Ayollarning ishchi kuchida ishtiroki (female labour force participation, FLFP) ushbu tadqiqotda 18–64 yoshdagi ayolning ishlashi yoki faol ravishda ish qidirishi bilan belgilanadigan ikkilik mehnat bozori holatidir. Loredana Sulejmani va Elena Polo Gʻarbiy Bolqondagi oltita iqtisodiyot bilan kommunizmdan keyingi Yevropa Ittifoqiga aʼzo 11 mamlakat o‘rtasidagi ayollarning ishchi kuchida ishtirok etish farqining qanchasi ayollarning kuzatiladigan xususiyatlaridan, qanchasi esa bu xususiyatlarning turli iqtisodiy va institutsional muhitlarda ishtirokka aylanish usulidan kelib chiqishini o‘rganadi. Tadqiqot 2022 Life in Transition Survey IV maʼlumotlaridan tuzilgan 6332 ayollik umumiy tanlanmada mintaqaviy probit modellari, o‘zaro taʼsir testlari va chiziqli bo‘lmagan Fairlie dekompozitsiyasidan foydalanadi.

Asosiy aholi-vaznli natijada PCEU-11 guruhining taxminiy ayollar ishchi kuchida ishtiroki %78,25, WB-6 guruhiniki esa %61,31 ni tashkil etadi. Ikki guruh o‘rtasidagi 16,94 foiz punktlik farqning 5,72 punkti, yaʼni %33,8 i taʼlim, sog‘liq, yosh va uy xo‘jaligi tarkibi kabi kuzatiladigan xususiyatlar taqsimotidagi farqlar bilan bog‘liq. Qolgan 11,21 punkt, yaʼni %66,2, koeffitsiyentlar farqlari va modelda bevosita kuzatilmaydigan kontekstual omillarni birga o‘z ichiga olgan izohlanmagan komponentda qoladi.

Mintaqaviy probit natijalarida oliy taʼlim ayollarning ishchi kuchida ishtiroki bilan har ikki mintaqada ham ijobiy bog‘langan; biroq bog‘liqlik Gʻarbiy Bolqonda ancha kattadir. Past taʼlim darajasi tayanch toifa sifatida olinganda oliy taʼlim WB-6 da 34,5 foiz punkt, PCEU-11 da 15,9 foiz punkt yuqoriroq ishtirok ehtimoli bilan bog‘langan. Aksincha, 0–5 yoshdagi har bir qo‘shimcha bola WB-6 da taxminan 5,8, PCEU-11 da esa taxminan 10,1 foiz punkt pastroq ishtirok ehtimoli bilan bog‘langan.

Tadqiqotning asosiy talqin cheklovi sababiylikdir. Kesimiy kuzatuv dizayni taʼlim, sog‘liq, uy xo‘jaligi tuzilmasi yoki bolalarning ayollarning ishchi kuchida ishtirokiga sababiy taʼsirini aniqlamaydi. Xuddi shuningdek, dekompozitsiyadagi %66,2 lik izohlanmagan qismni muayyan institutning, YI aʼzoligining, bolalarni parvarishlash tizimining yoki madaniy omilning to‘g‘ridan-to‘g‘ri taʼsiri sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Gʻarbiy Bolqon va postkommunistik YI mamlakatlari o‘rtasidagi ayollar ishchi kuchida ishtiroki farqi qancha?

Tadqiqotning asosiy aholi-vaznli analitik tanlanmasida ayollarning ishchi kuchida ishtirok etish darajasi PCEU-11 uchun %78,25, WB-6 uchun %61,31; ular o‘rtasidagi 16,94 foiz punktlik farq PCEU-11 foydasigadir. Bu qiymat tadqiqot ichidagi Fairlie dekompozitsiyasining boshlang‘ich farqidir va boshqa maʼlumot manbasi, yosh qamrovi yoki tanlanma taʼrifidan foydalanadigan tarixiy agregat ko‘rsatkichlar bilan aynan bir xil statistika sifatida baholanmasligi kerak.

WB-6 guruhiga Albaniya, Bosniya va Gertsegovina, Kosovo, Chernogoriya, Shimoliy Makedoniya va Serbiya kiradi. PCEU-11 guruhiga esa Bolgariya, Xorvatiya, Chexiya, Estoniya, Vengriya, Latviya, Litva, Polsha, Ruminiya, Slovakiya va Sloveniya kiradi.

