyyə kimi deyil, müzakirəyə açıq təklif kimi oxunmalıdır.

İkinci diqqət nöqtəsi “təbiətdən əxlaq çıxarmaq” məsələsidir. Fəlsəfədə “olan”dan “olmalı olan”a keçid problemi uzun müddətdir müzakirə olunur. Müəllif problemin öz çərçivəsində keçərli olmadığını müdafiə etsə də, bu iddia ayrıca müzakirəyə ehtiyac duyur.

Üçüncü diqqət nöqtəsi termodinamik anlayışların əxlaqa tətbiqidir. Entropiya, neqentropiya və istilik ölümü kimi anlayışların fiziki mənaları var. Bu anlayışların sivilizasiya və əxlaq sahəsinə genişləndirilməsi nəzəri baxımdan maraqlıdır, lakin birbaşa elmi olaraq sübut olunmuş ekvivalentlik kimi təqdim edilməməlidir.

Dördüncü diqqət nöqtəsi insanlıq tarixinin “bütün əxlaq sistemləri qaçılmaz olaraq ələ keçirilib” kimi çox geniş ümumiləşdirmə ilə oxunmasıdır. Belə tarixi ümumiləşdirmələrin güclü nümunələri olsa da, hər cəmiyyət, dövr və əxlaq ənənəsi üçün eyni dərəcədə keçərli olmaya bilər.

Beşinci diqqət nöqtəsi çalışmanın insan xarici şüur və ya süni şüur mövzusunu əhatə dairəsindən kənarda saxlamasıdır. Müəllif çərçivəsini təbii bioloji təkamüllə yaranmış Yer canlıları ilə məhdudlaşdırır. Buna görə süni intellekt şüuru kimi məsələlər bu çərçivə ilə birbaşa həll edilmiş sayılmır.

Altıncı diqqət nöqtəsi əxlaqi hökmün yalnız iki suala endirilməsinin praktik gücü qədər riskinin də olmasıdır. “Digər şüur obyektə endirilirmi?” və “kim qaydanın üstündə dayanır?” sualları güclü intuitiv alətlər ola bilər; lakin mürəkkəb sosial hadisələrdə tətbiq forması diqqətlə qiymətləndirilməlidir.

Nəticə

Tədqiqat yaxşı və pisi insan hakimiyyətlərinin müəyyən etdiyi nisbi anlayışlar kimi deyil, təbiətdə şüurlar arasındakı münasibətlərin fiziki nəticələri kimi anlamağa çalışır. Buna görə yaxşı eyni növdən olan şüurların bir-birini bərabər şüur kimi tanıyaraq qarşılıqlı inkişaf yaratmasıdır. Pis isə başqa şüurları obyektə endirmək, istehlak etmək və sistemi dağıntıya aparmaqdır.

Müəllifin ən əsas iddiası insanlığın tarix boyu əxlaqı müəyyən etmə gücünü öz əlində saxladığı üçün bu gücün davamlı şəkildə ələ keçirilməsidir. Hakimiyyət özünü qaydanın üstündə gördükdə əxlaq dili artıq təsvir edən deyil, idarə edən və istehlakçı vasitəyə çevrilə bilər.

Bu çərçivədə əxlaqın məqsədi yalnız fərdi fəzilət və ya sosial nizam deyil. Əxlaq sivilizasiyanın sağ qalma və inkişaf qabiliyyətini müəyyən edən fiziki münasibət forması kimi şərh olunur. İstehlakçı strategiyalar resursları müdafiə, müharibə və sağ qalma qatında saxladığı halda, simbiotik strategiyalar resursları inkişaf qatına daşıya bilər.

Tədqiqatın ən güclü tərəfi əxlaq müzakirəsini abstrakt hakimiyyət və ənənə sahəsindən çıxarıb davranışların sistem səviyyəsindəki nəticələrinə fokuslamasıdır. Ən böyük məhdudiyyəti isə fizika, təkamül və əxlaq arasında qurduğu əlaqələrin fəlsəfi baxımdan olduqca mübahisəli olmasıdır.

Verianla baxımından əsas mesaj budur: Yaxşı və pis haqqında müzakirə yalnız “hansı hakimiyyət doğru deyir?” sualı ilə deyil, “hansı münasibət forması şüurları qoruyur, inkişaf etdirir və sistemi davamlı edir?” sualı ilə də düşünülməlidir.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Yongjie Guo tərəfindən hazırlanmış “The Evolution of Consciousness, the Objective Definition of Good and Evil, and the Natural Origin of Morality: A Metaethical Analysis Grounded in Natural Evolutionary Logic” adlı, 2026-cı ilin may tarixli çalışma əsasında hazırlanıb.

Bu məzmun sözbəsöz tərcümə deyil; çalışmanın əsas ideyası Verianla-nın nəşr xəttinə uyğun şəkildə sadələşdirilib və Azərbaycan dilində orijinal redaksiya məqaləsinə çevrilib.

Mətndəki termodinamika, təkamül etikası, şüur və əxlaq tərifi ilə bağlı iddialar çalışmanın öz nəzəri çərçivəsinə uyğun ötürülüb. Bu yazı fəlsəfi müzakirə xarakteri daşıyır; hüquqi, dini, siyasi, psixoloji və ya tibbi məsləhət məqsədi daşımır.