Ikki guruh sotsialistik davrdan meros bo‘lib qolgan yuqori ayollar bandligi va 1990 yildan keyingi iqtisodiy o‘tish tajribalari sababli taqqoslanadi. Tadqiqotchilarning asoslashiga ko‘ra, Gʻarbiy Bolqonni butun Yevropa Ittifoqi bilan taqqoslash o‘rniga tarixiy boshlang‘ich nuqtalari o‘xshash, biroq keyinchalik Yevropa integratsiyasi va institutsional transformatsiya jihatidan turli yo‘llarni bosib o‘tgan iqtisodiyotlar bilan taqqoslash siyosat uchun maʼnoli mezon yaratadi.

Tadqiqotning ikki gipotezasi

Birinchi gipoteza individual va uy xo‘jaligi xususiyatlarining ayollarning ishchi kuchida ishtiroki bilan bog‘liqligi WB-6 va PCEU-11 o‘rtasida farq qilishini ilgari suradi. Ikkinchi gipoteza esa mintaqaviy ishtirok farqining faqat bir qismini ayollarning kuzatiladigan xususiyatlaridagi farqlar bilan izohlash mumkinligini, katta qismi esa bu xususiyatlarning ishchi kuchida ishtirokka turlicha aylanishi va kuzatilmaydigan iqtisodiy/institutsional sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lishini taxmin qiladi.

Natijalar birinchi gipotezani qisman, ikkinchi gipotezani esa aniq qo‘llab-quvvatlaydi. Ayniqsa oliy taʼlim, yosh profili va kichik bolalarning mavjudligida mintaqalar o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud; sog‘liq, anʼanaviy erkak-boquvchi normasi va nikoh kabi ayrim o‘zgaruvchilarning bog‘liqligi esa ikki mintaqada ko‘proq o‘xshashdir.

Nega faqat ayollarning taʼlim darajasiga qarash yetarli emas?

Tadqiqotning konseptual boshlang‘ich nuqtasi shundan iboratki, inson kapitalining mehnat bozori natijasiga aylanishi faqat shaxsning taʼlim darajasiga bog‘liq emas. Bir xil taʼlim darajasiga ega ayollar turlicha mehnat talabi, tarmoq tuzilmasi, parvarish infratuzilmasi, transport imkoniyatlari, ijtimoiy himoya tizimi, ish moslashuvchanligi va institutsional muhit sharoitida turli ishtirok ehtimollariga ega bo‘lishi mumkin.

Bu farq siyosat nuqtai nazaridan muhimdir. Agar mintaqaviy farq asosan ayollarning taʼlimi, sog‘lig‘i yoki uy xo‘jaligi xususiyatlaridan kelib chiqqanida, siyosat ustuvorligi ko‘proq individual resurslarni rivojlantirish bo‘lardi. Agar farq asosan bir xil xususiyatlarning turli iqtisodiy muhitlarda turlicha natija berishi bilan bog‘liq bo‘lsa, faqat ayollarning taʼlimini oshirish yetarli bo‘lmasligi mumkin; mehnat talabi va institutlar ham o‘zgarishi kerak.

Nega oliy taʼlim markaziy topilma hisoblanadi?

Oliy taʼlim tadqiqotning ikki mintaqaviy probit modelidagi eng kuchli ijobiy bog‘liqliklardan biridir. Quyi o‘rta taʼlim yoki undan past taʼlim darajasi tayanch sifatida olinganda:

Yuqori o‘rta taʼlim darajasidagi mintaqaviy farq kichik; asosiy tafovut oliy taʼlimda yuzaga chiqadi. WB-6 da oliy taʼlimning ishtirok bilan bog‘liqligi PCEU-11 ga nisbatan taxminan 18,6–19 foiz punkt kattaroq.

Manbadagi muhokamaga ko‘ra, bu naqsh Gʻarbiy Bolqonda oliy taʼlim ayollar uchun formal bandlikka kirishda ko‘proq tanlovchi chegara yoki darvoza vazifasini bajarishi bilan mos kelishi mumkin. Biroq tadqiqot bu mexanizmni bevosita sinamaydi; bu talqin adabiyot va mamlakat darajasidagi kontekst ko‘rsatkichlari bilan qo‘llab-quvvatlangan tushuntiruvchi talqindir.

Taʼlim bilan bandlik o‘rtasida avtomatik o‘tish yo‘q

Manbaning 22–24-betlaridagi 4–6-rasmlar bu farqni ko‘rsatadi. Gʻarbiy Bolqonda ayollarning oliy taʼlimga kirishi ko‘pchilik mamlakatlarda pastroq; shu bilan birga taʼlimdan ishga o‘tishda yosh ayollar orasida yuqoriroq NEET darajalari va o‘rta/oliy maʼlumotli ayollar orasida yuqoriroq ishsizlik kuzatiladi.

Manbada keltirilgan 2022 yilgi mamlakat ko‘rsatkichlarida oliy maʼlumotli ayollar ulushi Bosniya va Gertsegovinada taxminan %13 dan Albaniyada taxminan %21 gacha o‘zgaradi, ayrim PCEU-11 mamlakatlarida esa %37–46 oralig‘iga yetadi. Yosh ayollar orasida na taʼlimda, na bandlikda, na o‘quv dasturida bo‘lish darajasi Albaniyada %22 va Kosovoda %31 deb berilgan, Chexiya, Sloveniya, Xorvatiya va Estoniyada esa taxminan %6–9 oralig‘idadir.

Bu ko‘rsatkichlar asosiy LiTS probit modelining bir qismi emas; ular mualliflar tomonidan natijalarning iqtisodiy kontekstini muhokama qilish uchun ishlatilgan tashqi mamlakat darajasidagi ko‘rsatkichlardir. Shu sababli ularni mikroekonometrik koeffitsiyentlarning bevosita sababi sifatida baholab bo‘lmaydi.

Kichik bolalarning ishtirok bilan bog‘liqligi

0–5 yoshdagi bolalar soni har ikki mintaqada ham ayollarning ishchi kuchida pastroq ishtiroki bilan bog‘langan. Survey-design o‘rtacha marjinal taʼsirlar:

0–5 yosh guruhidagi mintaqaviy farq statistik jihatdan aniqroq. Pooled interaction modelida kichik bola o‘zgaruvchisining mintaqaviy o‘zaro taʼsir koeffitsiyenti −0,270 va p = 0,013. Bola o‘zgaruvchilari birgalikda sinovdan o‘tkazilgan Wald testi ham mintaqaviy tenglikni rad etadi: F(2,832) = 3,16 va p = 0,043.

Manba bolalar sonini kategorik tarzda sinaganda PCEU-11 da birinchi 0–5 yoshli bolaning taxminan 19,6 foiz punkt, ikkinchi bolaning qo‘shimcha 8,0 foiz punkt; WB-6 da esa birinchi bolaning 9,6 va ikkinchi bolaning qo‘shimcha 5,9 foiz punkt pastroq ishtirok ehtimoli bilan bog‘langanini ham xabar qiladi. Bu natija bolalar sonining chiziqli o‘zgaruvchisi kamayib boruvchi marjinal bog‘liqlikni o‘rtacha bitta koeffitsiyentga jamlashini ko‘rsatadi.

PCEU-11 da kichik bola “jazosi” kattaroq bo‘lishi nimani anglatadi?

Bu topilma Gʻarbiy Bolqonda bolalarni parvarishlash osonroq degani emas. Manba PCEU-11 dagi kattaroq 0–5 yosh bola koeffitsiyentini uyda parvarish qilish bo‘yicha uzoq taʼtillar, uch yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun cheklangan formal parvarish va ishlayotgan onalarning tanlanishi kabi ehtimoliy kontekstlar bilan muhokama qiladi; biroq mavjud kesimiy model bu mexanizmlarni sababiy jihatdan bir-biridan ajrata olmaydi.

Mualliflar muhokamasida formal bolalarni parvarishlash xizmatlaridan foydalanish imkoniyati har ikki mintaqada ham cheklovlarga ega bo‘lishi mumkin. LiTS maʼlumotlarida olti yosh va undan kichik bolalari bo‘lgan uy xo‘jaliklarining parvarish muassasasidan foydalanganini bildirish ulushi WB-6 da taxminan %40, PCEU-11 da taxminan %65. WB-6 da parvarish muassasasining uzoqligi yoki narxi kabi kirish muammolari ko‘proq bildiriladi.

Shu bilan birga WB-6 da allaqachon ishchi kuchidan tashqarida bo‘lgan ayollar ulushining yuqoriroq bo‘lishi yangi bolaning “ishtirokdan chiqaradigan” kuzatilgan ayollar guruhini ko‘proq tanlangan qilishi mumkin. Demak, kichikroq baholangan bola koeffitsiyenti parvarish muammosi kichikroq ekanining bevosita dalili emas.

Sog‘liq, gender meʼyorlari va nikoh

Yomon o‘zini-o‘zi bildirgan sog‘liq WB-6 da taxminan 10,0 va PCEU-11 da 9,1 foiz punkt pastroq ayollar ishchi kuchida ishtiroki bilan bog‘langan. Bu ikki baho bir-biriga juda yaqin va manba sog‘liqni ikki mintaqadagi umumiy cheklov sifatida talqin qiladi. Biroq sog‘liq bilan ishlash o‘rtasidagi yo‘nalish teskari sababiylikka ochiq bo‘lgani uchun natija sababiy emas.

“Erkak pul topishi, ayol esa uy va oila bilan shug‘ullanishi kerak” degan fikrga qo‘shilish WB-6 da taxminan 6,8, PCEU-11 da 4,7 foiz punkt pastroq ishchi kuchida ishtirok bilan bog‘langan. Biroq bu qarashning ikki mintaqadagi taqsimotlari bir-biriga nisbatan yaqin bo‘lgani uchun Fairlie dekompozitsiyasidagi mintaqaviy farqqa hissasi taxminan 0,3 punkt bilan cheklanadi.

Nikoh WB-6 da taxminan 3,5, PCEU-11 da taxminan 3,0 foiz punkt pastroq ishtirok bilan bog‘langan. Mintaqaviy farq kichik va WB-6 bahosi ayrim mustahkamlik tekshiruvlarida zaiflashadi.

Shahar hududida yashash va yosh profili

Shahar hududida yashash WB-6 da taxminan 5,9 foiz punkt yuqoriroq ishchi kuchida ishtirok ehtimoli bilan bog‘langan; PCEU-11 dagi 1,7 punktlik baho statistik jihatdan ahamiyatli emas. Manba buni Gʻarbiy Bolqondagi ehtimoliy hududiy kirish farqlarini o‘rganish uchun signal sifatida ko‘radi; transport, raqamli ulanish, bolalarni parvarishlash va mahalliy ish imkoniyatlariga kirish ehtimoliy kanallardir, biroq tadqiqotda bevosita o‘lchangan mexanizmlar emas.

Ishtirok yosh bilan chiziqli tarzda o‘smaydi. Baholangan ishtirok profili WB-6 da taxminan 40,3 yoshda, PCEU-11 da taxminan 42,2 yoshda cho‘qqiga chiqadi. Manba kvadratik yosh spetsifikatsiyasini besh yillik yosh guruhlari bilan taqqoslab mustahkamlik tekshiruvidan o‘tkazgan.

Tadqiqot usuli va natijalari

Maʼlumotlar to‘plami va analitik tanlanma

Tadqiqot EBRD va Jahon bankining Life in Transition Survey IV 2022 maʼlumotlaridan foydalanadi. LiTS-IV mamlakatlar bo‘ylab bir xil savolnoma va uyg‘unlashtirilgan tanlanma yondashuvidan foydalanadi. Tanlanma ko‘p bosqichli klaster dizayni asosida tuziladi; birlamchi tanlanma birliklari aholi hajmiga mutanosib ehtimol bilan tanlanadi, so‘ng uy xo‘jaliklari tanlanadi va har bir uy xo‘jaligidan bir nafar katta yoshli asosiy respondent bilan suhbat o‘tkaziladi.

Tahlil 18–64 yoshdagi ayol asosiy respondentlar bilan cheklangan. Barcha model o‘zgaruvchilari uchun complete-case yondashuvi qo‘llangandan keyin umumiy analitik tanlanma 6332 kishidan iborat:

Xuddi shu tanlanma mintaqaviy probit modellarida, pooled interaction modelida, Fairlie dekompozitsiyasida va asosiy mustahkamlik tekshiruvlarida ishlatilgan. Shu tariqa model natijalari o‘rtasidagi farqlarning tanlanma tarkibidagi o‘zgarishlardan kelib chiqishi kamaytirilgan.

Bog‘liq va izohlovchi o‘zgaruvchilar

Bog‘liq o‘zgaruvchi \(FLFP_{ic}\), ayol ishlayotgan yoki faol ravishda ish qidirayotgan bo‘lsa 1; aks holda 0. Manba ishtirok holatini suhbatdan oldingi yetti kun haqidagi o‘zini-o‘zi bildirishga asoslanib belgilaydi.

Asosiy izohlovchi o‘zgaruvchilar quyidagilar:

• yosh va yoshning kvadrati,
• 0–5 yoshdagi bolalar soni,
• 6–14 yoshdagi bolalar soni,
• uy xo‘jaligida 65 yosh va undan katta shaxsning mavjudligi,
• nikoh holati,
• yuqori o‘rta taʼlim/o‘rta taʼlimdan keyingi taʼlim,
• oliy taʼlim,
• shaharda yashash,
• anʼanaviy erkak-boquvchi gender qarashiga qo‘shilish,
• yomon o‘zini-o‘zi bildirgan sog‘liq,
• uy xo‘jaligining 10 pog‘onali subyektiv farovonlik zinapoyasidagi o‘rni.

Mintaqaga xos probit modeli

Har bir mintaqa uchun ishlatilgan asosiy probit modeli:

\[ P(FLFP_{ic}=1\mid X_{ic},c\in r) = \Phi\left( \alpha_r+\sum_{k=1}^{K}\beta_{kr}X_{kic}+\lambda_c \right), \quad r\in\{WB\!-\!6,PCEU\!-\!11\} \]

Bu yerda \(FLFP_{ic}\), \(c\) mamlakatidagi \(i\) ayolning ishchi kuchida ishtirok holatidir. \(\Phi\), standart normal taqsimotning kumulyativ taqsimot funksiyasidir. \(\alpha_r\) mintaqaga xos doimiy had, \(\beta_{kr}\) izohlovchi o‘zgaruvchilar koeffitsiyentlari va \(\lambda_c\) mamlakat doimiy taʼsirlaridir.

Turli tanlanmalardagi miqyos farqlari sabab xom probit koeffitsiyentlarini bevosita taqqoslash muammoli bo‘lgani uchun tadqiqotning asosiy talqinlari o‘rtacha marjinal taʼsirlar (AME) orqali amalga oshiriladi. AME maʼlum bir o‘zgaruvchidagi o‘zgarishning taxmin qilingan ishtirok ehtimoli bilan o‘rtacha bog‘liqligini foiz punktlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri talqin qilish imkonini beradi.

Pooled o‘zaro taʼsir modeli

Mintaqaviy koeffitsiyentlar haqiqatan farq qiladimi-yo‘qmi, tekshirish uchun 17 mamlakat birgalikda modellashtirilgan:

\[ P(FLFP_{ic}=1\mid X_{ic},R_c) = \Phi\left( \alpha + \sum_{k=1}^{K}\beta_kX_{kic} + \sum_{k=1}^{K}\theta_kR_cX_{kic} + \lambda_c \right) \]

\(R_c\) manbada WB-6 uchun 0 va PCEU-11 uchun 1 deb belgilangan. \(\theta_k\) hadlari xususiyatlarning ikki mintaqadagi bog‘liqligi farq qiladimi-yo‘qmi, tekshirish uchun ishlatiladi. Barcha mintaqaviy qiyalik o‘zaro taʼsirlari alohida qo‘shma Wald testi bilan ham sinovdan o‘tkazilgan.

Manba ichidagi texnik izoh: Manba matni \(R_c=0\) WB-6 va \(R_c=1\) PCEU-11 taʼrifidan darhol keyin “musbat koeffitsiyent Gʻarbiy Bolqonda kattaroq taʼsirni ko‘rsatadi” deb yozadi. Bu ifoda tenglamadagi kodlash va 2-jadvaldagi ishoralar tuzilishi bilan nomuvofiq ko‘rinadi. Shu sababli Verianla bayoni o‘zaro taʼsirlarning yo‘nalishini manbada xabar qilingan mintaqaviy AME lar va 2-jadval ishoralari bilan birga baholaydi, mazkur jumlani indamay qayta taʼriflamaydi.

Fairlie dekompozitsiyasi nimani o‘lchaydi?

Fairlie dekompozitsiyasi ikkilik natija bo‘lgan ayollarning ishchi kuchida ishtirokidagi ikki mintaqa o‘rtasidagi umumiy farqni, ayollarning kuzatilgan xususiyatlari taqsimotidagi farqlar bilan bog‘liq “izohlangan” qism va umumiy kuzatilgan xususiyatlar bilan izohlanmaydigan, koeffitsiyentlar farqlari bilan kuzatilmagan kontekstni birga qamrab oluvchi “izohlanmagan” qismga ajratadigan chiziqli bo‘lmagan dekompozitsiya usulidir.

Manbada ishlatilgan asosiy dekompozitsiya:

\[ \Delta FLFP=\Delta FLFP^{X}+\Delta FLFP^{U} \]

\[ \Delta FLFP^{X} = E\left[\Phi\left(X_{ic}'\beta^{Pooled}\right)\mid R_c=PCEU\!-\!11\right] - E\left[\Phi\left(X_{ic}'\beta^{Pooled}\right)\mid R_c=WB\!-\!6\right] \]

\[ \Delta FLFP^{U} = \Delta FLFP-\Delta FLFP^{X} \]

\(\Delta FLFP\) umumiy mintaqaviy farqdir. \(\Delta FLFP^{X}\) kuzatilgan xususiyatlar taqsimotidagi farq bilan bog‘liq izohlangan komponentdir. \(\Delta FLFP^{U}\) esa umumiy farqdan izohlangan qism ayirilgandan keyin qoladigan izohlanmagan komponentdir. \(\beta^{Pooled}\), ikki guruh birgalikda ishlatilgan pooled probit modelidan olingan umumiy koeffitsiyent tuzilmasidir.

Fairlie usuli ayollarni taxmin qilingan ishtirok ehtimollariga ko‘ra moslashtiradi. Asosiy aholi-vaznli qo‘llanmada teng hajmdagi quyi tanlanmalar kuzatuv vaznlariga mutanosib tanlash ehtimollari yordamida replacement bilan olinadi. Natijalar tasodifiy moslashtirish va kovariatlar tartibining 1000 takrori bo‘yicha o‘rtachalashtirilgan.

Statistik noaniqlik 17 mamlakat qatlamining har birida birlamchi tanlanma birliklarini qayta tanlash bilan amalga oshirilgan 1000 bootstrap takrori orqali baholangan va foizlik %95 ishonch oraliqlari xabar qilingan.

Asosiy Fairlie dekompozitsiyasi natijasi

Bootstrap natijalarida umumiy farq, izohlangan qism va izohlanmagan qismning %95 ishonch oraliqlari nolni qamramaydi. Umumiy farqning bahosi 16,935; izohlangan qism 5,724; izohlanmagan qism 11,211 foiz punktni tashkil etadi.

Qaysi xususiyatlar izohlangan farqqa sezilarli hissa qo‘shadi?

Bu to‘rtta o‘zgaruvchi birgalikda taxminan 3,65 foiz punkt hissa qo‘shadi; bu umumiy ishtirok farqining taxminan %21,6 iga va izohlangan komponentning taxminan %63,8 iga to‘g‘ri keladi.

Yosh profilining nuqtaviy bahosi 1,014 punkt bo‘lsa-da, %95 ishonch oralig‘i −0,317 dan 2,486 gacha bo‘lgani uchun nolni istisno qilmaydi. Xuddi shuningdek, 6–14 yoshdagi bolalar, uy xo‘jaligida keksa shaxsning mavjudligi, shaharda yashash, erkak-boquvchi normasi va uy xo‘jaligining idrok etilgan farovonligi hissalarining %95 ishonch oraliqlari nolni qamrab oladi.

Izohlanmagan %66,2 qanday talqin qilinishi kerak?

Izohlanmagan komponent “iqtisodiy institutlarning taʼsiri %66,2” yoki “YI aʼzoligi farqning %66,2 ini yaratdi” degani emas. Bu komponent bir xil o‘lchangan xususiyatlarning ikki mintaqada turli koeffitsiyentlar bilan bog‘lanishini, modelga kiritilmagan o‘zgaruvchilarni va boshqa kuzatilmagan kontekstual farqlarni birgalikda o‘z ichiga oladi; mavjud dizayn ularni alohida aniqlay olmaydi.

Manba mehnat talabi, bandlik imkoniyatlari, bolalarni parvarishlash xizmatlari, oila siyosati, ijtimoiy himoya, ishlash rag‘batlari, diskriminatsiya va institutsional sifat kabi sohalarni ehtimoliy kontekstlar sifatida muhokama qiladi. Biroq ularning hech biri Fairlie dekompozitsiyasidagi 11,21 punktning bevosita sababiy manbai sifatida o‘lchanmagan.

Mustahkamlik tekshiruvlari

Tadqiqotchilar natijalar bitta model tanloviga haddan tashqari bog‘liqmi-yo‘qmi, ko‘plab tekshiruvlar orqali baholaganlar:

• 25–54 yoshdagi prime-age ayollar bilan qayta baholash,
• leave-one-country-out tahlillari,
• probit o‘rniga logit mustahkamlik modeli,
• kvadratik yosh tuzilmasini besh yillik yosh toifalari bilan taqqoslash,
• bolalar sonini chiziqli va kategorik shaklda modellashtirish,
• uy xo‘jaligi farovonligini chiziqli, kvadratik va chiqarib tashlangan shaklda sinash,
• variance inflation factor bilan multikollinearlik nazorati,
• link testlari va axborot mezonlari,
• decile calibration va ROC maydoni,
• Fairlie moslashtirishida turli tasodifiy urug‘lar va 5000 takror,
• umumiy qo‘llab-quvvatlash sohasi bilan cheklangan dekompozitsiya.

Umumiy qo‘llab-quvvatlash cheklovi qo‘llanganda jami tanlanmaning taxminan %96 i saqlanadi. Izohlangan komponent 5,72 dan 3,98 foiz punktga, umumiy farqdagi ulushi %33,8 dan %26,1 gacha kamayadi; aksincha izohlanmagan qism 11,21 dan faqat 11,27 punktga o‘zgaradi. Bu natija katta izohlanmagan komponent alternativ moslashtirish shartlariga nisbatan ancha barqaror qolishini ko‘rsatadi.

Bu tadqiqot sababiy taʼsirni ko‘rsatadimi?

Yo‘q. LiTS-IV bir davrli kesimiy mikro maʼlumotlarga asoslangani va taʼlim, sog‘liq, uy xo‘jaligi tuzilmasi yoki daromad uchun ekzogen eksperimental o‘zgarish yoki yetarli instrumental o‘zgaruvchidan foydalanmagani sababli model koeffitsiyentlari va Fairlie komponentlari shartli bog‘liqliklardir; ular taʼlim, farzandli bo‘lish, sog‘liq yoki muayyan institutning ayollarning ishchi kuchida ishtirokiga sababiy taʼsirini aniqlamaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• WB-6 va PCEU-11 o‘rtasida ayollarning ishchi kuchida ishtirokida katta analitik farq mavjud.
• Kuzatiladigan ayol va uy xo‘jaligi xususiyatlari bu farqning taxminan uchdan bir qismini izohlaydi.
• Farqning taxminan uchdan ikki qismi koeffitsiyentlar farqlari va kuzatilmagan kontekst bilan bog‘liq izohlanmagan komponentda qoladi.
• Oliy taʼlim WB-6 da ayollarning ishtiroki bilan PCEU-11 ga qaraganda ancha kuchli ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatadi.
• 0–5 yoshdagi bolalarning ishtirok bilan salbiy bog‘liqligi har ikki mintaqada mavjud va kattaligi PCEU-11 da yuqoriroq.
• Yomon sog‘liq va anʼanaviy erkak-boquvchi qarashi har ikki mintaqada ham pastroq ishtirok bilan bog‘langan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• YI aʼzoligi ayollar ishtirokini muayyan foizga oshiradi degan xulosa bermaydi.
• Bolalarni parvarishlash siyosati kuzatilgan farqning muayyan foiziga sababiy ravishda olib kelganini isbotlamaydi.
• Oliy taʼlim WB-6 dagi ayollarning ishtirokini aynan 34,5 foiz punktga oshirishini sababiy tarzda ko‘rsatmaydi.
• %66,2 lik izohlanmagan komponentni bitta institut yoki madaniy omilga bog‘lamaydi.
• WB-6 va PCEU-11 ichidagi barcha mamlakatlar bir-biriga o‘xshashligini ko‘rsatmaydi.

Siyosat nuqtai nazaridan manba tadqiqotining xulosasi

Mualliflarning asosiy siyosiy talqini shuki, faqat ayollarning taʼlimi va boshqa individual xususiyatlarini yaxshilashga asoslangan yondashuv mintaqaviy ishtirok farqini to‘liq yopishi kutilmasligi kerak. Oliy taʼlimga kirish muhimligicha qolsa-da, ko‘proq sonli past va o‘rta maʼlumotli ayollar uchun kasbiy taʼlim, qayta ko‘nikma hosil qilish va formal ishchi kuchiga talabning kengayishi ham muhimdir.

Bolalarni parvarishlash siyosatini ham mintaqaviy kontekstdan mustaqil yagona retsept bilan ko‘rib chiqmaslik tavsiya etiladi. PCEU-11 da ayniqsa uch yoshdan kichik bolalar uchun kirish mumkin va hamyonbop to‘liq kunlik parvarish onalarning ishga qaytishini osonlashtirishi mumkin bo‘lgan sohalardan biri sifatida muhokama qilinadi; WB-6 da esa parvarish xizmatlarini kengaytirish ayollarning tug‘ruqdan oldingi bandlik aloqasini va ular qayta oladigan ish imkoniyatlarini mustahkamlovchi siyosatlar bilan birga ko‘rib chiqilishi kerakligi taʼkidlanadi.

Sog‘liq, gender meʼyorlari va hududiy kirish imkoniyati ham siyosat kun tartibiga kiritiladi. Biroq manba bu siyosatlarning sababiy taʼsirini o‘lchamagan; bular empirik topilmalar va adabiyot konteksti yo‘naltirgan siyosiy muhokamalardir.

Asosiy cheklovlar

• Maʼlumot kesimiy; sababiylikni aniqlab bo‘lmaydi.
• Sog‘liq va uy xo‘jaligi daromadi kabi o‘zgaruvchilarda teskari sababiylik bo‘lishi mumkin.
• Taʼlim va uy xo‘jaligi tarkibi ishtirok qarori bilan birgalikda belgilanilishi mumkin.
• WB-6 va PCEU-11 kabi ikki yirik guruh mamlakat ichidagi va mamlakatlar o‘rtasidagi heterogenlikni qisman yashiradi.
• Fairlie dekompozitsiyasining izohlanmagan komponenti bitta institutsional mexanizmni aniqlamaydi.
• Umumiy qo‘llab-quvvatlashdan tashqaridagi ayrim kuzatuvlar, ayniqsa oliy maʼlumotli prime-age PCEU-11 ayollari uchun kontrfaktual moslashtirishni ekstrapolyatsiyaga aylantirishi mumkin.

Manba va usul haqida izoh

Asl sarlavha: Different Women or Different Economies? Female Labour Force Participation in the Western Balkans and the Post-Communist European Union Countries

Mualliflar: Loredana Sulejmani; Elena Polo

Masʼul muallif: Loredana Sulejmani

Muassasalar: Faculty of Economy, University of Tirana; Institute of European Studies, University of Tirana, Tirana, Albania

Jurnal: Economies

Nashriyot: MDPI

Nashr turi: Article

Bibliografik qayd: Economies, 2026, 14(10), 451

DOI: 10.3390/economies14100451

Topshirilgan: 4 Avgust 2026

Qayta ko‘rib chiqilgan: 19 Sentabr 2026

Qabul qilingan: 25 Sentabr 2026

Nashr qilingan: 3 Oktabr 2026

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy maʼlumot manbai: Life in Transition Survey IV, 2022; EBRD va World Bank tomonidan o‘tkazilgan uyg‘unlashtirilgan uy xo‘jaligi tadqiqoti.

Analitik tanlanma: 18–64 yoshdagi 6332 ayol; WB-6 uchun 2453, PCEU-11 uchun 3879 kuzatuv.

Asosiy usullar: Survey-weighted mintaqaviy probit modellari, o‘rtacha marjinal taʼsirlar, birlashtirilgan mintaqaviy o‘zaro taʼsir modeli, qo‘shma Wald testlari, chiziqli bo‘lmagan Fairlie dekompozitsiyasi, PSU-asosidagi qatlamli bootstrap va ko‘plab mustahkamlik tekshiruvlari.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Albaniya National Agency for Scientific Research and Innovation tomonidan moliyalashtirilgan.

Etika kengashi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor qilingan rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildiradilar.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish Loredana Sulejmani va Elena Polo; metodologiya, dasturiy taʼminot, formal tahlil, maʼlumotlarni boshqarish va resurslar asosan Loredana Sulejmani; tadqiqot Elena Polo; tekshirish, yozish, tahrirlash, nazorat va loyiha boshqaruvi har ikki muallif tomonidan bajarilgan.

AI/til tahriri izohi: Mualliflar maqolani tayyorlash vaqtida QuillBot v44.167.3 dan grammatik tuzatish va til tahriri uchun foydalanganliklarini; vosita maʼlumot yaratish yoki tadqiqotni mustaqil olib borish uchun ishlatilmaganini va barcha chiqishlar mualliflar tomonidan tekshirilgan hamda tahrirlanganini bildiradilar.

Maʼlumotlar mavjudligi bo‘yicha manba ichidagi izoh: Maqolaning Data Availability Statement bo‘limi asl maʼlumotlar EBRD internet saytida ochiq ekanini bildiradi, biroq ayni jumlada berilgan manzil World Bank World Development Indicators sahifasiga yo‘naltiradi. Usul bo‘limi esa foydalanilgan asosiy mikro maʼlumotni Life in Transition Survey IV deb belgilaydi. Verianla bu manba ichidagi farqni indamay tuzatmaydi.

Tenglama (2) bo‘yicha manba ichidagi izoh: Manba mintaqaviy indikatorni WB-6 uchun 0 va PCEU-11 uchun 1 deb belgilagan bo‘lsa-da, darhol undan keyin musbat o‘zaro taʼsir koeffitsiyentini Gʻarbiy Bolqonda kattaroq taʼsir sifatida taʼriflaydi. Bu jumla tenglama kodlanishi va 2-jadvaldagi ishoralar tuzilishi bilan nomuvofiq ko‘rinadi; shu sababli natijalar mintaqaviy AME lar bilan birga talqin qilinishi kerak.

Vizualni qayta chizish: Manbadagi 1-rasmning Fairlie hissalari, 2-rasmning 1990–2022 yillardagi mintaqaviy tarixiy farqi va 4–11-rasmlardagi taʼlim, ishsizlik, parvarish, tug‘ilish, meʼyorlar, urbanizatsiya va sog‘liq konteksti tegishli litsenziya va to‘g‘ri manba ko‘rsatilishi bilan Verianla uchun original maʼlumot vizuallari sifatida qayta qurilishi mumkin.

Verianla Live mosligi: Source-faithful Live Compare va Live Data uchun mos. Ayniqsa 16,94 punktlik umumiy farqning 5,72 izohlangan va 11,21 izohlanmagan komponentga ajratilishi hamda ahamiyatli hissalarning ketma-ket ko‘rsatilishi kuchli Live Figure yaratishi mumkin. Foydalanuvchi siyosat parametrini o‘zgartirib yangi sababiy baho hosil qiladigan simulyatsiya manba tomonidan qo‘llab-quvvatlanmaydi.